ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਪੈਗੰਬਰੀ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਉਪਜ ਹੈ। ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਪ੍ਰਤੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਤੇ ਬਦੀ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਘਰਸ਼, ਇਸ ਦੇ ਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਦੋ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪਹਿਲੂ ਹਨ। ਸਮਾਜ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬਦੀ ਦਾ ਖ਼ਾਤਮਾ ਕਰ ਕੇ ਦੈਵੀ ਤੇ ਇਖ਼ਲਾਕੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਉੱਪਰ ਆਧਾਰਿਤ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰੇ ਤੇ ਸਿਹਤਮੰਦ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਿਰਜਨਾ ਕਰਨੀ, ਇਸ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਇਖ਼ਲਾਕੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਦੈਵੀ-ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਖ਼ਾਤਰ ਬਦੀ ਦੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਪੰਥ ਨੇ ਆਪਣੇ 500 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਲੰਮੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਉਤਰਾਅ-ਚੜ੍ਹਾਅ ਦੇਖੇ ਹਨ। ਬਦਲਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ ਨਵੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਤੇ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਝਣ ਲਈ ਤੇ ਪੰਥਕ ਅਮਲ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਚਿੰਤਨ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤਜ਼ਰਬੇ ਤੋਂ ਸੇਧ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਰਾਜ-ਸੱਤਾ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਤਾਂ ਹੋਇਆ ਪਰ ਕੀ ਇਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਕੋਈ ਖਾਸ ਲਾਭ ਹੋਇਆ? ਇਸ ਬਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਇਕ ਰਾਇ ਨਹੀਂ ਹੈ। 1849 ਈ: ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਉੱਪਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਰਾਜ-ਸੱਤਾ ਤੇ ਸ਼ਾਨੋ-ਸ਼ੌਕਤ ਦਾ ਦੌਰ ਵੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। 1857 ਈ: ਦੇ ਗਦਰ ਉਪਰੰਤ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਉੱਪਰ ਸੰਵਿਧਾਨਿਕ ਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਪਕੜ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਅੱਧ ਵਿਚ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹਲਾਤ ਬਦਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਕ ਕਿਸਮ ਨਾਲ ਇਹ ਸਮਾਂ ਦੋ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ-ਭਾਰਤੀ ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਪਰਕ ਉਪਰੰਤ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਤਣਾਅ ਦਾ ਯੁੱਗ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਤ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਹਲੂਣ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਅਛੂਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਲਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵੱਖਰੀ ਪਹਿਚਾਨ ਤੇ ਹੋਂਦ ਉੱਪਰ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਲੱਗ ਗਏ ਸਨ।

ਭਾਵੇਂ ਉਪਰੋਕਤ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਉੱਪਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਬੜੀ ਪਹਿਲੋਂ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅੱਧ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਨੂੰ ਗਿਣਨਾਤਮਿਕ (quantitaive) ਤੇ ਗੁਣਾਤਮਿਕ (qualitaive) ਸੰਕਟ ਵਿਚ ਗ੍ਰਸਿਆ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਜਨ-ਸੰਖਿਆ ਵਿਚ ਕਮੀ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਧਾਰਮਿਕ ਗਿਰਾਵਟ ਜਾਂ ਸਿੱਖੀ ਆਚਰਣ ਤੋਂ ਸੱਖਣੀ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਲਈ ਕਿਹੜੇ ਤੱਤ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸਨ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਪੰਛੀ-ਝਾਤ ਮਾਰ ਲੈਣਾ ਵਿਚਾਰਧੀਨ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਤੇ ਸਮਕਾਲੀਨ ਪੰਥਕ ਮੁੱਦਿਆਂ ਦਾ ਹੱਲ ਢੂੰਡਣ ਲਈ ਲਾਹੇਵੰਦ ਰਹੇਗਾ।

18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਸਮਾਂ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਨੇ ਮੁਗਲਾਂ ਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਨਾਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ-ਮੌਤ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਗੁਜ਼ਾਰਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਬਦੀ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਕੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ-ਸੱਤਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਮੁੱਖ ਮਿਸ਼ਨ ਸੀ। ਸੱਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਣ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਹਾਕਮ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈ ਜੋ ਹੋਰਨਾਂ ਹਾਕਮ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਾਂਗ ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਇਖਲਾਕੀ ਊਣਤਾਈਆਂ ਤੋਂ ਅਭਿੱਜ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਤੇ ਰਵਾਇਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਫਾਦਾਰੀ ਦੀ ਨਿਸਬਤ ਆਪਣੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਹਿਤ ਵਧੇਰੇ ਪਿਆਰੇ ਸਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀਆਂ ਸਰਬੱਤ ਖਾਲਸੇ ਵਰਗੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਆਪਣੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਨਾ ਰੱਖ ਸਕੀਆਂ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਪੰਥ ਨੂੰ ਦਰਪੇਸ਼ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਉੱਪਰ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਪੰਥਕ ਅਮਲ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੋਈ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸੰਸਥਾ ਬਾਕੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਹੀ। ਇਹ ਸਥਿਤੀ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਅੱਧ ਵਿਚ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਦੇ ਉਦੈ ਹੋਣ ਤਕ ਜਿਉਂ ਦੀ ਤਿਉਂ ਬਰਕਰਾਰ ਰਹੀ।

ਮੁਗਲਾਂ ਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਧਰਮ-ਅਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਕਰਨ ਦੀ ਨਾ ਤਾਂ ਮੁਕੰਮਲ ਖੁੱਲ੍ਹ ਸੀ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪੰਥ ਪਾਸ ਇਸ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦਾ ਸਮਾਂ ਸੀ। ਫਲਸਰੂਪ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ-ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨਾਂ ਉੱਪਰ ਪੰਥ ਅੰਦਰ ਫੁੱਟ-ਪਾਊ ਅਨਸਰਾਂ ਮੀਣੇ, ਮਸੰਦ, ਧੀਰਮੱਲੀਏ ਆਦਿ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰੂ-ਅੰਸ ਵਿੱਚੋਂ ਆਏ ਬੇਦੀ, ਸੋਢੀ ਤੇ ਭੱਲੇ ਬਾਵਿਆਂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਸੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਧਰਮ-ਅਸਥਾਨ ਉਦਾਸੀ, ਨਿਰਮਲੇ ਆਦਿ ਸਿੱਖ ਸੰਪ੍ਰਦਾਵਾਂ ਨੇ ਸੰਭਾਲ ਲਏ ਸਨ। ਉਪਰੋਕਤ ਸੰਪ੍ਰਦਾਵਾਂ ਤੇ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਸਹੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਾਰਨ ਦੀ ਬਜਾਇ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਨੁਯਾਈ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਮੰਤਵ ਵਿਚ ਸਫਲ ਹੋਣ ਲਈ ਸਿੱਖੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰ ਹੇਠਲੇ ਧਰਮ-ਅਸਥਾਨਾਂ ਵਿਚ ਗ਼ੈਰ-ਸਿੱਖ ਰਸਮਾਂ-ਰੀਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇਣੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ-ਸੰਪ੍ਰਦਾਵਾਂ ਨੇ ਆਪੋ-ਆਪਣੀ ਗੁਰੂ-ਪੱਧਤੀ ਚਲਾਈ ਉੱਥੇ ਬੇਦੀ ਤੇ ਸੋਢੀ ਖਾਨਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸ਼ਰ੍ਹੇਆਮ ‘ਗੁਰੂ ਪਦ’ ਧਾਰਨ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ਖ਼ਸੀ ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਲੇਖਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਪੋਠੋਹਾਰ ਤੇ ਸਿੰਧ ਵਿਚ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਸਿੱਖ ਸੰਪ੍ਰਦਾਵਾਂ (ਉਦਾਸੀ, ਨਿਰਮਲੇ) ਅਤੇ ਮੀਣੇ ਤੇ ਬੇਦੀ ਆਦਿ ਆਪੇ ਬਣੇ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਪੰਥ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਾਰਨ ਦੀ ਬਜਾਇ ਸ਼ਖ਼ਸੀ ਪੂਜਾ ਉੱਪਰ ਵਧੇਰੇ ਬਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸਮਾਂ ਪਾ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਹਿਜਧਾਰੀ ਸਿੱਖ ਅਖਵਾਉਣ ਵਿਚ ਹੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਤੇ ਫ਼ਖ਼ਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਸਮੇਂ ਉਪਰੋਕਤ ਵਰਗਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਨੇਕਾਂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੇ ਧਰਮ-ਅਰਥ ਜਾਗੀਰਾਂ ਦਾ ਅਨੰਦ ਮਾਣਿਆ। ਇਸ ਨਾਲ ਜਿੱਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਲੀ ਵਸੀਲਿਆਂ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਉੱਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਰੁਤਬਾ ਵੀ ਵਧਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪੋ-ਆਪਣੀਆਂ ਗੱਦੀਆਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਕੇ ਮਨ ਮਰਜ਼ੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਤੇ ਮਰਯਾਦਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰਨ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ। ਸਹਿਜੇ-ਸਹਿਜੇ ਧਰਮ-ਅਸਥਾਨਾਂ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿੱਖੀ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੋ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ। ਸਿੱਖ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਨ ਦੀ ਬਜਾਇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ-ਸਥਾਨ ਪਾਖੰਡ, ਕਰਮ- ਕਾਂਡ ਤੇ ਬਦ-ਇਖ਼ਲਾਕੀ ਦੇ ਅੱਡੇ ਬਣ ਗਏ ਸਨ। ਉਪਰੋਕਤ ਵਰਣਿਤ ਸੰਪ੍ਰਦਾਵਾਂ ਤੇ ਵਰਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਲਈ ਪੁਰਾਣਾਂ ਤੇ ਹਿੰਦੂ ਮਿਥਿਹਾਸ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਅਵਤਾਰਵਾਦ, ਦੇਵੀ-ਪੂਜਾ, ਵਰਣ-ਆਸ਼ਰਮ, ਬੁੱਤਪ੍ਰਸਤੀ, ਕਰਮ-ਕਾਂਡ, ਵੇਦਾਂਤ ਆਦਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦੀ ਅੰਸ਼ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ। ਉਪਰੋਕਤ ਸਭ ਦੇ ਰਲਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੁਰੋਹਿਤਵਾਦੀ ਅੰਸ਼ ਲੈ ਆਂਦੇ ਸਨ। 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦੂਸਰੇ ਅੱਧ ਤਕ ਪਹੁੰਚਦਿਆਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਸ਼ੁੱਧ ਸਰੂਪ ਤੇ ਤਾਜ਼ਗੀ ਨੂੰ ਕਈ ਗ੍ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਗਏ ਸਨ।

ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਆਦਿ ਕਾਲੀਨ ਧਰਮ (Primitive Religion) ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮਨੌਤਾਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅੱਜ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਵਿਕਸਿਤ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬਰਕਰਾਰ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਮੁਕੰਮਲ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਕ ਈਸ਼ਵਰਵਾਦੀ ਧਰਮ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਸਿਵਾਇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਹੋਰ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਦੈਵੀ ਹਸਤੀਆਂ, ਸ਼ੈਆਂ ਆਦਿ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੇ ਪੂਜਾ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਮਨਾਹੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਤੇ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਪਰਵਰਤਿਤ ਹੋਏ। ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਅਰਥ-ਚਾਰਾ ਖੇਤੀ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕ ਦਿਹਾਤ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਅੱਜ ਵੀ ਆਦਿ-ਕਾਲੀਨ ਧਰਮ ਤੇ ਲੋਕ-ਭਾਵੀ ਧਰਮ-ਵਿਹਾਰ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਸੰਤਾਨ, ਚੋਖੀ ਫਸਲ, ਮਾਲ-ਡੰਗਰ ਆਦਿ ਵਿਚ ਵਾਧੇ ਅਤੇ ਹੜ੍ਹ, ਤੂਫਾਨ, ਬੀਮਾਰੀ, ਕਾਲ ਆਦਿ ਕੁਦਰਤੀ ਆਫ਼ਤਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉ ਲਈ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੇ ਮਨੌਤਾਂ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਪਾਉਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਦਿ ਕਾਲੀਨ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਰਸੇ ਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕੰਮਲ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨਾਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤੋੜਿਆ। ਇਹ ਸ਼ਾਇਦ ਵਿੱਦਿਆ ਦੀ ਕਮੀ, ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੀ ਘਾਟ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਰੁਚੀ ਕਾਰਨ ਸੀ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੌਤੀ ਦਿਹਾਤੀ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸਖੀ ਸਰਵਰ, ਗੁੱਗਾ ਪੀਰ, ਖਵਾਜਾ ਖਿਜਰ, ਖੇਤਰਪਾਲ, ਮਾਤਾ ਰਾਣੀ, ਦੇਵੀਆਂ, ਬੀਬੜੀਆਂ, ਭੈਰੋਂ, ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ, ਪਿੱਤਰ, ਮੜ੍ਹੀ-ਮਸਾਣ, ਕਬਰਾਂ-ਖਾਨਗਾਹਾਂ, ਜੋਤਿਸ਼, ਜਾਦੂ-ਮੰਤਰ, ਟੂਣੇ-ਟਾਮਣ ਆਦਿ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੇ ਪੂਜਾ ਪ੍ਰਚਲਤ ਸੀ। ਇਸੇ ਵਿਹਾਰ ਉੱਪਰ ਟਿੱਪਣੀ ਕਰਦਿਆਂ ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਬੜਾ ਸੁੰਦਰ ਕਿਹਾ ਹੈ:

ਕੁਝ ਅੰਨ ਦੇ ਕੁਝ ਧਨ ਦੇ ਕੁਝ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਲੀ ਰੰਨ ਦੇ।
ਕੁਝ ਢੋਲ ਢਮੱਕਾ ਸਰਵਰ ਦਾ ਕੁਝ ਹਿੜਵਸ ਬਾਬੇ ਨਾਨਕ ਦੀ।

ਇਸ ਸਭ ਕੁਝ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਨਿਵੇਕਲੀ ਪਹਿਚਾਨ ਤੇ ਧਰਮ-ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਉੱਪਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਲਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਧਾਰ ਲਈ ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਤੇ ਨਾਮਧਾਰੀ ਲਹਿਰਾਂ ਨੇ ਮੁੱਢਲਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਛੱਡਿਆ ਪਰ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਦੇ ਆਉਣ ਤਕ ਇਹ ਲਹਿਰਾਂ ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤ ਤੇ ਮਰਯਾਦਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਲੀਹ ਤੋਂ ਉਤਰ ਕੇ ਆਪੋ-ਆਪਣੀ ਪਰੰਪਰਾ ਤਕ ਸੀਮਿਤ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਸਨ।

ਸਿੱਖ-ਪੰਥ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਬਾਹਰੀ ਤੱਤ ਵੀ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਪਰੋਕਤ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਹੋਰ ਗੰਭੀਰ ਕਰਨ ਵਿਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। 1834 ਈ: ਵਿਚ ਈਸਾਈ ਮੱਤ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਲੁਧਿਆਣਾ ਮਿਸ਼ਨ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਨਾਲ ਈਸਾਈ ਚਰਚ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਵਿਸਥਾਰ ਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦਾ ਹੋਰ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਧਿਕਾਰੀ ਖੁਲ੍ਹੇਆਮ ਈਸਾਈ ਮੱਤ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੇ ਹਮਾਇਤੀ ਸਨ। ਈਸਾਈ ਮੱਤ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪਾਦਰੀਆਂ ਨੇ ਸਕੂਲ ਖੋਲ੍ਹੇ ਜਿੱਥੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਨਾਲ ਬਾਈਬਲ ਵੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਹਸਪਤਾਲ ਖੋਲ੍ਹੇ, ਸਾਹਿਤ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਨ ਲਈ ਛਾਪਾਖਾਨਾ ਲਾਇਆ। ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਪੇਂਡੂ ਔਰਤਾਂ ਤਕ ਰਸਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ‘ਜ਼ਨਾਨਾ ਮਿਸ਼ਨ’ ਵੀ ਚਲਾਇਆ। 1853 ਈ: ਵਿਚ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਨਾਮ ਦਾ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥੀ ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਈਸਾਈ ਮਤ ਵਿਚ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। 1853 ਈ: ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼, ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੀ ਈਸਾਈ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਸਫਲ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਉਸ ਦੀ ਪੈਨਸ਼ਨ ਦਾ ਕਾਫੀ ਹਿੱਸਾ ਮਿਸ਼ਨ ਲਈ ਦਾਨ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ। ਕਪੂਰਥਲੇ ਦਾ ਕੰਵਰ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਵੀ ਈਸਾਈ ਮੱਤ ਧਾਰਨ ਕਰ ਗਿਆ। ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠ ਤੇ ਉੱਚ ਵਰਗ ਦੇ ਸਿੱਖ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ 1873 ਈ: ਵਿਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਮਿਸ਼ਨ ਸਕੂਲ ਦੇ ਚਾਰ ਸਿੱਖ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵੀ ਈਸਾਈ ਮੱਤ ਵਿਚ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੋਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ। ਈਸਾਈ ਪਾਦਰੀਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬੰਗਾਲ ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ ਬ੍ਰਹਮੋ ਸਮਾਜ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸਰਗਰਮ ਸੀ। 1862-63 ਈ: ਵਿਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਬ੍ਰਹਮੋ ਸਮਾਜ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਬ੍ਰਾਂਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਦੇ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰ ਤੇ ਨਵੀਨ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਵੀ ਅਣਭਿੱਜ ਨਾ ਰਹੇ। ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠ ਤੇ ਧਨਾਢ ਵਿਅਕਤੀ ਸ. ਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ, 1880 ਈ: ਤਕ ਮੁਕੰਮਲ ਤੌਰ ’ਤੇ ਬ੍ਰਹਮੋ ਸਮਾਜੀ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ।

1877 ਈ: ਵਿਚ ਸਵਾਮੀ ਦਯਾਨੰਦ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਲਾਹੌਰ ਆਇਆ। ਆਪਣੇ 15 ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਕਿਆਮ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਨੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਕੂਲ ਖੋਲ੍ਹਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੋਰਨਾਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਦਰਜਨ ਦੇ ਕਰੀਬ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਬ੍ਰਾਂਚਾਂ ਖੋਲ੍ਹਣ ਵਿਚ ਸਫਲਤਾ ਪਾਈ। ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਨੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿਚ ਮੂਰਤੀ ਪੂਜਾ, ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਬਹੁਦੇਵਵਾਦ, ਪੁਰੋਹਿਤਵਾਦ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਬੁਰਾਈਆਂ ਨੂੰ ਰੱਜ ਕੇ ਨਿੰਦਿਆ ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਵੀ ਬੜੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲੱਗੇ। ਪਰ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜੀਆਂ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੇ ਸਿੱਖ-ਵਿਰੋਧੀ ਵਿਖਿਆਨਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਪ੍ਰੋ. ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ, ਸ. ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਤੋ ਅਲਹਿਦਾ ਹੋ ਗਏ।

ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਆਉਣ ਨਾਲ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਸਨਾਤਨੀ ਅਦਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਏ ਸਨ ਜਿੱਥੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਕੂਲ 1863 ਈ: ਵਿਚ ਓਰੀਐਂਟਲ ਕਾਲਜ ਦਾ ਦਰਜਾ ਅਖਤਿਆਰ ਕਰ ਗਿਆ ਸੀ। 1864 ਈ: ਵਿਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਗੌਰਮਿੰਟ ਕਾਲਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਛਾਪਾਖਾਨਾ ਆਉਣ ਨਾਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਅਖ਼ਬਾਰ ਛਪਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਪੱਛਮੀ ਵਿੱਦਿਆ ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰ ਰਹੇ ਸਨ।

ਅਜਿਹੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਗਠਿਤ ਜਥੇਬੰਦੀ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ ਪਹਿਲੇ 1873 ਈ: ਵਿਚ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੇ ਫਿਰ 1879 ਈ: ਵਿਚ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਾਹੌਰ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈ। ਸਿੰਘ ਸਭਾ, ਲਾਹੌਰ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਪੁਨਰ-ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਜੋ ਲਹਿਰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੀ ਉਸ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਤੇ ਯੋਗਦਾਨ ਕਈ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਬੇਮਿਸਾਲ ਹੈ।

1852 ਈ: ਵਿਚ ਜਨਮੇ ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ। ਭਾਰਤੀ ਤੇ ਸਾਮੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਉਸ ਨੂੰ ਚੋਖੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸੀ। ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਪੁਰਾਤਨ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਉੱਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਕੜ ਬੜੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਅਧਿਆਪਕ, ਕਵੀ, ਲਿਖਾਰੀ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ, ਨਾਟਕਕਾਰ, ਭਾਸ਼ਣਕਾਰ, ਪੱਤਰਕਾਰ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ, ਸੰਪਾਦਕ, ਟੀਕਾਕਾਰ, ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ, ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕ ਆਦਿ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। 1880 ਈ: ਵਿਚ ਸਿੰਘ ਸਭਾ, ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 42 ਦੇ ਕਰੀਬ ਕਿਤਾਬਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਸੰਪਾਦਕੀ ਨੋਟ ਲਿਖੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਓਰੀਐਂਟਲ ਕਾਲਜ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਰੰਭ ਕਰਵਾਉਣ ਵਿਚ ਵੀ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ 1880 ਈ: ਵਿਚ ਹਫਤਾਵਾਰੀ ਖਾਲਸਾ ਅਖਬਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਕੇ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਦੇ ਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸਕੂਲਾਂ ਤੇ ਕਾਲਜਾਂ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹ ਰਹੇ ਸਿੱਖ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਖਾਲਸਾ ਬੋਰਡਿੰਗ ਹਾਊਸ ਬਣਵਾਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਬੋਰਡਿੰਗ ਹਾਊਸ ਵਿਚ ਲੈਕਚਰਾਂ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ। ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਨੂੰ ਜਾਗ੍ਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿੰਘ ਸਭਾਵਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵਿਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬੜਾ ਅਹਿਮ ਹੱਥ ਸੀ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਾਲਜ ਦੇ ਸਥਾਪਨਾ ਦਿਵਸ ਦੇ ਮੌਕੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਖਾਲਸਾ ਅਖਬਾਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਕ ਤੋਂ ਭਲੀਭਾਂਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਕਵਿਤਾ ਤੇ ਵਾਰਤਕ ਦੋਨਾਂ ਉੱਪਰ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਕਵਿਤਾ ਤੇ ਵਾਰਤਕ ਦੋਨਾਂ ਉੱਪਰ ਹੱਥ ਅਜ਼ਮਾਇਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਪੰਡਤਾਊ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਲੇਖਣੀ ਜਨ-ਸਾਧਾਰਨ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਟੁੰਬ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਵਾਦ-ਨੁਮਾ ਸ਼ੈਲੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਰ ਕਥਨ ਬੜਾ ਦਲੀਲਮਈ ਤੇ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਬੜੀ ਬੇਝਿਜਕ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਤੇ ਸੰਪਾਦਕੀ ਲੇਖਾਂ ਵਿਚ ਸਮਕਾਲੀਨ ਪੰਥ ਨੂੰ ਦਰਪੇਸ਼ ਹਰ ਮਸਲੇ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਜੀਵਨ, ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੇ ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ। ਸਾਧੂ ਦਯਾ ਨੰਦ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਸੰਵਾਦ, ਦੰਭ ਵਿਦਾਰਨ, ਗੁੱਗਾ ਗਪੌੜਾ, ਸੁਲਤਾਨ ਪੁਆੜਾ, ਪੰਮਾ ਪ੍ਰਬੋਧ ਆਦਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵਹਿਮ-ਭਰਮ ਤੇ ਦੰਭ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਹਨ। ਦੁਰਗਾ ਪ੍ਰਬੋਧ, ਨਕਲੀ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਬੋਧ, ਦਲੇਰ ਸਿੰਘ, ਡਰਪੋਕ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚੋਂ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਤੇ ਅਣਮੱਤੀ ਰਸਮਾਂ ਦੇ ਨਿਸਤਾਰੇ ਲਈ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਬੋਧ, ਪੰਥ ਪ੍ਰਬੋਧ ਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਬੋਧ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਤੇ ਮਰਯਾਦਾ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਪਰੋਕਤ ਵਰਣਿਤ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਮਕਾਲੀਨ ਮੁੱਦਿਆਂ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਕੁ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰ ਲੈਣਾ ਬੜਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ:

1. ਸਿੱਖ ਇਕ ਵੱਖਰੀ ਕੌਮ ਹਨ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕੌਮ ਦਾ ਬੀਜ ਬੀਜਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਿਛਲੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਕੌਮ ਦੀ ਵਾਧੇ ਤੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਆਪੋ-ਆਪਣਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਇਹ ਹਿੰਦੂ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਤੀਸਰਾ ਪੰਥ ਹੈ।
2. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਧਰਮ ਵਿਚਕਾਰ ਫ਼ਰਕ ਜਤਾਉਣਾ ਬੇਮਾਅਨੀ ਹੈ।
3. ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਦੇਸ਼, ਕੌਮ, ਜਾਤ ਦਾ ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਇਹ ਇਕ ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਆਪੀ ਧਰਮ ਹੈ।
4. ਹਿੰਦੂ ਮੁਸਲਿਮ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਰਾਗ ਜਾਂ ਦਵੈਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ।
5. ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਨੂੰ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ, ਖਾਲਸਾ ਸਜਣ ਉਪਰੰਤ ਸਭ ਸਿੱਖ ਹਕੀਕੀ ਭਾਈ ਹਨ।
6. ਗੁਰੂ-ਡੰਮ੍ਹ, ਵਿਅਕਤੀਵਾਦ, ਸ਼ਖਸੀ-ਪੂਜਾ, ਪੁਰੋਹਿਤਵਾਦ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸਿਧਾਂਤਕ ਜਾਇਜ਼ਕਾਰੀ ਜਾਂ ਉਚਿਤਤਾ ਨਹੀਂ।
7. ਖਾਲਸਾ ਰਹਿਤ ਵਿਚ ਕਰਮਕਾਂਡ, ਅਣਮੱਤੀ ਰਸਮਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸਥਾਨ ਨਹੀਂ।
8. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਸਰਲ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਟੀਕਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਨਿਰਪੱਖ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਜੇਕਰ ਉਪਰੋਕਤ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨੂੰ ਅਜੋਕੇ ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰੀਏ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਇਕ ਸੌ ਸਾਲ ਦੇ ਚੱਕਰ ਉਪਰੰਤ ਫਿਰ ਪੰਥ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ।