6 ਨਵੰਬਰ 1886 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸਰਦਾਰ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੀ ਮੁੜ ਕਾਇਮੀ ਦੇ ਲਈ ਪਾਂਡੀਚਰੀ ਦੀ ਫ੍ਰਾਂਸੀਸੀ ਬਸਤੀ ਵਿਖੇ ਇਕ ਕੇਂਦਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।

ਸਰਦਾਰ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਨੇ ਪਾਂਡੀਚਰੀ ਦੀ ਫ੍ਰਾਂਸੀਸੀ ਬਸਤੀ ਵਿਖੇ 6 ਨਵੰਬਰ 1886 ਵਾਲੇ ਦਿਨ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮੁੜ ਤੋਂ ਰਾਜ ਦਿਵਾਉਣ ਦੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦੇ ਲਈ ਇਕ ਕੇਂਦਰ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ।

ਸੰਨ 1883 ਈ. ਵਿਚ ਲੰਡਨ ਵਿੱਖੇ ਜਲਾਵਤਨੀ ਕੱਟ ਰਹੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਨੂੰ ਤਾਰ ਭੇਜ ਕੇ ਲੰਡਨ ਆਉਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ।ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਦੇ ਸਮਝਾਉਣ 'ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਮੁੜ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛੱਕਣ ਦੇ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚਲੀ ਆਪਣੀ ਜਾਇਦਾਦ ਦੀ ਸਾਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵੀ ਮੰਗੀ ਸੀ ।

28 ਸਤੰਬਰ 1884 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸਰਦਾਰ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਆਪਣੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਸਰਦਾਰ ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਇਕ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਾਹਿਬ ਭਾਈ ਪਰਤਾਬ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਲੰਡਨ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ ।

ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸਰਦਾਰ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਭਰਪੂਰ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ ਸੁਣਾ ਕੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ, ਘਰ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਸਾਰੀ ਇਸਾਈਅਤ ਕੱਢ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਮੁੜ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਲਈ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕਰ ਲਿਆ।ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਰਦਾਰ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮੁੜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਹੋਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਜਗ੍ਹਾ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵਿੱਚ ਆਪ ਦੇ ਖੁਸੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਲਈ ਗੋਰਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜਹਾਦ ਦੇ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਅਗਸਤ 1885 ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਪੰਜਾਬ ਵਾਪਸ ਪਰਤ ਆਏ ।

30 ਮਾਰਚ 1886 ਈ. ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਵੀ ਇੰਗਲੈਂਡ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਭਾਰਤ ਵੱਲ ਚਲ ਪਏ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਨੂੰ ਬੰਬਈ ਹੁਣ ਮੁੰਬਈ ਬੁਲਵਾਇਆ ਤਾਂਕਿ ਉਹ ਖੰਡੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਲੈਕੇ ਮੁੜ ਸਿੰਘ ਸਜ ਸਕੇ । ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਇਸ ਗਲ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅਦਨ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਪੋਰਟ ਤੇ ਰੋਕ ਲਿਆ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਬੰਬਈ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੀ ਨਾ ਦਿੱਤੀ । ਪਰ ਸਰਦਾਰ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਨੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਨੂੰ ਅਦਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛੱਕ ਕੇ ਆਏ ਸਿੰਘ ਸੱਜ ਕੇ ਇੱਕ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਣ ਦੇ ਲਈ ਸਰਗਰਮ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।

ਸਰਦਾਰ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਨੇ ਗੁਰੂ-ਧਾਮਾਂ ਦੀ ਯਾਤ੍ਰਾ ਸ਼ਰੂ ਕਰਣ ਦੇ ਨਾਲੋ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਕਈ ਰਿਆਸਤਾਂ ਵਿਚ ਖ਼ੁਫ਼ੀਆ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਚਰ ਕੇ ਦੇਖਿਆ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿੱਥੋਂ ਮਦਦ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਆਪ ਨੇ ਰੂਸ ਤੋਂ ਵੀ ਫ਼ੌਜੀ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਯਤਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ । ਸਰਦਾਰ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਨੇ ਮੇਜਰ ਇਵਨਸ ਸੈਲ ਦੀ ਪੁਸਤਕ The Annexation of The Punjab and the Maharajah Duleep Singh ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਾ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਮੁਫ਼ਤ ਵੰਡਿਆ ਤਾਂਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਬਾਰੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਉੱਤੇ ਹੋਏ, ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗ ਸਕੇ। ਹੁਣ ਸਰਦਾਰ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਆਪਣੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਕਾਰਣ ਬਰਤਾਨਵੀਂ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿਚ ਰੜਕਣ ਲਗ ਪਏ ।

ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਇਸ ਕੂਟਨੀਤੀ ਨੂੰ ਭਾਂਪਦੇ ਹੋਇਆ 6 ਨਵੰਬਰ 1886 ਈ. ਨੂੰ ਸਰਦਾਰ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਪਾਂਡੀਚਰੀ ਦੀ ਫ੍ਰਾਂਸੀਸੀ ਬਸਤੀ ਵਿਚ ਚਲੇ ਗਏ । ਉਥੇ ਸਰਦਾਰ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਘਰ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮੁੜ ਤੋਂ ਰਾਜ ਦਿਵਾਉਣ ਦੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ ।

ਇੰਜ ਇਥੇ ਆਪ ਨੇ ਪੰਜਾਬ,ਇੰਗਲੈਡ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਨਿਜੀ ਡਾਕ ਵਿਵਸਥਾ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦੇ ਲਈ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਤ ਕਰਣ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ। ਪਰ ਸ਼ਾਇਦ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਇਹ ਮਨਜੂਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। 18 ਅਗਸਤ 1887 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਆਪ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਵਿਵਸਥਾ ਹੀ ਅਸਫਲ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਗਈ। ਆਪ ਜੀ ਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ ਨੂੰ ਰਾਜਾ-ਸਾਂਸੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਗਿਆ । ਇੰਜ ਇਕ ਹੋਰ ਯੁੱਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਗਿਆ।

ਹੁਣ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਕੱਲਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਮਾਤਾ ਜਿੰਦਾ ਵਰਗੀ ਹੌਸਲਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਮਾਂ ਵੀ ਵਿਛੋੜਾ ਦੇ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।ਪਤਨੀ ਬਿੰਬਾਂ ਮੂਲਰ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।

ਸੰਧਾਵਾਲੀਏ ਸਰਦਾਰ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਨੇ ਤਾਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਹੋਰ ਇਕਲਿਆਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਵਾਪਿਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਣ ਦੀ ਜੱਦੋ-ਜਹਿਦ ਵਿੱਚ ਜੁੱਟੇ ਰਹੇ। ਰੂਸ ਤੋਂ ਵਾਪਸੀ ਪਿੱਛੋਂ ਆਪ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਦੌਰੇ ਪੈਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ,ਆਪ ਦੀ ਸਿਹਤ ਫੇਰ ਸੰਭਲ ਹੀ ਨਾ ਸਕੀ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਉਹ ਨਿਢਾਲ ਜੇਹੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਫਰਾਂਸ ਦੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ "ਗ੍ਰੈਂਡ" ਹੋਟਲ ਦੇ ਇਕ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਬਿਸਤਰੇ ’ਤੇ ਪਏ ਰਹੇ। ਆਪ ਦਾ ਬੇਟਾ ਪ੍ਰਿੰਸ ਵਿਕਟਰ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਕਦੇ ਕਦਾਈਂ ਫੇਰਾ ਮਾਰ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਆਪ ਦਾ ਹਾਲ ਚਾਲ ਪੁਛ ਜਾਂਦਾ। ਅੰਤ ਆਪਣੀ ਜਨਮ-ਭੂਮੀ ਆਪਣੇ ਦੇਸ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਅਪਣੇ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਆਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰੱਖ ਕੇ ਗੁਰਬੱਤ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ 22 ਅਕਤੂਬਰ 1893 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਆਖਰੀ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ, ਅਤੇ ਦੇਸ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਆਖਰੀ ਚਿਰਾਗ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦਾ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਵਿਚ ਪੈਰਿਸ ਦੇ ਗਰੈਂਡ ਹੋਟਲ ਵਿੱਚ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ।