ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦਾ ਪਰਵਾਸ, ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਏਸ਼ਿਆਈ ਮੂਲ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਬਾਰੇ ਪਰਵਾਸ ਦੀ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਦਾ ਦੁਖਾਂਤ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਘਟਨਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਹੁਣ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤਕ ਖੁਲ੍ਹ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਸੂਤਰਧਾਰ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਅਸਲ ਉਦੇਸ਼, ਇਸ ਦੇ ਯਾਤਰੂਆਂ ਦੇ ‘ਗਦਰ ਲਹਿਰ’ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਯੋਗਦਾਨ ਬਾਰੇ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਧੁੰਦਲਕੇ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹਾਲੇ ਵੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੇ ਕੁਝ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਹਿਲੂ ਵੀ ਹਨ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਤੰਦਾਂ ਦੂਰ-ਪੂਰਬ ਏਸ਼ੀਆ ਤੇ ਉੱਤਰੀ-ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਪੈਸੀਫਕ ਤੱਟ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਤਕ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜ਼ਾਇਜ਼ ਤੇ ਮਾਨਵੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਨੀਤੀ ਨਾਲ ਵੀ ਇਸ ਦੁਖਾਂਤ ਦਾ ਬੜਾ ਗਹਿਰਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ। ਉਪਰੋਕਤ ਸਭ ਮੁੱਦੇ ਇਕ-ਦੂਸਰੇ ਨਾਲ ਐਸੇ ਓਤ-ਪੋਤ ਹਨ ਕਿ ਹੱਥਲੇ ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਪਰ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਸਹਿਤ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਨ ਤੇ ਸਹੀ ਮੁਲੰਕਣ ਕਰਨ ਹਿਤ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਦੀ ਪਿੱਠ-ਭੂਮੀ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਨਾ ਬੜਾ ਉੱਚਿਤ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਜ਼ਾਹਿਰ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿਚ ‘ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ’ ਦਾ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿਚ ਪੁਨਰ-ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਸਾਕਾਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਪਾਸਾਰ ਲਈ ਕਸਬਿਆਂ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਸਕੂਲਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਰਗੀਆਂ ਨਾਮੀ ਤੇ ਵਕਾਰੀ ਵਿੱਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਹਫਤਾਵਾਰੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ, ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤੇ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖ਼ਬਰਾਂ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੰਥਕ ਮੁੱਦਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸਾਵਧਾਨ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਪੱਛਮੀ-ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਨਹਿਰਾਂ ਦਾ ਜਾਲ ਵਿਛ ਜਾਣ ਨਾਲ ਬਾਰਾਂ ਦੀ ਬੰਜਰ ਭੂਮੀ ਉਪਜਾਉ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦਾ ਇਕ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਵਰਗ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।

ਉਕਤ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਆਮ ਲੋਕ ਆਰਥਿਕ ਮੰਦਹਾਲੀ ਦੇ ਘੋਰ ਸੰਕਟ ਵਿਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਰਾਜਨੀਤਕ ਕਾਰਨਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਦੇ ਕੁਝ ਆਰਥਿਕ ਕਾਰਨ ਵੀ ਸਨ। 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਅੱਧ ਵਿਚ ਪਏ ਕਾਲ (1869) ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਿਚ ਫੈਲੀ ਮਹਾਂਮਾਰੀ (1877) ਨੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਲੱਕ ਤੋੜ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਛੋਟੇ ਤੇ ਮੱਧਮ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਆਪਣੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਵੇਚ ਕੇ ਕਿਸਾਨੀ ਦੇ ਧੰਦੇ ਤੋਂ ਦਸਤ-ਬਰਦਾਰ ਹੋਣ ਦੇ ਰਾਹ ਤੁਰ ਪਏ ਸਨ। ਸ਼ਾਹੂਕਾਰਾਂ ਪਾਸੋਂ ਲਏ ਕਰਜ਼ੇ ਨੂੰ ਲਾਹੁਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿਸ ਰਿਹਾ। ਚੁਨਾਂਚਿ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਉੱਪਰ ਕਾਬਜ਼ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ। 1900 ਈ. ਦੇ Land Alienation Act ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਭਾਵੇਂ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਨੂੰ ਹੜੱਪ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਣਾ ਸੀ, ਪਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕਰਜ਼ੇ ਦੇ ਬੋਝ ਹੇਠੋਂ ਕੱਢਣ ਲਈ ਕੋਈ ਯਤਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਲੀਏ ਵਿਚ ਰਿਆਇਤ ਦੇਣ ਦੀ ਬਜਾਇ, ਹਰੇਕ ਬੰਦੋਬਸਤ ਦੇ ਮੌਕੇ ਮਾਲੀਏ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਫਲਸਰੂਪ 1891 ਤੋਂ 1906 ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਲੀਏ ਵਿਚ 30 ਫ਼ੀਸਦੀ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਥਿਤੀ ਇਹ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਕਿਸਾਨਾਂ ਵਿਚ ਮਾਮਲਾ ਅਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਹੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਤੰਤਰ ਦੀਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਤੇ ਜ਼ੁਰਮਾਨੇ ਦੀ ਮਾਰ ਝੱਲਣੀ ਪੈਂਦੀ ਸੀ। ਉਕਤ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿਚ 1907 ਈ: ਤਕ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਵਿਚ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਫੈਲ ਗਈ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਰਾਹ ਤੁਰ ਪਏ ਸਨ। ਫਲਸਰੂਪ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਫਿਜ਼ਾ ‘ਪਗੜੀ ਸੰਭਾਲ ਜੱਟਾ’ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਉੱਠੀ ਸੀ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਪੂਰਬੀ-ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਬੰਗਾਲ ਵੀ ਸੁਲਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਲੋਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਬੰਗਾਲ ਨੂੰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਣ ਦੀ ਨੀਤੀ ਦੇ ਸਖ਼ਤ ਵਿਰੋਧੀ ਸਨ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਕਾਰਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ (1905) ਬੰਗਾਲ ਨੂੰ ਵਿਭਾਜਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਮਨਸੂਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਕੌਮੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਬਾਲ ਗੰਗਾ ਧਰ ਤਿਲਕ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀ ‘ਸਵਾਰਾਜ ਸਾਡਾ ਜਨਮ ਸਿੱਧ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ’ ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਮਾਰਨ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਰੋਹ ਕਾਰਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਕੂਮਤ ਨੂੰ ਡਰ ਸੀ ਕਿ ਕਿਧਰੇ ਇਹ ਵਿਆਪਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਇਨਕਲਾਬ ਦਾ ਰੂਪ ਨਾ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਏ।

ਇਹ ਵੀ ਦੇਖਣ ਵਿਚ ਆਇਆ ਹੈ ਕਿ 1855 ਤੋਂ 1881 ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਵਿਚ 20 ਫ਼ੀਸਦੀ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਚੁਨਾਂਚਿ ਭੋਂਇ ਉੱਤੇ ਆਸ਼ਰਿਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਿਰਬਾਹ ਲਈ ਤੰਗੀ-ਤੁਰਸ਼ੀ ਕਰਨਾ ਇਕ ਮਜ਼ਬੂਰੀ ਸੀ। ਸਾਰੰਸ਼ ਇਹ ਕਿ ਕਿਸਾਨੀ ਕੋਈ ਲਾਹੇਵੰਦਾ ਧੰਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਿਹਾ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਲਈ ਮਲੇਸ਼ੀਆ, ਸਿੰਗਾਪੁਰ, ਕੰਬੋਡੀਆ, ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਆਦਿ ਦੂਰ ਪੂਰਬ-ਏਸ਼ਿਆਈ ਟਾਪੂਆਂ ਵਿਚ ਪਰਵਾਸ ਕਰਨਾ ਅਰੰਭ ਕੀਤਾ। ਪਰਵਾਸ ਦੇ ਇਸ ਸਫਰ ਵਿਚ ਕੁਝ ਨੇ ਉੱਤਰੀ-ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਕੈਨੇਡਾ ਦਾ ਰੁਖ਼ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਦੇ ਦੁਖਾਂਤ ਜੋ ਹੱਥਲੇ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ, ਨਾਲ ਵਾਬਸਤਾ ਹੈ।

ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ/ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਪਰਵਾਸ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ 1903-04 ਤੋਂ ਅਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਪੈਰ ਪਾਉਣ ਭਾਰਤੀਆਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀ ਸਨ ਜੋ 1897 ਵਿਚ Queen Victoria ਦੀ ਡਾਇਮੰਡ ਜੁਬਲੀ ਦੇ ਜਸ਼ਨਾਂ ਵਿਚ ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਦੀ ਰਜ਼ਮੈਂਟ ਦੇ ਨਾਲ ਕੈਨੇਡਾ ਪਧਾਰੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਫੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਖੁਲ੍ਹੀ-ਡੁਲ੍ਹੀ, ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਉਪਜਾਉ ਜ਼ਮੀਨ ਬੜੀ ਪਸੰਦ ਆਈ। ਚੁਨਾਂਚਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਉੱਥੇ ਹੀ ਆਬਾਦ ਹੋ ਗਏ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਚੰਗੇ ਅਵਸਰ ਤੇ ਬਿਹਤਰ ਵੇਤਨ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਆਪਣੇ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਤੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਪੰਜਾਬੀ ਵੀ ਕੈਨੇਡਾ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਇਉਂ 1906 ਤਕ ਕੋਈ 1500 ਭਾਰਤੀ ਪਰਵਾਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ 90 ਫ਼ੀਸਦੀ ਸਿੱਖ ਸਨ, ਵੈਨਕੂਵਰ ਦੇ ਆਸੇ-ਪਾਸੇ ਆਬਾਦ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਖੇਤ ਮਜ਼ਦੂਰ ਤੇ ਲੱਕੜ ਦੀਆਂ ਮਿੱਲਾਂ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਸਨ।

ਕੈਨੇਡਾ ਕਿਉਂਕਿ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਹੀ ਅਧੀਨ ਸੀ ਇਸ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚੋਂ ਪਰਵਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਢਲੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਕੋਈ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਈ। ਪਰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਨਸਲੀ ਭਿੰਨ-ਭੇਦ ਦਾ ਵਿਹਾਰ ਕਰ ਕੇ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਏਸ਼ੀਆਈ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਰਵਾਸ ਕਰ ਕੇ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਆਬਾਦ ਹੋਏ ਲੋਕ ਦੂਸਰੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਹਨ। ਏਸ਼ਿਆਈ ਮੂਲ ਦੇ ਪਰਵਾਸੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਨਸਲੀ ਵਿਤਕਰੇ ਦੀ ਨੀਤੀ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਵੀ ਸਹਿਜੇ-ਸਹਿਜੇ ਖੁੱਲਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਮੂਲ ਦੇ ਪਰਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਆਉਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਨਿਰਸਾਹਸ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤੇ ਇਸ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਹਿਤ ਕਨੂੰਨੀ ਅੜਚਨਾਂ ਵੀ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ। ਏਸੇ ਨੀਤੀ ਤਹਿਤ 1901 ਤੋਂ 1904 ਤਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ ਦੀ ਸੂਬਾਈ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਨੂੰਨ ਘੜੇ ਪਰ ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਫੈਡਰਲ ਗੌਰਮਿੰਟ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਪਰ ਅਮਲ ਦੀ ਰੋਕ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਆਮ ਸ਼ਹਿਰੀਆਂ ਵਾਂਗ ਵੋਟ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਸੀ। ਪਰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ ਨੂੰ ਗੋਰਿਆਂ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਤੇ ਏਸ਼ਿਆਈ ਵਿਸ਼ੇਸ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤੀ ਮੂਲ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇੱਥੋਂ ਕੱਢਣ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ 1907 ਵਿਚ Natal Act ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਤਹਿਤ ਭਾਰਤੀ ਮੂਲ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਸੂਬਾਈ ਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਦੀਆਂ ਫੈਡਰਲ ਚੋਣਾਂ ਵਿਚ ਵੋਟ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵੈਨਕੂਵਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਜਾਇਦਾਦ/ਘਰ ਖਰੀਦਣ, ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਠੇਕੇਦਾਰੀ ਉੱਪਰ ਕੰਮ ਲੈਣ, ਅਦਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਜੱਜਾਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰ ਰੱਖਣ/ਖਰੀਦਣ ਉੱਤੇ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਲਾਗੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਉਕਤ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਉੱਤੇ 500 ਡਾਲਰ ਦਾ ਜ਼ੁਰਮਾਨਾ ਜਾਂ ਇਕ ਸਾਲ ਦੀ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੀ। ਏਸੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਤਹਿਤ ਪੰਜਾਬੀ/ਸਿੱਖ ਪਰਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚੋਂ ਜਲਾਵਤਨ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਦਾ ਪਰਵਾਸੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੇ ਪੁਰਜ਼ੋਰ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ ਵਿਚ ਨਸਲੀ ਵਿਤਕਰੇ ਦੀ ਨੀਤੀ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ Asiatic Exclusion League ਵੀ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆ ਗਈ ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਮੂਲ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰੁਧ ਨਫਰਤ ਤੇ ਈਰਖਾ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈ। ਇਸ ਜਥੇਬੰਦੀ ਨੇ ਸਤੰਬਰ 1907 ਵਿਚ ਉਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ (Bellingham) Evertt ਤੇ ਵੈਨਕੂਵਰ ਵਰਗੀਆਂ ਥਾਂਵਾਂ ’ਤੇ ਨਸਲੀ ਦੰਗੇ ਵੀ ਕਰਵਾਏ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਜਾਨ-ਮਾਲ ਦਾ ਕਾਫੀ ਨੁਕਸਾਨ ਵੀ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਮੂਲ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਕੁਝ ਕਨੂੰਨੀ ਅੜਚਣਾਂ ਵੀ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ 8 ਜਨਵਰੀ, 1908 ਨੂੰ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕਨੂੰਨ ਬਣਾਇਆ ਕਿ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਉਹੀ ਪਰਵਾਸੀ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼, ਜਿੱਥੋਂ ਦਾ ਉਹ ਜੰਮਪਲ ਹੈ, ਤੋਂ ਸਿੱਧੇ ਤੇ ਬਿਨਾਂ ਰੁਕੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਸਫ਼ਰ ਰਾਹੀਂ ਉੱਥੇ ਆਇਆ ਹੈ। ਏਸੇ ਕਨੂੰਨ ਦੇ ਤਹਿਤ 1908 ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 182 ਪੰਜਾਬੀ ਪਰਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਹੜੇ S.S. Monteangle ਨਾਮੀ ਜਹਾਜ਼ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਦੇ ਰਸਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ। ਪਰਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਵਿਰੁੱਧ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਜੱਜ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿਉਕਿ ਕਨੂੰਨ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਵਿਰਲ ਸੀ ਜੋ ਪਰਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਭੁਗਤਦੀ ਸੀ।

ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਅੰਦਰ-ਖਾਤੇ ਇਕ ਐਸੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਵੀ ਰਚੀ ਜਿਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਿੱਖ/ਪੰਜਾਬੀ ਪਰਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਲਿਜਾ ਕੇ ਹਾਂਡੂਰਸ ਵਿਚ ਵਸਾਉਣਾ ਸੀ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਏਜੰਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖਾਂ/ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਹਾਂਡੂਰਸ ਵਿਚ ਵਸਾਉਣ ਲਈ ਗੁੰਮਰਾਹਕੁੰਨ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੀ ਨੀਤੀ ਵੀ ਅਪਣਾਈ। ਹਾਂਡੂਰਸ ਵਿਚ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੇ ਸਬਜ਼-ਬਾਗ ਵਿਖਾਉਣ ਲਈ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇਕ ਵਫਦ ਨੂੰ ਅਕਤੂਬਰ, 1908 ਵਿਚ ਹਾਂਡੂਰਸ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਵਫਦ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਭਾਵੇਂ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਏਜੰਟਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਬੜਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਪਰ ਇਸ ਨੇ ਵੈਨਕੂਵਰ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਸੂਚਨਾ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਹਾਂਡੂਰਸ ਦਾ ਜਲਵਾਯੂ ਤੇ ਹਾਲਾਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਅਨੁਕੂਲ ਨਹੀਂ ਹਨ। 22 ਨਵੰਬਰ, 1908 ਨੂੰ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਸੁਸਾਇਟੀ ਵੈਨਕੂਵਰ ਨੇ ਇਕ ਮਤੇ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖਾਂ/ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਹਾਂਡੂਰਸ ਵਿਚ ਆਬਾਦ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦੇ ਦਿੱਤੀ।

ਜਦ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਉਕਤ ਮਨਸੂਬਾ ਵਿਫਲ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੇ ਪਰਵਾਸ ਲਈ ਸ਼ਰਤਾਂ ਹੋਰ ਸਖ਼ਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। 9 ਮਈ, 1910 ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਕੌਂਸਲ ਨੇ ਇਹ ਕਨੂੰਨ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਏਸ਼ਿਆਈ ਮੂਲ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਐਸੇ ਸ਼ਖ਼ਸ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ ਜਿਸ ਪਾਸ ਸਹੀ ਰੂਪ ਵਿਚ 200 ਡਾਲਰ ਨਹੀਂ ਹੋਣਗੇ। ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਯੂਰਪ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਪਰਵਾਸੀਆਂ ਲਈ ਇਹ ਸ਼ਰਤ ਸਿਰਫ 25 ਡਾਲਰ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਪਰਵਾਸੀ ਲਈ 200 ਡਾਲਰ ਦੀ ਰਕਮ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨਾ ਬੜਾ ਕਠਿਨ ਸੀ। ਇਤਨੀ ਵੱਡੀ ਰਕਮ, ਸਿੱਧੇ ਤੇ ਬਿਨਾ ਰੁਕੇ ਸਫ਼ਰ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਨੇ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਪਰਵਾਸ ਨੂੰ ਕਠਿਨ ਤਾਂ ਬਣਾਇਆ ਹੀ, ਬਲਕਿ ਉੱਥੇ ਰਹਿੰਦੇ ਪਰਵਾਸੀਆਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕੈਨੇਡਾ ਸੱਦਣਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਨਸਲੀ ਭਿੰਨ-ਭੇਦ ਉੱਪਰ ਆਧਾਰਿਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਨੂੰਨਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਪ੍ਰੈਲ, 1908 ਤੋਂ ਮਾਰਚ, 1910 ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਸਿਰਫ਼ 15 ਭਾਰਤੀ, ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ 13 ਮਰਦ ਤੇ 2 ਔਰਤਾਂ ਸਨ, ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਆਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਵੈਨਕੂਵਰ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਸਿੱਖ/ਪੰਜਾਬੀ ਪਰਵਾਸੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿਚ ਬੜੀ ਬੇਚੈਨੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈ। ਨਸਲੀ ਵਿਤਕਰੇ ਦੀ ਨੀਤੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਤੇ ਆਪਣੇ ਨਾਗਰਿਕ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਨ ਲਈ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਸੁਸਾਇਟੀ ਤੇ ਯੂਨਾਈਟਡ ਇੰਡੀਆ ਲੀਗ ਨੇ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਆਪਣਾ ਪੱਖ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਸਰਕਾਰ ਅੱਗੇ ਰੱਖਣ ਦਾ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਮਕਸਦ ਲਈ ਇਕ ਵਫਦ ਜਿਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ, ਡਾ. ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਰਾਜਾ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਓਟਵਾ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਫਦ ਨੇ ਦਸੰਬਰ, 1911 ਵਿਚ ਪਰਵਾਸ ਸੰਬੰਧੀ ਉਕਤ ਨੀਤੀ ਬਾਰੇ ਆਪਣਾ ਪੱਖ ਰੱਖਣ ਲਈ ਮਿਸਟਰ ਰੋਜ਼ਰ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਵੀ ਕੀਤੀ ਪਰ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਕੋਈ ਹਾਂ-ਪੱਖੀ ਹੁੰਗਾਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਨਤੀਜੇਵਸ ਮਾਰਚ, 1913 ਵਿਚ ਇਕ ਹੋਰ ਵਫਦ ਜਿਸ ਵਿਚ ਭਾਈ ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ, ਸ. ਨਾਰਾਇਣ ਸਿੰਘ ਠੀਕਰੀਵਾਲਾ ਤੇ ਸ. ਨੰਦ ਸਿੰਘ ਸੀਹੜਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਇੰਗਲੈਂਡ ਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਪਾਸ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਕਿ ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਨਸਲੀ ਭਿੰਨ-ਭੇਦ ਦੀ ਨੀਤੀ ਤੋਂ ਹੋੜਿਆ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਵਫਦ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਹੀ ਹੱਥ ਲੱਗੀ।

ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਨਸਲੀ ਭਿੰਨ-ਭੇਦ ਦੀ ਨੀਤੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅਕਤੂਬਰ, 1913 ਵਿਚ Empress of Panama Maru ਜਹਾਜ਼ ਉੱਤੇ ਕੋਈ 56 ਭਾਰਤੀ ਮੂਲ ਦੇ ਪਰਵਾਸੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ ਵਿਚ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਦੀ ਬੰਦਰਗਾਹ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ 17 ਪਰਵਾਸੀਆਂ, ਜੋ ਪਹਿਲੋਂ ਹੀ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਬਾਸ਼ਿੰਦੇ ਸਨ, ਦੇ ਸਿਵਾਇ ਬਾਕੀ ਸਭ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਦਾਖਲੇ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਰਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਇਹ ਮਾਮਲਾ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ ਦੀ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਵੈਨਕੂਵਰ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪਰਵਾਸੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੇ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਪੈਰਵੀ ਕਰਨ ਲਈ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦਾ ਵਕੀਲ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬੜੀ ਸਰਗਰਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਫਲਸਰੂਪ ਜੱਜ ਨੇ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਪਰਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਨੂੰ ਗ਼ੈਰ-ਕਨੂੰਨੀ ਕਰਾਰ ਦਿੰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਸ. ਨਾਰਾਇਣ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਅਪੀਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਰਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਹੋਏ ਇਸ ਫੈਸਲੇ ਨੂੰ ਪਰਵਾਸੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ ਸਮਝਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਚਾਰੇ-ਪਾਸੇ ਫੈਲ ਗਈ। ਉਹ ਸ਼ਾਇਦ ਸਮਝਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਵਾਰਿਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਲਈ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਪਰਵਾਸ ਦਾ ਰਾਹ ਖੁਲ੍ਹ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ਿਆਈ ਟਾਪੂਆਂ ਵਿਚ ਵੱਸੇ ਪਰਵਾਸੀ ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਮੂਲ ਦੇ ਲੋਕ ਕੈਨੇਡਾ ਜਾਣ ਦੇ ਚਾਹਵਾਨ ਤਾਂ ਸਨ ਪਰ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਸਿੱਧੇ, ਬਿਨਾ ਰੁਕੇ ਸਫ਼ਰ ਤੇ ਹਰੇਕ ਪਾਸ 200 ਡਾਲਰ ਦੀ ਰਕਮ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨਾ ਕੋਈ ਅਸਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਕੈਨੇਡਾ ਲਈ ਸਿੱਧੇ ਸਫ਼ਰ ਲਈ ਕੋਈ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ ਦੀ ਸੇਵਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਰਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕਿਉਂ ਨਾ ਕੋਈ ਜਹਾਜ਼ ਕਿਰਾਏ ਉੱਤੇ ਲੈ ਲਿਆ ਜਾਵੇ।

ਬਿਹਾਰੀ ਲਾਲ ਵਰਮਾ ਨਾਮੀ ਇਕ ਪੰਜਾਬੀ ਪਰਵਾਸੀ, ਜੋ 1908 ਵਿਚ ਕੈਨੇਡਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਨੇ ਦਸੰਬਰ, 1913 ਵਿਚ ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਜਹਾਜ਼ ਕਿਰਾਏ ਉੱਤੇ ਲੈਣ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਖੋਜਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ ਤਾਂ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪਰਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਵਿਚ ਬੜੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਤੇ ਦਿਲਚਸਪੀ ਵਿਖਾਈ। ਉਹ ਖੁਦ ਤਾਂ ਜਹਾਜ਼ ਕਿਰਾਏ ਉੱਤੇ ਲੱਭਣ ਲਈ ਨਾਕਾਮ ਰਿਹਾ ਪਰ ਇਸ ਉੱਦਮ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਜਿਸ ਦਾ ਮਲਾਇਆ ਤੇ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਵਿਚ ਅੱਛਾ-ਖਾਸਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਸੀ, ਨੂੰ ਇਸ ਕੰਮ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰ ਲਿਆ। ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਭਾਵੇਂ ਬੜਾ ਸਮਝਦਾਰ, ਸੁਲਝਿਆ ਤੇ ਬ-ਰਸੂਖ ਤੇ ਸਫ਼ਲ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਸੀ ਪਰ ਉਸ ਲਈ ਵੀ ਇਹ ਕਾਰਜ ਕੋਈ ਅਸਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕਾਰਨ ਇਹ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਅੱਗ ਸੁਲਗ ਰਹੀ ਸੀ। ਅਮਰੀਕਾ- ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਪਰਵਾਸੀ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖ ਹੀ ਸਨ ਤੇ ਜੋ ਸਿੱਖੀ ਵਿਚ ਕੁਰਬਾਨੀ ਤੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਬੜੇ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਸਨ, ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਇਨਕਲਾਬ ਦੇ ਲਈ ਨਵੰਬਰ, 1913 ਵਿਚ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰ ਲਈ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਸਰਗਰਮ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਨਕਲਾਬੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਵੈਨਕੂਵਰ ਵਿਚ ਤਾਇਨਾਤ W.C. Hopkinson ਵਰਗੇ ਖੁਫ਼ੀਆ ਏਜੰਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸੂਚਨਾਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੇ ਜਰਮਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਬੇ-ਭਰੋਸਗੀ ਤੇ ਹਿਤਾਂ ਦੇ ਟਕਰਾਉ ਕਾਰਨ ਦਿਨੋਂ-ਦਿਨ ਵਿਗੜ ਰਹੇ ਸਨ। ਅਜਿਹੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਏਜੰਟ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜਹਾਜ਼ ਕਿਰਾਏ ਉੱਤੇ ਦੇਣ ਲਈ ਰਜ਼ਾਮੰਦ ਨਾ ਹੋਇਆ ਕਿਉਂਕਿ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਇਸ ਉੱਦਮ ਵਿੱਚੋਂ ਕੈਨੇਡਾ ਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਗੰਧ ਆਉਂਦੀ ਸੀ।

ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਇਕ ਸਫਲ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਤਾਂ ਹੈ ਹੀ ਸੀ ਪਰ ਉਹ ਇਕ ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ ਸਿੱਖ ਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸ ਵੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ/ਸਿੱਖ ਪਰਵਾਸੀਆਂ ਨਾਲ ਨਸਲੀ ਵਿਤਕਰੇ ਤੇ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ ਨੂੰ ਮਾਨਵੀ ਹੱਕਾਂ ਦਾ ਘਾਣ ਤੇ ਬੇ-ਇਨਸਾਫੀ ਤਸੱਵਰ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਭਾਰਤੀ-ਮੂਲ ਦੇ ਪਰਵਾਸੀਆਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰਾ ਕਰ ਕੇ ਇਕ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ ਕਿਰਾਏ ’ਤੇ ਲੈ ਕੇ ਪੰਜਾਬੀ/ਸਿੱਖ ਪਰਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਲਿਜਾਣ ਹਿਤ ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਤੋਂ ਵੈਨਕੂਵਰ ਤਕ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਸਫ਼ਰ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨੀ ਪਰਵਾਰ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇਹ ਮੁਹਿੰਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬੜੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ, ਹਿੰਮਤ ਤੇ ਹੌਂਸਲੇ ਵਾਲਾ ਕਾਰਜ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਣ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਸੀ ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਤੇ ਦੂਰ-ਪੂਰਬ ਏਸ਼ਿਆਈ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸੇ ਭਾਰਤੀ ਪਰਵਾਸੀਆਂ ਪਾਸੋਂ ਸਹਿਯੋਗ ਦੀ ਬੜੀ ਉਮੀਦ ਸੀ। ਇਕ ਸੁਲਝੇ ਤੇ ਸਫਲ ਵਾਪਾਰੀ ਵਾਂਗ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕਾਰਜ ਕਨੂੰਨ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਅੰਦਰ ਰਹਿ ਕੇ ਕੈਨੇਡਾ ਦੀਆਂ ਪਰਵਾਸ ਸੰਬੰਧੀ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਅਰੰਭ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਇਕ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਸੰਭਾਵੀ ਪਰਵਾਸੀਆਂ ਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਯਾਤਰੂਆਂ ਨੂੰ ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਤੋਂ ਵੈਨਕੂਵਰ ਲੈ ਕੇ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਹ ਜਹਾਜ਼ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਸ਼ੰਘਾਈ, ਯੋਕੋਹਾਮਾ ਆਦਿ ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ ਉੱਤੇ ਰੁਕੇਗਾ ਤਾਂ ਕਿ ਉੱਥੋਂ ਵੀ ਯਾਤਰੂ ਇਸ ਉੱਪਰ ਸਵਾਰ ਹੋ ਸਕਣ। ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਸਿਰੇ ਚਾੜ੍ਹਨ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਉਸ ਨੇ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਟੀਮਰ’ ਨਾਮ ਦੀ ਕੰਪਨੀ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਬਾਰੇ ਉਸ ਨੇ 21 ਫਰਵਰੀ, 1914 ਨੂੰ ਇਕ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਵਾਇਆ ਜਿਸ ਦੀ ਇਬਾਰਤ ਨਿਮਨਲਿਖਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸੀ:

“ਕੈਨੇਡਾ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ 9 ਮਈ, 1910 ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਪਰਵਾਸੀਆਂ ਬਾਰੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਕਨੂੰਨ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਬੜੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਸਹਿਣੀਆਂ ਪਈਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਕਨੂੰਨ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਤਹਿਤ ਸਵਾਰੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬੁੱਕ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣਗੀਆਂ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਉਤਰਨ ਸਮੇਂ ਇਹ ਵਿਖਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ ਕਿ ਹਰ ਪਰਵਾਸੀ ਦੇ ਪਾਸ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ 200 ਡਾਲਰ ਹਨ। ਸਾਨੂੰ ਹੁਣੇ ਹੀ ਓਟਵਾ ਤੋਂ ਤਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਹੈ ਕਿ ਸੰਭਾਵੀ ਪਰਵਾਸੀ ਸਿੱਧੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚੋਂ ਬੁਕਿੰਗ ਕਰਨ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਉਤਰਨ ਸਮੇਂ ਆਪਣੇ ਪਾਸ 200 ਡਾਲਰ ਵਿਖਾਉਣ। ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ।

ਸਿੱਧੇ ਜਾਣ ਲਈ ਅਸੀਂ ਜਹਾਜ਼ ਕਿਰਾਏ ਉੱਤੇ ਲੈ ਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਮਿ. ਏ. ਡਬਲਯੂ. ਕਿੰਗ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰੇ। ਯਾਤਰੀ ਸਿੱਧੇ ਵੈਨਕੂਵਰ ਲਿਜਾਏ ਜਾਣਗੇ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਉਤਾਰੇ ਜਾਣਗੇ। ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਟਿਕਟ ਦਾ ਮੁੱਲ 350 ਰੁਪਏ ਹੋਵੇਗਾ। ਨੈਤਿਕ ਜ਼ਬਤ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਯਾਤਰੀ ਲਈ ਇਹ ਟਿਕਟ 50 ਰੁਪਏ ਹੋਵੇਗੀ। ਜਿਹੜੇ ਯਾਤਰੀ ਖਾਣੇ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਆਪ ਕਰਨਗੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਖਾਣੇ ਦੇ ਪੈਸੇ ਨਹੀਂ ਲਏ ਜਾਣਗੇ। ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਸੂਚਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਦੂਜੀਆਂ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਕੰਪਨੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ ਕਲਕੱਤਾ ਵਿਚ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਸ਼ਾਖ਼ਾਵਾਂ ਹੋਣਗੀਆਂ। ਇਸ ਵਾਰ ਜਹਾਜ਼ ਦੀ ਰਵਾਨਗੀ ਬਾਰੇ ਸੂਚਨਾ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ ਬਲਕਿ ਕੁਝ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਮ ਰਾਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਨਿਮਨਹਸਤਾਖਰੀ ਪਾਸੋਂ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲੈਣੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਸ ਪਤੇ ’ਤੇ ਚਿੱਠੀ-ਪੱਤਰ ਕਰੇ: ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ, ਡਾਇਰੈਕਟਰ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਟੀਮਰ ਕੰਪਨੀ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹਾਵੜਾ, ਕਲਕੱਤਾ” ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਤਨ ਕਰ ਕੇ ਇਕ ਜਰਮਨ ਸ਼ਿਪਿੰਗ ਏਜੰਟ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਇਕ ਜਾਪਾਨੀ ਕੰਪਨੀ ਤੋਂ ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਵਿਖੇ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਨਾਮ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਲਈ 11000 ਡਾਲਰ ਪ੍ਰਤੀ ਮਹੀਨਾ ਕਿਰਾਏ ’ਤੇ ਲੈ ਲਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਯੋਜਨਾ ਤਾਂ ਕਲਕੱਤੇ ਤੋਂ ਸਫ਼ਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦੀ ਸੀ ਪਰ ਕੁਝ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਫਲ ਨਾ ਹੋ ਸਕੀ, ਜਿਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਤੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਦਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਇਸ ਜਹਾਜ਼ ਉੱਤੇ 500 ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੇ ਸਵਾਰ ਹੋਣਾ ਸੀ ਪਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਅੰਦਰ-ਖਾਤੇ ਕੀਤੀਆਂ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ, ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਪੁਲਿਸ ਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਤੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੇ ਭੰਡੀ-ਪ੍ਰਚਾਰ ਨੇ ਇਸ ਵਿਚ ਕਈ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਵੈਨਕੂਵਰ ਵੱਲ ਆਉਣ ਦੀ ਅਗਾਉਂ ਸੂਚਨਾ ਦੇ ਕੇ ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿਰੁੱਧ ਸਖ਼ਤ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਸਲਾਹ ਵੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਆਖਿਰਕਾਰ 4 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1914 ਨੂੰ 165 ਯਾਤਰੂਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਜਹਾਜ਼ ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਦੀ ਬੰਦਰਗਾਹ ਤੋਂ ਵੈਨਕੂਵਰ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਇਹ ਜਹਾਜ਼ 8 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਸ਼ੰਘਈ, 18 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਮੋਜੀ ਤੇ 2 ਮਈ ਨੂੰ ਯੋਕੋਹਾਮਾ ਵਿਖੇ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਜਿੱਥੋਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 111, 96 ਤੇ 14 ਹੋਰ ਯਾਤਰੀ ਇਸ ਵਿਚ ਸਵਾਰ ਹੋਏ। ਇਉਂ ਇਸ ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚ ਕੁੱਲ 376 ਮੁਸਾਫ਼ਿਰ ਸਵਾਰ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 30 ਗ਼ੈਰ-ਸਿੱਖ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਲਈ ਕੈਨੇਡਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਪਹਿਲੋਂ ਹੀ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਅਬਾਦ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਅਤੇ ਕੁਝ-ਕੁ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵੀ ਸਨ, ਜੋ ਉੱਚ-ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਤੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਤਕ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਜਾਂ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁਸਾਫਿਰਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਯੋਕੋਹਾਮਾ ਤੋਂ ਸਵਾਰ ਹੋਏ ਸ. ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਤੇ ਬਰਕਤ ਉਲ੍ਹਾ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿਚ ਸਨ ਤੇ ਜਦੋਂ ਜਹਾਜ਼ ਯੋਕੋਹਾਮਾ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਸਾਹਿਤ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਮੁਸਾਫਿਰਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਸ਼ੱਕ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿਚ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਹੱਥ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਜਨਮਤ ਨੂੰ ਉਭਾਰਨਾ ਹੈ।

ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਧਾਰਮਿਕ ਰੁਚੀ ਵਾਲਾ ਇਕ ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ ਸਿੱਖ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਡੈਕ ਉੱਪਰ ਬੜਾ ਸੁੰਦਰ ਤੰਬੂ ਤਾਣ ਕੇ ਉਸ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਇਕ ਕਿਸਮ ਨਾਲ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਉਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਸਤਹ ’ਤੇ ਤੈਰਨ ਵਾਲੇ ਤੇ ਚਲਦੇ-ਫਿਰਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਮਿਸਾਲ ਸੀ। ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੇ ਪਾਠ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਤ ਨਾਭ ਕੰਵਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗ੍ਰੰਥੀ ਦੇ ਵਜੋਂ ਨਾਲ ਲੈ ਲਿਆ ਸੀ। ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਕੀਰਤਨ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜੋ ਮੁਸਾਫਿਰਾਂ ਦੇ ਜ਼ਿਹਨੀ ਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਤਵਾਜਨ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਬੜਾ ਸਹਾਈ ਹੋਇਆ। ਏਸੇ ਤੰਬੂ-ਨੁਮਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਰਾਜਨੀਤਕ ਮੁੱਦਿਆਂ ਉੱਪਰ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੇ ਭਾਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਯਾਤਰੂਆਂ ਲਈ ਇਹ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਮੌਕਾ-ਮੇਲ ਸੀ ਕਿ ਅਚਾਨਕ ਹੀ ਜਹਾਜ਼ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਧਰਮ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਉੱਪਰ ਸਬਕ ਦੇ ਲਈ ਇਕ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਜੋ ਮੋਜੀ ਦੀ ਬੰਦਰਗਾਹ ਤੋਂ ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚ ਵਾਪਸ ਕੈਨੇਡਾ ਜਾਣ ਲਈ ਸਵਾਰ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਪਰਵਾਸੀਆਂ ਸੰਬੰਧੀ ਨਸਲੀ ਵਿਤਕਰੇ ਦੀ ਨੀਤੀ ਤੋਂ ਰਾਹਤ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਦੇ ਆਸ਼ੇ ਨਾਲ ਇੰਡੀਆ ਆਫਿਸ ਲੰਡਨ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਾਇਸਰਾਇ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਨਾਲ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਲਈ ਆਇਆ ਸੀ, ਨੇ ਆਪਣੇ ਤਲਖ਼ ਅਨੁਭਵ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਮੁਸਾਫਿਰਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝੇ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਆਪਣੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਸੋਚ ਕਾਰਨ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚ ਸਵਾਰ ਭਾਈ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਹਿਚਕਿਚਾਹਟ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਦੋਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਦਾ ਮੁੱਦਾ ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਮਹੱਤਤਾ ਨਾਲੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਵਾਸਤਵ ਵਿਚ ਸਿਰੇ ਲਾਉਣਾ ਸੀ। ਭਾਈ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਖਿਆਲ ਸੀ ਕਿ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਸਰਕਾਰ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਮੁਸਾਫਿਰਾਂ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪੈਰ ਨਹੀਂ ਪਾਉਣ ਦੇਵੇਗੀ। ਪਰ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਇਸ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਮਝਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਕਨੂੰਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਪ੍ਰਤੀ ਵੈਨਕੂਵਰ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪਰਵਾਸੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿਚ ਬੜਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਤੇ ਦਿਲਚਸਪੀ ਸੀ। ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਦੇ ਵੈਨਕੂਵਰ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਕਈ ਦਿਨ ਪਹਿਲੇ ਵੈਨਕੂਵਰ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਸੁਆਗਤ ਦੇ ਲਈ Shore Committee ਵੀ ਗਠਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਖੈਰ 22 ਮਈ, 1914 ਨੂੰ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਵੈਨਕੂਵਰ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤੇ 23 ਮਈ ਨੂੰ ਸਵੇਰ ਸਾਰ ਲੰਗਰ ਸੁੱਟਿਆ। ਪਰ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਇਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁਸਾਫਿਰਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਜਹਾਜ਼ ਤੋਂ ਉਤਰਨ ਦਿੱਤਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪਾਸ ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਸੀ। ਬਾਕੀ ਸਭ ਮੁਸਾਫਿਰਾਂ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤ ਪਹਿਰੇ ਦੇ ਹੇਠ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਅੰਦਰ ਡੱਕੀ ਰੱਖਿਆ। ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਅੱਗੇ ਇਹ ਦਲੀਲ ਕਿ, ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚ ਕੋਲਾ ਲੱਦਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤੇ ਇਕ ਵਾਪਾਰੀ ਦੇ ਨਾਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਲਾਹ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਚਣ ਦਾ ਕਨੂੰਨੀ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਨਾ ਸੁਣੀ। ਯੂਨਾਈਟਡ ਇੰਡੀਆ ਲੀਗ ਤੇ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਸੁਸਾਇਟੀ ਨੇ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਸ ਕੇਸ ਦੀ ਪੈਰਵੀ ਕਰਨ ਲਈ ਉੱਚ-ਕੋਟੀ ਦੇ ਤਜ਼ਰਬਾਕਾਰ ਵਕੀਲ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੀਆਂ, ਪਰ ਕੋਈ ਕਾਮਯਾਬੀ ਨਾ ਮਿਲੀ। ਲਗਭਗ ਦੋ ਮਹੀਨੇ (23 ਮਈ ਤੋਂ 22 ਜੁਲਾਈ) ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਵੈਨਕੂਵਰ ਦੇ ਤਟ ’ਤੇ ਰੁਕਿਆ ਰਿਹਾ ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਮੁਸਾਫਿਰਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਤਕਲੀਫਾਂ ਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਤਣਾਅ ਝੱਲਣਾ ਪਿਆ। ਅਖੀਰ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਜੰਗੀ ਬੇੜੇ ਦੇ ਇਕ ਜਹਾਜ਼, ਰੇਨਬੋ ਦੇ ਪਹਿਰੇ ਹੇਠ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਮੁਸਾਫਿਰਾਂ ਨੂੰ ਵੈਨਕੂਵਰ ਦੀ ਬੰਦਰਗਾਹ ਤੋਂ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਭਾਰਤ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅੰਤ ਇਹ ਜਹਾਜ਼ ਯੋਕੋਹਾਮਾ, ਕੋਬੇ ਤੇ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ 26 ਸਤੰਬਰ, 1914 ਨੂੰ ਕਲਕੱਤੇ ਤੋਂ 26-27 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਬਜ-ਬਜ ਦੇ ਘਾਟ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਏਥੇ ਜਹਾਜ਼ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ੀ ਲਈ ਗਈ ਤੇ ਸਾਰੇ ਮੁਸਾਫਿਰਾਂ ਨੂੰ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬ ਜਾਣ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਸਮੇਤ ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਮੁਸਾਫਿਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸਹਿਤ ਜਲੂਸ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਕਲਕੱਤੇ ਵੱਲ ਪੈਦਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਰੋਕ ਕੇ ਗੱਡੀ ਵਿਚ ਸਵਾਰ ਹੋਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਕਰਾਰ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀ East Wood ਨੇ ਗੋਲੀ ਚਲਾ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੁਸਾਫਿਰਾਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਈਸਟ ਵੁੱਡ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਫੌਜ ਤੇ ਪੁਲਿਸ ਦੀਆਂ ਟੁਕੜੀਆਂ ਨੇ ਮੁਸਾਫਿਰਾਂ ਉੱਪਰ ਗੋਲੀ ਚਲਾ ਦਿੱਤੀ ਜਿਸ ਵਿਚ 19 ਮੁਸਾਫਿਰ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ।

ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਦੇ ਮੁਸਾਫਿਰਾਂ ਨੂੰ ਵੈਨਕੂਵਰ ਦੀ ਬੰਦਰਗਾਹ ਉੱਤੇ ਸਖ਼ਤ ਪਹਿਰੇ ਹੇਠ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਅੰਦਰ ਡੱਕਣ ਤੇ ਫਿਰ ਜ਼ੋਰ-ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਨਾਲ ਉੱਥੋਂ ਕੱਢਣ ਦੀ ਘਟਨਾ ਇਸ ਦੇ ਮੁਸਾਫਿਰਾਂ ਤੇ ਵੈਨਕੂਵਰ ਦੇ ਪਰਵਾਸੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਕਿਸੇ ਭਿਅੰਕਰ ਦੁਖਾਂਤ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਉਹ ਕਨੂੰਨ ਅਨੁਸਾਰ ਇਨਸਾਫ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਸਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਉਹ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੋ ਰਹੇ ਨਸਲੀ ਵਿਤਕਰੇ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਤੇ ਆਪਣੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਪਰ ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਰੇ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਤੋਂ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ, ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਮੁਸਾਫਿਰਾਂ ਤੇ ਵੈਨਕੂਵਰ ਦੇ ਪਰਵਾਸੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੇ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬੜੀ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ, ਬੇਇਨਸਾਫੀ ਤੇ ਨਸਲੀ ਵਿਤਕਰੇ ਦਾ ਬੜਾ ਘਿਣਾਉਣਾ ਵਿਹਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਨਸਲੀ ਭਿੰਨ-ਭੇਦ ਦੀ ਨੀਤੀ, ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਕਨੂੰਨ ਘੜ੍ਹਨ ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਪਰਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਬੜੀ ਗਹਿਰੀ ਮਿਲੀ-ਭੁਗਤ ਹੈ। ਫਲਸਰੂਪ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ/ਸਿੱਖ ਪਰਵਾਸੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਰੋਹ ਦੀ ਲਹਿਰ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਸਰ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਕੁਝ ਮੁਸਾਫ਼ਿਰ ਜੋ ਪਹਿਲੋਂ ਕਦੀ ਵੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚ ਰੁਚਿਤ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਪੱਕੇ ਹਮਦਰਦ ਤੇ ਸਰਗਰਮ ਕਾਰਕੁੰਨ ਬਣ ਗਏ। ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ 21 ਅਕਤੂਬਰ, 1914 ਵਿਚ W.C. Hopkinson ਦਾ ਭਾਈ ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਕਚਹਿਰੀ ਵਿਚ ਦਿਨ-ਦਿਹਾੜੇ ਕਤਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਹਾਪਕਿਨਸਨ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਪਰਵਾਸੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਜਾਸੂਸੀ ਲਈ ਵੈਨਕੂਵਰ ਵਿਚ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤਾ ਸੀ ਤੇ ਇਹ 1908 ਤੋਂ 1914 ਤਕ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਇਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਮਹਿਕਮੇ ਵਿਚ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਦੇ ਪਦ ਉੱਪਰ ਨਿਯੁਕਤ ਸੀ। ਪਰਵਾਸੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿਚ ਇਸ ਪ੍ਰਤੀ ਬੜੀ ਨਫਰਤ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਔਕੜਾਂ ਲਈ ਏਸੇ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਠਹਿਰਾਉਂਦੇ ਸਨ।

ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਦੀ ਘਟਨਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਇਕ ਅਧਿਆਇ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਦੇ ਮੁਸਾਫਿਰਾਂ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ ਦਾ ਰੁਤਬਾ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਇਹ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਯਾਤਰੂ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਕਮਾਉਣ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਪਰਵਾਸੀ ਹੋਏ ਸਨ ਨਾ ਕਿ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਲੜਨ ਲਈ। ਪਰ ਸ. ਮਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵੜੈਚ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਪੈਰਵੀ, ਅਣਥੱਕ ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਇਹ ਦਲੀਲ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁਸਾਫਿਰਾਂ ਨਾਲ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਨਸਲੀ ਵਿਤਕਰੇ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਵਿਹਾਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਹ ਮੁਸਾਫਿਰ ਇਨਕਲਾਬੀ ਬਣ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਅਜਿਹਾ ਮਾਹੌਲ ਸਿਰਜਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਰੂਹ ਫੂਕ ਦਿੱਤੀ। ਨਤੀਜੇ ਵਸ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਦੇ ਮੁਸਾਫਿਰਾਂ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਬੀਤਿਆਂ ਸੌ ਸਾਲ ਹੋ ਗਏ ਹਨ ਪਰ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪਰਵਾਸੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਵਿਚ ਇਹ ਬੜੀ ਗਹਿਰੀ ਉਕਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੇ ਦੁਖਾਂਤ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਵੈਨਕੂਵਰ ਦੀ ਬੰਦਰਗਾਹ, ਜਿੱਥੇ ਉਕਤ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਦੇ ਨੇੜੇ ਇਕ ਪੱਥਰ ਦੀ ਤਖ਼ਤੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਅਤੇ 2008 ਵਿਚ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ Stephen harper ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰਤੀ ਟਿੱਪਣੀ ਕਰਦਿਆਂ ਇਸ ਨੂੰ ‘A sad chapter in our history’ ਤਸਲੀਮ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਪਰਵਾਸੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿਚ ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਪਾਸੋਂ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਵਿਚ ਉੱਚਿਤ ਖਿਮਾ-ਜਾਚਨਾ ਦਾ ਮੁੱਦਾ ਹਾਲੇ ਵੀ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।