ਸ੍ਰੀ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਬਾਰੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵਿਚ ਇੰਞ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ:

ਲਹਣੇ ਪਾਈ ਨਾਨਕੋ ਦੇਣੀ ਅਮਰਦਾਸਿ ਘਰਿ ਆਈ। ਗੁਰੁ ਬੈਠਾ ਅਮਰੁ ਸਰੂਪ ਹੋਇ ਗੁਰਮੁਖਿ ਪਾਈ ਦਾਦਿ ਇਲਾਹੀ। ਫੇਰਿ ਵਸਾਇਆ ਗੋਇੰਦਵਾਲੁ ਅਚਰਜੁ ਖੇਲੁ ਨ ਲਖਿਆ ਜਾਈ। ਦਾਤਿ ਜੋਤਿ ਖਸਮੈ ਵਡਿਆਈ॥46॥

ਅਤੇ ਭੱਟ ਨੱਲ੍ਹ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ:

ਗੋਬਿੰਦ ਵਾਲੁ ਗੋਬਿੰਦ ਪੁਰੀ ਸਮ ਜਲਨ ਤੀਰਿ ਬਿਪਾਸ ਬਨਾਯਉ॥ ਗਯਉ ਦੁਖੁ ਦੂਰਿ ਬਰਖਨ ਕੋ ਸੁ ਗੁਰੂ ਮੁਖੁ ਦੇਖਿ ਗੁਰੂ ਸੁਖੁ ਪਾਯਉ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1400)

ਗੋਬਿੰਦ ਜਾਂ ਗੋਇੰਦਾ ਨਾਮ ਦਾ ਇਕ ਮਰਵਾਹਾ ਖੱਤਰੀ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਵਪਾਰ ਚੰਗਾ ਚੱਲਦਾ ਸੀ ਤੇ ਵਪਾਰ ਦੇ ਸਿਲਸਿਲੇ ਵਿਚ ਹੀ ਕਈ-ਕਈ ਦਿਨ ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਵਿਚਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦਰਿਆ ਬਿਆਸ ਲਾਗੇ ਸੀ ਜੋ ਸ਼ਰੀਕਾਂ ਨੇ ਦਬਾ ਲਈ। ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਤਰਲੇ ਕੀਤੇ, ਤਰੀਕੇ ਵਰਤੇ, ਪਰ ਸ਼ਰੀਕ ਜ਼ਮੀਨ ਨਾ ਛੱਡਣ। ਮੁਕੱਦਮੇ ਵੀ ਕੀਤੇ। ਆਖਰ ਮੁਕੱਦਮਾ ਦਿੱਲੀ ਤਕ ਗਿਆ। ਮਰਵਾਹੇ ਨੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਕਿ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਜਿੱਤ ਆਇਆ ਤਾਂ ਅੱਧੀ ਜ਼ਮੀਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਆ ਕੇ ਭੇਟ ਕਰਾਂਗਾ। ਕਰਣਾ ਕਰਤਾਰ ਦਾ, ਅਸੀਸ ਗੁਰੂ ਦੀ, ਜ਼ਮੀਨ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲ ਗਈ। ਅੱਧੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਨਾਂ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ। ਗੋਇੰਦਾ ਮਰਵਾਹਾ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਉਸ ਇਕਰਾਰ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਟੁਕੜਾ ਦਰਿਆ ਬਿਆਸ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੀ ਹੱਦ-ਬੰਦੀ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਪਰ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਿੰਨੀ ਕੁ ਉਸਾਰੀ ਮੈਂ ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਉਸੇ ਹੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਹ ਉਸਾਰੀ ਡਿਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅੱਗੇ ਅਰਜੋਈ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ। ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਆਖਿਆ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਪਿੰਡ ਮੇਰੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਪਰ ਪਿੰਡ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਤੋੜ ਚੜ੍ਹਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਬਾਬਾ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਬਾਸਰਕੇ ਤੋਂ ਵਾਪਸੀ ਉਪਰੰਤ ਭਾਈ ਗੋਇੰਦੇ ਨਾਲ ਇਕ ਛੜੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਜਾਓ, ਹੁਣ ਸਭ ਕੰਮ ਬਿਨਾਂ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਦੇ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ ਕੰਮ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿਉ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਹੁਕਮ ਮੰਨ ਕੇ ‘ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ’ ਦਾ ਪਾਠ ਕੀਤਾ, ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕੜਾਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਵਰਤਾ ਕੇ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਬਿਨਾਂ ਰੁਕਾਵਟ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਂ ‘ਗੋਇੰਦਵਾਲ’ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਦੇਖ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਬਿਖੇੜਾ ਪਾਉਣਾ ਹੈ। ਜੋ ਬਾਬਾ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਬਾਸਰਕੇ ਰਾਹ ਜਾਂਦਿਆਂ ਘੇਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਰਾਮ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਕਿਵੇਂ ਟਿਕਣ ਦੇਣਗੇ? ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਬਣਨ ’ਤੇ ਆਪ ਨੇ ਆਗਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਬਾਬਾ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਹੀ ਠਹਿਰਿਆ ਕਰਨ ਤੇ ਸਵੇਰੇ ਉੱਥੋਂ ਜਲ ਲੈ ਕੇ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਆ ਜਾਇਆ ਕਰਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕ ਪਾਸੇ ਦਾ ਪੈਂਡਾ ਬਚ ਜਾਵੇਗਾ। ਆਪ ਕਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਇਵੇਂ ਹੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਬਾਬਾ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਕੋਲੋਂ ਆਪਣੀ ਪਸੰਦ ਦਾ ਮਕਾਨ ਬਣਵਾਇਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਚੁਬਾਰਾ ਸਾਹਿਬ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਆਪ ਨੇ ਇਸ ਵਿਚ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਕਰ ਲਈ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਦੂਜੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬਾਸਰਕੇ ਤੋਂ ਇੱਥੇ ਬੁਲਾ ਲਿਆ। ਜਿਉਂ-ਜਿਉਂ ਸਮਾਂ ਲੰਘਦਾ ਗਿਆ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਸਵਰਗ ਦਾ ਟੁਕੜਾ ਬਣਦਾ ਗਿਆ। ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਧੜਾਧੜ ਮਕਾਨ ਬਣਨ ਲੱਗੇ। ਬਾਬਾ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਪਰ ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਜਲ ਦੀ ਗਾਗਰ ਭਰ ਕੇ ਸਿਰ ’ਤੇ ਚੁੱਕ ਕੇ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਲਈ ਲਿਆਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਬਿਰਧ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਗੁਰੂ-ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਜਲ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਵਹਿ ਰਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਸਾਰਾ ਰਾਹ ਉਹ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਇਕ ਥਾਂ ’ਤੇ ਕੁਝ ਚਿਰ ਅਟਕਦੇ ਜਿੱਥੇ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ‘ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ’ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਤਾਂ ਹੋ ਗਈ ਪਰ ਇਸ ਗੱਲ ’ਤੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਿੰਘਾਸਣ ’ਤੇ ਬੈਠਣ! ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਬੜੇ ਵੈਰਾਗਮਈ ਹੋਏ। ਉਹ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਆ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅਸਥਾਨ ਦੇ ਚੁਬਾਰੇ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਬੈਠ ਗਏ। ਦੋ-ਚਾਰ ਦਿਨ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਹੋਏ। ਸੰਗਤਾਂ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਕੇਵਲ ਇਕ ਭਾਈ ਬੱਲੂ ਜੋ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਪਾਸ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਅੰਤ ਵਿਚ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਖਾਤਰ ਆਪ ਜੀ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਆ ਗਏ। ਅਨੇਕਾਂ ਸਿੱਖ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਨਿਤ ਆਉਣ ਲੱਗੇ। ਕਈ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੀ ਆਪਣਾ ਵਾਸਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਹੁਣ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਨਵਾਂ ਕੇਂਦਰ ਸੀ। ਨਗਰ ਵਧਣ ਲੱਗਾ। ਈਰਖਾ ਵਿਚ ਸੜਦਾ-ਬਲਦਾ ਦਾਤੂ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ) ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਆਇਆ। ਦੀਵਾਨ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਦਾਤੂ ਤੋਂ ਜਰਿਆ ਨਾ ਜਾ ਸਕਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕੁਬੋਲ ਬੋਲੇ। ਜਦੋਂ ਦਾਤੂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਲੋਕ ਘਿਰਣਾ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨਵੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਦੌਲਤ ਊਠ 'ਤੇ ਲੱਦੀ ਅਤੇ ਮੁੜ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਚੱਲ ਪਿਆ। ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਲੁਟੇਰੇ ਆ ਮਿਲੇ। ਦਾਤੂ ਦੇ ਪੈਰ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੱਟ ਮਾਰੀ। ਦਾਤੂ ਦੇ ਵਰਤਾਰੇ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵੈਰਾਗਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਵੇਲੇ ਆਪਣੇ ਅਸਥਾਨ ਤੋਂ ਤੁਰ ਪਏ ਅਤੇ ਬਾਸਰਕੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪੁੱਜ ਗਏ। ਸੰਗਤ ਬਹੁਤ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋਈ ਕਿ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕਿੱਥੇ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ ! ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਸੰਗਤਾਂ ਤੋਂ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਆਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੰਦ ਕੀਤੇ ਕਮਰੇ ਨੂੰ ਸੰਨ੍ਹ ਲਗਾ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਲਿਆਂਦਾ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਸੰਨ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ। ਦੀਵਾਨ ਸਜਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਨਿਤਾਪ੍ਰਤੀ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਵਿਚ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਮੋਲਕ ਸਿੱਖਿਆ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦਿੰਦੇ ਰਹੇ। ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਹੁਕਮ ਸੀ ਕਿ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ ਮਰੇਗਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਮਿੱਠੇ ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਪਾਵਨ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਭਾ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਫੈਲ ਗਈ। ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਲੋਕੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਣ ਗਏ ਅਤੇ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਸੰਗਤਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਲੱਗੀ ਰਹਿੰਦੀ। ਗੁਰਿਆਈ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਪਾਉਣ ਉਪਰੰਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਸੇਬਾ ਪੱਕੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਨੂੰ ਮੇਲਣ ਵਾਲੀ ਮੁੱਖ ਸੜਕ 'ਤੇ ਸੀ ਜੋ ਦਰਿਆ ਬਿਆਸ ਦੇ ਪੱਤਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਤਣ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਰਹਿ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਹੋਰ ਪ੍ਰਫੁਲਿਤ ਹੋਇਆ। ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਇਕ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਮੰਜੀ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ 22 ਮੰਜੀਆਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਅਥਵਾ ਪ੍ਰਚਾਰ-ਕੇਂਦਰ ਕਾਇਮ ਕੀਤੇ। ਹਰ ਮੰਜੀ ਇਕ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੱਖ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੀ ਜੋ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸੰਗਤ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਭੇਟਾਵਾਂ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਭੇਜਦਾ ਸੀ। ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਲਾਗਲੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਫੇਰੀਆਂ ਲਾਈਆਂ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਕਾ ਲੰਗਰ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਵਿਚ ਭੋਜਨ ਛਕਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭਾਵ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਵਿਤਕਰੇ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣਾ ਸੀ। ਇਕ ਵਾਰੀ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਆਏ ਅਕਬਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਵੀ ਇਕ ਆਮ ਆਦਮੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਗਰ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਪਰਸ਼ਾਦਾ ਛਕਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਆਪਣੀ ਕਮਾਈ ਹੋਈ ਰੁੱਖੀ-ਮਿੱਸੀ ਰੋਟੀ ਖਾਂਦੇ ਸਨ। ਜਿਉਂ-ਜਿਉਂ ਗੁਰ-ਸੋਭਾ ਵਧਦੀ ਗਈ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਤੇ ਆਸੇ ਪਾਸੇ ਈਰਖਾਲੂ, ਦੰਭੀ ਭੀ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ। ਵਿਰੋਧ ਹੋਣ ਲੱਗਾ। ਪਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਵਾਹਿਗੁਰੂ 'ਤੇ ਪੂਰਾ ਭਰੋਸਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਸਹਾਰਿਆ। ਕਈ ਅਮੀਰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਵੀ ਆ ਕੇ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਵਸ ਗਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਸੇਖ਼' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਅਮੀਰੀ ਦਾ ਬੜਾ ਘੁਮੰਡ ਸੀ। ਇਹ ਲੋਕ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਈਰਖਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਹ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਫਸਾਦ ਚਾਲੂ ਰੱਖਦੇ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਡਰਾਇਆ ਕਰਦੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਹਿਣ ਸ਼ਕਤੀ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਗੇੜ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ੇਖ਼ਾਂ ਦੀ ਟੱਕਰ ਸ਼ਾਹੀ ਫੌਜਾਂ ਨਾਲ ਹੋ ਗਈ। ਮੋਹਰਾਂ ਦੀ ਭਰੀ ਇਕ ਖੱਚਰ ਛੁਪਾਉਣ 'ਤੇ ਸਭ ਸ਼ੇਖ਼ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਘਰ ਢਾਹ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਕਸੂਰਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਕੋਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਤੇ ਸਖ਼ਤ ਦੰਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਬਾਕੀ ਰਹਿੰਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ 84 ਪੌੜੀਆਂ ਵਾਲੀ ਬਾਉਲੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਇਕ ਉੱਤਮ ਦੇਣ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸ਼ਾਹੀ ਕਾਫਲੇ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਲਾਹੌਰ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਚੂੰਕਿ ਤੋਂ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪੱਤਣ ਤੋਂ ਦਰਿਆ ਬਿਆਸ ਲੰਘ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਤੇ ਫੇਰ ਅੱਗੇ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਜਾਣ ਲਈ ਵੀ ਇਹੋ ਰਸਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੋਂ ਦਰਿਆਓਂ ਪਾਰ ਆਉਣ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕਾਫਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਫ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬੜੀ ਔਕੜ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਮੁਸਾਫਿਰਾਂ ਅਤੇ ਸੰਗਤਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਨਿਵਾਸ ਹੁੰਦਾ ਸੀ । ਖੂਹ ਘੱਟ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪਾਣੀ ਘੱਟ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਨਦੀ ਦਾ ਗੰਧਲਾ ਪਾਣੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪੀਣ ਦੇ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਉਂਦਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਕ ਅਜਿਹੇ ਵੱਡੇ ਖੂਹ ਦੀ ਵਿਉਂਤ ਬਣਾਈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਜਲ ਸਦਾ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਮਿਲੇ। ਜਿਸ ਦਾ ਜਲ ਅਟੁੱਟ ਹੋਵੇ। ਹਰਟ ਵੀ ਚੱਲਣ, ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਮਾਲ ਡੰਗਰ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਣੀ ਮਿਲ ਸਕੇ। ਇਸ਼ਨਾਨ ਲਈ ਵੀ ਪਾਣੀ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਮਿਲੇ ਤੇ ਇਹੋ ਟਿਕਾਣਾ ਭਜਨ-ਪਾਠ-ਪੂਜਾ ਲਈ ਵੀ ਸੁਹਾਵਣੀ ਠੰਢ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੋਣ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜਲ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਆਸ਼ੇ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਕ ਬਾਉਲੀ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ। ਇਸ ਸ਼ੁਭ ਕਾਰਜ ਦੇ ਅਰੰਭ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਈ ਪਾਰੋ ਨੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਵੱਲ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਲਿਖੇ ਤੇ ਦੂਰ-ਨੇੜੇ ਤੋਂ ਗੁਰਸਿੱਖ ਆ ਜੁੜੇ। ਜਿਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਠੀਕ ਸਹੀ ਕੀਤਾ। ਉੱਥੇ ਬਾਉਲੀ ਦੀ ਪੁਟਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾਈ। ਇਸ ਬਾਉਲੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਟੱਕ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਨੇ ਲਗਾਇਆ। ਬਾਉਲੀ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਵਿਚ ਸਿੱਖੀ ਸਿਦਕ ਤੇ ਸੇਵਾ ਦਾ ਨਵਾਂ ਤਜਰਬਾ ਵੀ ਹੋਇਆ। ਸਾਰੇ ਮੁਖੀ ਸਿੱਖਾਂ ਤੇ ਸੰਗਤਾਂ ਨੇ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਬਾਉਲੀ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਅਰੰਭ ਹੋ ਗਈ। ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਨੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਟੋਕਰੀ ਚੁੱਕ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਮੰਨਿਆ ਤੇ ਸਸੁਰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ। ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਦੇ ਸਨਬੰਧੀ ਵੀ ਬਾਉਲੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦੇਖਣ ਆਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੀ ਜੇਠਾ ਜੀ ਨੂੰ ਘਰ ਦਾ ਜਵਾਈ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਪੁੱਛਿਆ। ਪਰ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਟੋਕਰੀ ਚੁੱਕੀ ਮਿਲਿਆ। ਭਾਈ ਮਾਣਕ ਚੰਦ ਨੇ ਕੜ ਤੋੜਿਆ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਹਾਉ ਵਿਚ ਰੁੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਮਾਣਕ ਚੰਦ ਨੂੰ ਅਵਾਜ਼ ਦੇ ਕੇ ਬੁਲਾ ਲਿਆ। ਇਸ ਬਾਉਲੀ ਦੀਆਂ 84 ਪੌੜੀਆਂ ਹਨ। ਬਾਉਲੀ ਦੇ ਰਸਤੇ ਦੀ ਚੌੜਾਈ 11 ਫੁੱਟ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦੀਆਂ ਸਾਫ-ਸੁੱਥਰੀਆਂ ਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਹਨ। ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ‘ਕਿੱਲੀ ਸਾਹਿਬ’ ਨਾਮਕ ਇਕ ਅਸਥਾਨ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਗੁਰਿਆਈ ਅਸਥਾਨ ਵਰਾਂਡੇ ਵਿਚ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਚੌਥੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ ਹੋਈ ਸੀ। ਤੀਜੇ ਤੇ ਚੌਥੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦਾ ਜੋਤੀ-ਜੋਤਿ ਸਮਾਉਣ ਵਾਲਾ ਅਸਥਾਨ ਵੀ ਹੈ। ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ ਦੇ ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਵਾਲਾ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਉਹ ਪਾਲਕੀ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਸੈਂਚੀਆਂ ਲੈ ਕੇ ਗਏ ਸਨ । ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਸਥਾਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਚੁਬਾਰਾ ਸਾਹਿਬ ਕੋਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਸਹਾਇਕ ਸ੍ਰੋਤ: 1. ਪਰਬਤ ਮੇਰਾਣੁ, ਪ੍ਰਿੰ. ਸਤਿਬੀਰ ਸਿੰਘ। 2. ਨਿਥਾਵਿਆਂ ਦੇ ਥਾਉ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ, ਡਾ. ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ। 3. ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼, ਜਿਲਦ ਪਹਿਲੀ, ਡਾ. ਜੋਧ ਸਿੰਘ। 4. ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀਵਨ ਰਚਨਾ ਤੇ ਸਿੱਖਿਆ, ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ। 5. ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ, ਡਾ. ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀਪ। 6. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ, ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ।

7. ਦਸ ਗੁਰ ਦਰਸ਼ਨ, ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ। 8 ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ, ਮੈਕਾਲਿਫ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ। 9. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਜੀਵਨ ਤੇ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ। 10. ਸ੍ਰੀ ਅਸ੍ਵ ਗੁਰ ਚਮਤਕਾਰ, ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ।

11. ਸੱਚਖੰਡ ਪੱਤਰ, ਸਾਲ 1982.