ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਸਤੀ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਕੱਥੂ ਨੰਗਲ ਵਿਚ ਸੁੱਘੇ ਰੰਧਾਵੇ ਦੇ ਘਰ 7 ਕੱਤਕ 1563 ਬਿ: (1506 ਈ:) ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੁੱਢਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਤਕ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਤੇ ਸੰਗਠਨ ਵਿਚ ਬੜਾ ਉੱਘਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਗੁਰੂ-ਦੋਖੀ ਤੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਦਾਅਵੇਦਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਚਾਲਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸਫਲ ਕਰਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਬੜੀ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਰਾਮਦਾਸ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਾਸਾਨੀ ਸੇਵਾ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦਿੱਤਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੁਆਰਾ ਆਦਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਕਰ ਕੇ ਜਦ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਨੂੰ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਹੋਣ ਦਾ ਮਾਣ ਬਖਸ਼ਿਆ ਗਿਆ। ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ (ਗੁਰੂ) ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ, ਸ਼ਸਤਰ ਵਿੱਦਿਆ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਨੂੰ ਹੀ ਸੌਂਪੀ ਗਈ ਸੀ। ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ਼ਹੀਦੀ ਲਈ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ੍ਰੀ (ਗੁਰੂ) ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਦਾ ਅਦਬ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸਲਾਹ ਮਸ਼ਵਰਾ ਲੈਣ ਦੀ ਨਸੀਹਤ ਕਰ ਗਏ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਗਵਾਲੀਅਰ ਕੈਦ ਸਮੇਂ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮਨੋਬਲ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸ਼ਬਦ ਚੌਂਕੀ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ। ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਨੇ ਗਵਾਲੀਅਰ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਲਈ ਯਤਨ ਵੀ ਕੀਤੇ। ਬਿਰਧ ਅਵਸਥਾ ਕਾਰਨ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਗੁਰੂ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਭਾਈ ਭਾਨਾ ਜੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦੇ ਸਪੁਰਦ ਕਰ ਕੇ ਰਮਦਾਸ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ 14 ਮੱਘਰ 1688 ਬਿ: (1631 ਈ:) ਨੂੰ ਰਮਦਾਸ ਵਿਖੇ ਹੀ ਹੋਇਆ। ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਦਾ ਅੰਤਮ ਸਸਕਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਪਰੋਕਤ ਸੰਖੇਪ ਵਾਰਤਾ ਤੋਂ ਜ਼ਾਹਿਰ ਹੈ ਕਿ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਬਹੁਪੱਖੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁੱਢਲੇ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੇ ਵਾਧੇ ਲਈ ਜੋ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਅਸਾਧਾਰਨ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਗੁਰਿਆਈ ਦੀ ਰਸਮ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਨੇ ਹੀ ਅਦਾ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਤੇ ਯੋਗਦਾਨ ਦੇ ਮੁਲੰਕਣ ਲਈ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਉੱਪਰ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਲੈਣੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਵਿਸ਼ਾ ਬੜਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਹਥਲੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਹੋਏ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਨੂੰ ਹੀ ਵਿਚਾਰਧੀਨ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਭਾਵੇਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਦੈਵੀ ਉਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਰੱਬੀ-ਏਕਤਾ ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਚਾਰਨ ਲਈ ਭਾਰਤ ਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਧਾਰਮਿਕ ਕੇਂਦਰਾਂ ਦਾ ਭ੍ਰਮਣ ਕੀਤਾ ਪਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਬਾਕਾਇਦਾ ਸੰਸਥਾਗਤ ਰੂਪ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਕਰਤਾਰਪੁਰ (ਰਾਵੀ) ਦੀ ਧਰਮਸਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਕੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਜਨਮਸਾਖੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਚ ਮੁੱਢਲੇ ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਨੇ ਬੜੇ ਨੇੜੇ ਤੋਂ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਚਾਰ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ-ਖੇਤਰ ਵਧੇਰੇ ਕਰ ਕੇ ਕੇਂਦਰੀ ਪੰਜਾਬ ਤਕ ਸੀਮਿਤ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਤੇ ਸੰਗਠਨ ਲਈ ਨਵੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਤੇ ਕੇਂਦਰ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਉਣ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਵੀ ਵਧਦੀ ਗਈ। ਮੰਜੀ ਵਿਵਸਥਾ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ, ਯੋਗ, ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ, ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਅਸੂਲਾਂ ਦੀ ਸਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਤਾਇਨਾਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਲਈ ਬੜੀ ਉਪਯੋਗੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਖੇਤਰਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਾਬੁਲ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਾਇਮ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿੱਖ ਸਲਾਨਾ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਲਈ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ।

1577 ਈ: ਵਿਚ ਚੱਕ ਰਾਮਦਾਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਕੇਂਦਰ ਕਾਇਮ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਤੇ ਸੰਗਠਨ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਸੰਦ ਸੰਸਥਾ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ। ਮਸੰਦ ਗੁਰੂ ਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਵਜੋਂ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਤੇ ਕਾਰ-ਭੇਟ ਲਈ ਪਹੁੰਚਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ ਵਿਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਖੁਦਵਾਈ ਕਰ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਪੰਚਮ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਰਕਜ਼ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਤਰਨਤਾਰਨ, ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਤੇ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਪੁਰ ਦੇ ਨਵੇਂ ਸਿੱਖ ਕੇਂਦਰ ਕਾਇਮ ਹੋਣ ਨਾਲ ਬਾਰੀ ਤੇ ਬਿਸਤ ਦੁਆਬ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਵਿਵਸਥਾ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਭਿਆਨਕ ਕਾਲ ਤੇ ਭੁੱਖਮਰੀ ਦੀ ਲਪੇਟ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ। 1598 ਈ: ਵਿਚ ਜਦ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਆਗਰੇ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਭੁੱਖਮਰੀ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਇਆ। ਫਲਸਰੂਪ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਭੂਮੀ ਲਗਾਨ ਵਿਚ ਪੰਜਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਰਿਆਇਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਕਾਰਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਰੁਚੀ ਵਿਚ ਰੁਝਾਨ ਹੋਰ ਵਧ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ।

16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤਕ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਕੇਂਦਰ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਜਿਵੇਂ ਕਰਤਾਰਪੁਰ (ਰਾਵੀ), ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ, ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਤਰਨਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ (ਦੁਆਬਾ) ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਖੁਦ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਮੰਜੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਬਿਸਤ ਦੁਆਬ ਵਿਚ ਗੜ੍ਹਸ਼ੰਕਰ, ਡੱਲਾ (ਕਪੂਰਥਲਾ), ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ, ਬਾਰੀ ਦੁਆਬ ਵਿਚ ਬਟਾਲਾ, ਬਕਾਲਾ, ਵੈਰੋਵਾਲ, ਤਲਵੰਡੀ (ਨੇੜੇ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ), ਨਾਰਲੀ (ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਖੇਮਕਰਨ, ਮੰਦਰ (ਲਾਹੌਰ), ਖਾਈ (ਲਾਹੌਰ), ਚੂਣੀਆਂ (ਲਾਹੌਰ), ਤੇ ਧਮਿਆਲ ਪੋਠੋਹਾਰ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਕੇਂਦਰ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆ ਗਏ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਚਰਨ-ਛੂਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਥਾਨ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਮੁਕੱਦਸ ਸਨ। ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿ ਮੰਜੀਦਾਰਾਂ, ਮਸੰਦਾਂ ਜਾਂ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਨੇ ਖੁਦ-ਬ-ਖੁਦ ਉੱਦਮ ਕਰ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਂਵਾਂ ਉੱਤੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਥਾਨ ਕਾਇਮ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣਗੇ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੀ ਸੂਚਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸਰਹਿੰਦ ਮਲਸੀਹਾਂ (ਕਪੂਰਥਲਾ), ਡੱਲਾ (ਕਪੂਰਥਲਾ), ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ, ਪੱਟੀ, ਸ਼ਾਹਬਾਹਪੁਰ (ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ), ਚੂਣੀਆਂ, ਸ਼ਾਹਦਰਾ, ਲਾਹੌਰ, ਮੁਜੰਗ, ਰੋਹਤਾਸ ਆਦਿ ਥਾਂਵਾਂ ਉੱਪਰ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਸੰਗਠਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ।

ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਵਰਣ ਤੋਂ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦਹਾਕੇ ਤਕ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਕੇਂਦਰ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਂਵਾਂ ਉੱਪਰ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸੇਧ ਦੇਣ ਲਈ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾਂ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਭੂਗੋਲਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਗੜ੍ਹਸ਼ੰਕਰ ਤੇ ਸਰਹਿੰਦ, ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਧਮਿਆਲ ਤੇ ਰੋਹਤਾਸ, ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਕਰਤਾਰਪੁਰ (ਰਾਵੀ) ਤੇ ਬਟਾਲਾ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਪੱਟੀ ਖੇਮਕਰਨ ਤਕ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਤਕ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਏ ਸਿੱਖ ਕੇਂਦਰਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਬਾਰੀ ਤੇ ਬਿਸਤ ਦੁਆਬ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਇਉਂ ਮੁੱਢਲੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਲਈ ਪੰਘੂੜੇ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਬਾਰੀ ਦੁਆਬ ਨੇ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। ਇਹ ਤੱਥ ਵੀ ਉਲੇਖਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਕਰਦਾ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਨੂੰ ਮਿਲਾਉਂਦੇ ਵਪਾਰਕ ਰਸਤੇ ਉੱਪਰ ਸਥਿਤ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰਾਂ ਜਿਵੇਂ- ਥਾਨੇਸਰ ਫਤਹਿਪੁਰ, ਆਗਰਾ, ਲਖਨਊ, ਜੌਨਪੁਰ, ਪ੍ਰਯਾਗ, ਬਨਾਰਸ, ਸਸਰਾਮ, ਪਟਨਾ, ਮੁੰਘੇਰ, ਰਾਜ ਮਹਲ, ਢਾਕਾ ਆਦਿ ਥਾਂਵਾਂ ਉੱਪਰ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਵਪਾਰਕ ਰਸਤੇ ਉੱਪਰ ਪਿਸ਼ਾਵਰ, ਕਾਬੁਲ, ਗਜ਼ਨੀ, ਬਲਖ, ਕੰਧਾਰ ਆਦਿ ਥਾਂਵਾਂ ਉੱਤੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਕਾਇਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ। ਇਸੇ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਗਰੇ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਨੂੰ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਰਸਤੇ ਉੱਪਰ ਗਵਾਲੀਅਰ, ਬੁਰਹਾਨਪੁਰ, ਊਜੈਨ ਆਦਿ ਥਾਂਵਾਂ ਉੱਤੇ ਸਿੱਖ ਵੱਸ ਗਏ ਸਨ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਪਰੋਕਤ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰਾਂ ਉੱਪਰ ਵੱਸੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਪਾਰੀਆਂ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖ ਖੱਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਕਾਰਨ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕਿਆ ਸੀ। ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ-ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਪਹਿਚਾਣ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਲਈ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੀ ਰੁਚੀ ਤੇ ਰੁਝਾਨ ਇਤਨਾ ਪ੍ਰਬਲ ਸੀ ਕਿ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿਚ ‘ਪੰਜਾਬੈ ਗੁਰ ਦੀ ਵਡਿਆਈ’ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲੱਖਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਸੀ।

ਅਫ਼ਸੋਸ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਦੀ ਇਹ ਰਫ਼ਤਾਰ ਬਹੁਤੀ ਦੇਰ ਕਾਇਮ ਨਾ ਰਹਿ ਸਕੀ। ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਉੱਪਰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੇ ਬਾਹਰੀ ਸੰਕਟ ਦੇ ਬੱਦਲ ਸਨ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਦੀ ਮੌਤ ਉਪਰੰਤ ਮੁਗ਼ਲ ਸਰਕਾਰ ਤੇ ਗੈਰ-ਇਸਲਾਮੀ ਧਾਰਮਿਕ ਫਿਰਕਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਨੀਤੀ ਵਿਚ ਪਰਿਵਰਤਨ ਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਦੂਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਪੁਨਰ-ਉਥਾਨ ਦਾ ਅਭਿਆਨ ਪੂਰੇ ਜ਼ੋਰਾਂ ਉੱਤੇ ਸੀ। ਨਕਸ਼ਬੰਦੀ ਸੰਪਰਦਾ ਦੇ ਸੂਫ਼ੀ ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿਚ ਮੋਹਰੀ ਬਣ ਕੇ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਮੁਗ਼ਲ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਪ੍ਰਤੀ ਜ਼ਾਲਿਮਾਨਾ ਵਿਹਾਰ ਨੇ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿਚ ਡਰ, ਭੈਅ, ਚਿੰਤਾ ਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਤਾ ਦਾ ਵਾਤਾਵਰਨ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਚਾਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸੰਗਠਨ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵਿਚ ਕੁਝ ਅਰਸੇ ਲਈ ਵਿਘਨ ਅਵੱਸ਼ ਪਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿਚ ਅੰਦਰੂਨੀ ਫੁੱਟ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਮਿਹਰਬਾਨ ਦੀਆਂ ਗੁਰਗੱਦੀ ਹੜੱਪ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਤੇ ਸੰਗਠਨ ਵੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦੀ ਨੀਤੀ ਉੱਪਰ ਅਮਲ ਵਾਸਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸਵੈ-ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸੈਨਿਕ ਜਥੇਬੰਦੀ ਖੜ੍ਹੀ ਕਰਨ ਲਈ ਉਪਰਾਲੇ ਕਰਨੇ ਪਏ। ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਰੁਝੇਵਿਆਂ ਕਾਰਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਵਾਸਤੇ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਉੱਪਰ ਪੂਰਾ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਕਰਨਾ ਮੁਮਕਿਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਮ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸੈਨਿਕ ਰੁਝੇਵਿਆਂ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵਿਚ ਆਈ ਕਮੀ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੇ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਠੇਸ ਪਹੁੰਚਣੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸੀ। ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਉਪਰੰਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੋਂ ਬਾਹਰ ਕੀਤੀਆਂ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਵੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਨਾਲ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਨੂੰ ਬੜਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਮਿਲਿਆ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੋਂ ਵਾਪਸੀ ਸਮੇਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਰਚਨਾ ਦੁਆਬ (ਰਾਵੀ-ਚਨਾਬ) ਦੇ ਕਈਆਂ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਵਜ਼ੀਰਾਬਾਦ, ਹਾਫਿਜ਼ਾਬਾਦ ਆਦਿ ਵਿਚ ਕਈ ਨਵੇਂ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੇਂਦਰ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਏ। 1629 ਈ: ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਵੇਂ ਸਿੱਖ ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵੀ ਹੋਈ। 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤਕ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਲਵਾ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਦੀ ਗਤੀ ਬੜੀ ਧੀਮੀ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਉਚੇਚਾ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ। ਮੁਗ਼ਲ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਾਰਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਛੱਡਣਾ ਪਿਆ। ਅਖੀਰ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੀ ਜੰਗ ਉਪਰੰਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕੇਂਦਰੀ ਸਥਾਨ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਸਾਰਿਕ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਅਖੀਰਲੇ ਦਸ ਵਰ੍ਹੇ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਹੀ ਗੁਜ਼ਾਰੇ। ਸਿੱਖ ਰਵਾਇਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਵਿਰਕਤ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉਦਾਸੀਆਂ ਦੇ ਚਾਰ ਧੂਣਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਕੇ ਕੇਂਦਰ ਫਿਲੌਰ ਤੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਬਹਾਦਰਪੁਰ ਵਿਚ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਿਸਤ ਦੁਆਬ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਵਿਚ ਬੜੀ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਮੁਗ਼ਲ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਾਰਨ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਸਥਾਨ ਖੁੱਸ ਜਾਣ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵਿਚ ਜੋ ਵਿਘਨ ਪਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਘਾਟਾ ਹੋਰਨਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਾਰ ਕੇਂਦਰ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਜਾਣ ਨਾਲ ਭਲੀਭਾਂਤ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ। 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਧ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਬਾਰੀ ਤੇ ਬਿਸਤ ਦੁਆਬ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਲਵਾ ਤੇ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਦੇ ਨਾਲ ਲਗਦੇ ਇਲਾਕੇ, ਜੋ ਹਾਲਾਂ ਤਕ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਚਾਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸਨ, ਵਿਚ ਫੈਲ ਗਿਆ ਸੀ।

ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮਾਜਿਕ ਪਿਛੋਕੜ ਤੋਂ ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਿੱਖ ਵੱਖੋਂ-ਵੱਖਰੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਰਵਾਇਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਆਏ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਪਹਿਲੋਂ ਜੈਨ ਮੱਤ ਤੇ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਸੰਨਿਆਸੀਆਂ, ਜੋਗੀਆਂ ਤੇ ਸਖੀ ਸਰਵਰ ਦੇ ਉਪਾਸਕ ਸਨ। ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਮੋਹਰੀ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਖੱਤਰੀ ਪਹਿਲੇ ਤੇ ਜੱਟ ਦੂਸਰੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਸਨ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਰਾਜਪੂਤ, ਤਰਖਾਣ, ਵਣਜਾਰੇ, ਭੱਟ, ਮਿਰਾਸੀ ਆਦਿ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ। ਇਉਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਆਧਾਰ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਵਰਗ ਤਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਤੇ ਧੰਦੇ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਸਿੱਖ ਵਪਾਰ, ਖੇਤੀ ਤੇ ਨੌਕਰੀ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸਨ। ਕੁਝ ਵੱਡੇ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਵੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ ਸਨ। ਕਾਰੀਗਰ ਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਜਮਾਤਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਰਤਿਤ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਤੇ ਸੰਗਠਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ, ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ, ਭਾਈ ਬਿਧੀ ਚੰਦ ਜੀ, ਭਾਈ ਰੂਪ ਚੰਦ ਜੀ ਆਦਿ ਕਈ ਨਾਮਵਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਜਿਹੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਤੇ ਸੂਝਵਾਨ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਨੂੰ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚੋਂ ਉਭਾਰਨ ਲਈ ਜੋ ਅਦੁੱਤੀ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।