ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਤੇ ਸੰਗਠਨ ਵਿਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲੰਗਰ ਇਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੰਸਥਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਅਮਲੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਤੇ ਸਿੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਨ ਵਿਚ ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਕਦਾਚਿੱਤ ਵੀ ਨਜ਼ਰ-ਅੰਦਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।

ਭਾਵੇਂ ਲੰਗਰ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਬਾਕਾਇਦਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਬਾਰੇ ਸਮਕਾਲੀ ਗਵਾਹੀਆਂ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਖੋਜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਨਮਸਾਖੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਹਵਾਲੇ ਹਨ ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਉਦਾਸੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਏ ਗੁਰੂ-ਸਿੱਖ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ਸ਼ਾਹਦੀ ਭਰਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗਤਾਂ ਵਿਚ ਗਠਿਤ ਕਰ ਕੇ ਧਰਮਸਾਲਾਵਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਨਾਮ-ਦਾਨ ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵੀ ਦ੍ਰਿੜ ਕਰਵਾਈ। ਦੇਸ-ਪ੍ਰਦੇਸ ਦੀਆਂ ਉਦਾਸੀਆਂ ਉਪਰੰਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਦਰਿਆ ਰਾਵੀ ਕਿਨਾਰੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਇਕ ਧਾਰਮਿਕ ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਜੋ ਧਰਮਸਾਲ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗਿਰਦ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਅਸੂਲਾਂ ਦਾ ਸਬਕ ਸਿਖਾਇਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸੰਸਥਾਗਤ ਆਧਾਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਰੂ, ਸੰਗਤ, ਧਰਮਸਾਲ, ਲੰਗਰ, ਆਦਿ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦਾ। ਸਿੱਖ ਸ੍ਰੋਤ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸਹਿਮਤ ਹਨ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਪਾਸ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਜਗਿਆਸੂ ਧਰਮਸਾਲ ਵਿਚ ਸਮੂਹਿਕ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕੋ ਲੰਗਰ ਵਿੱਚੋਂ ਭੋਜਨ ਛਕਦੇ ਸਨ। ਆਦਿ ਸਾਖੀਆਂ ਵਿਚ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਉਲੇਖ ਹੈ ਕਿ:

“ਜਬ ਰਸੋਈ ਹੋਵੈ ਤਾ ਰਸੋਈਆ ਆਇ ਖੜਾ ਹੋਵੈ॥
ਰਸੋਈਆ ਚੁਪ ਕਰਿ ਕੈ ਜਾਇ ਖੜਾ ਹੋਵੈ॥
ਜਬ ਬਾਬਾ ਨਦਰਿ ਕਰਿ ਵੇਖੈ ਤਾ ਆਖੈ ਪੁਰਖਾ ਰਸੋਈ ਹੋਈ ਹੈ॥
ਤਾ ਰਸੋਈਆ ਕਹੈ ਪਿਛੋ ਦੀ ਜੀਓ ਪਾਤਿਸਾਹੁ ਹੋਈ ਹੈ॥
ਤਾ ਬਾਬਾ ਰਸੋਈ ਵਿਚ ਬਹਿ ਕਰਿ ਆਗਿਆ ਕਰੈ ਜਾਹਿ ਬਚਾ ਜੇਵਹੁ॥
ਸਿਆਲ ਹੋਇ ਤਾ ਖਿਚੜੀ ਰੋਟੀ॥
ਜੇ ਉਨਾਲ ਹੋਇ ਤਾ ਦਾਲ ਰੋਟੀ॥
ਜਿਤਨਾ ਆਹਾਰ ਕਿਸੈ ਦਾ ਹੋਵੈ ਸੋ ਲੈ ਉਠੈ॥ …
ਦੁਇ ਵਖਤ ਸਿਖਾ ਕੋ ਰਸੋਈ ਹੁੰਦੀ॥
ਜੇਹੀ ਜਿਨਸ ਦਾ ਕੋਈ ਸੰਸਾਰੀ ਸਿਖ ਆਵੈ ਤੇਹਾ ਜੇਹਾ ਪਰਸਾਦੁ ਮਿਲਦਾ॥
ਸਗਉਤੀ ਭੀ ਪਉਦੀ॥ ਲੋਕ ਬਹੁਤੁ ਝੁਬ ਪਇਆ॥”

ਉਪਰੋਕਤ ਹਵਾਲੇ ਤੋਂ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿਚ ਲੰਗਰ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਸਰੂਪ ਦੀ ਜੋ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਲੰਗਰ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਸੰਗਤ ਤੇ ਧਰਮਸਾਲ ਦੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।

ਸਮਕਾਲੀ ਸਿੱਖ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਸਗੋਂ ਹੋਰ ਪ੍ਰਫੁਲਿਤ ਕੀਤਾ। ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਲੰਗਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੁਪਤਨੀ ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ ਜੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੀ। ਸਮਕਾਲੀ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਏ ਸਿੱਖ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਗੁਰੂ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਆਉਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਪਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਲੰਗਰ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਸੀ ਕਿ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਕੋਈ ਥੁੜ੍ਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਉਂਦੀ ਬਲਕਿ ਲੰਗਰ ਦੀ ਦਾਤ ਹਰੇਕ ਨੂੰ ਚੋਖੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਵਰਤਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰਿਆਈ ਕਾਲ ਵਿਚ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਫੈਸਲੇ ਲਏ ਜਿਸ ਨਾਲ ਲੰਗਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਇਕ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੇ ਅਨਿੱਖੜ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਗਿਆ। ਛੂਆ-ਛਾਤ, ਸੁੱਚ-ਭਿੱਟ ਤੇ ਜਾਤੀ ਪ੍ਰਥਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ 'ਪਹਿਲੇ ਪੰਗਤ ਪਾਛੈ ਸੰਗਤ' ਦਾ ਨਿਯਮ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ। ਫਲਸਰੂਪ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਅਭਿਲਾਖੀਆਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਲੰਗਰ ਭਾਵ ਪੰਗਤ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਪਰਸ਼ਾਦ ਛਕਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸੀ। ਧਾਰਮਿਕ ਵਰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੰਨਿਆਸੀਆਂ, ਵੈਸ਼ਨਵਾਂ ਜਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਤੋਂ ਛੋਟ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨਾਲ ਭੇਂਟ-ਵਾਰਤਾ ਲਈ ਜਦ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਆਇਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਵੀ ਲੰਗਰ ਵਿੱਚੋਂ ਪਰਸ਼ਾਦ ਛਕਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੇ ਆਧਾਰ ਨੂੰ ਫੈਲਾਉਣ ਤੇ ਸੰਗਠਨ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮੰਜੀ ਸੰਸਥਾ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦੀ। ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿ ਮੰਜੀਦਾਰਾਂ ਨੇ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਧਰਮਸਾਲਾਵਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲੰਗਰ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਭਗਤਮਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੋਹਰੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡ-ਛਕਣ ਭਾਵ ਗਰੀਬ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਲੰਗਰ ਵਰਤਾਉਣ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਸੀ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਲੰਗਰ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਬੜੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਰਥ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿਚ ਘਰ, ਮੰਦਰ, ਮਹਿਲ ਤੇ ਸਰਾਵਾਂ ਤਾਂ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੇਕਰ ਉੱਥੇ ਸਿੱਖ, ਸੇਵਕ ਤੇ ਅਭਿਆਗਤਾਂ ਨੂੰ ਵਰੋਸਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੱਬੀ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕਤਾ ਲੰਗਰ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਮਾਨ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਪ੍ਰਥਾਇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਆਪੇ ਧਰਤੀ ਆਪੇ ਹੈ ਰਾਹਕੁ ਆਪਿ ਜੰਮਾਇ ਪੀਸਾਵੈ॥
ਆਪਿ ਪਕਾਵੈ ਆਪਿ ਭਾਂਡੇ ਦੇਇ ਪਰੋਸੈ ਆਪੇ ਹੀ ਬਹਿ ਖਾਵੈ॥
ਆਪੇ ਜਲੁ ਆਪੇ ਦੇ ਛਿੰਗਾ ਆਪੇ ਚੁਲੀ ਭਰਾਵੈ॥
ਆਪੇ ਸੰਗਤਿ ਸਦਿ ਬਹਾਲੈ ਆਪੇ ਵਿਦਾ ਕਰਾਵੈ॥ (ਪੰਨਾ 550)

ਉਪਰੋਕਤ ਗਵਾਹੀ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਲੰਗਰ ਸੰਸਥਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਪ੍ਰਗਤੀ ਦੇ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।

ਦਬਿਸਤਾਨ-ਏ-ਮਜ਼ਾਹਿਬ ਦੇ ਲੇਖਕ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਇੰਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੇ ਸੰਗਠਨ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਦਾਨ ਦੀ ਰਸਮ ਨੂੰ ਦਸਵੰਧ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਦੀ ਉਗਰਾਹੀ ਲਈ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰਿਆਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਮਸੰਦਾਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਕੀਤੀ। ਮਸੰਦ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਵਜੋਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਤੋਂ ਦਸਵੰਧ ਤੇ ਕਾਰ-ਭੇਟ ਵੀ ਇਕੱਤਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਧਨ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਧਰਮਸਾਲਾਵਾਂ ਵਿਚ ਲੰਗਰ ਚਲਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਵਾਲਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਬਹੋੜੇ, ਭਾਈ ਬਹਿਲੋ, ਭਾਈ ਮੰਝ, ਆਦਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਭਾਵਨਾ ਤੇ ਸੇਵਾ ਦੀ ਲਗਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੁਕਾਮੀ ਸਥਾਨਾਂ ’ਤੇ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ’ਤੇ ਗੁਰੂ ਨਮਿਤ ਲੰਗਰ ਚਲਾਉਣ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ, ਕਸ਼ਮੀਰ, ਦੱਖਣੀ ਤੇ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਫੈਲ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰਨ ਵਾਲੀ ਜਰਨੈਲੀ ਸੜਕ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਵਾਲੇ ਵਪਾਰਕ ਰਸਤਿਆਂ ਉੱਪਰ ਸਥਿਤ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰਾਂ ਉੱਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮਸਾਲਾਵਾਂ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ। 'ਹਕੀਕਤ ਰਾਹ ਮੁਕਾਮ' ਵਿਚ ਅੰਕਿਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਧਰਮਸਾਲਾਵਾਂ ਵਿਚ ਲੰਗਰ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਵਹੀਰਾਂ ਘੱਤੀ ਆ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਅਤਿਥੀਆਂ ਦੇ ਦਿਨ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵੇਲੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਲੰਗਰ ਵਿਚ ਪਧਾਰਨ ਦੀ ਉਡੀਕ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਲੰਗਰ ਵਿਚ ਅੰਨ-ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਦੈਵੀ-ਸੇਵਾ ਦੇ ਤੁਲ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਚਾਰ-ਚੁਫੇਰੇ ਤੋਂ ਜਿੱਥੇ ਅਣਗਿਣਤ ਸਿੱਖ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਪਧਾਰਦੇ ਸਨ ਉੱਥੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਲੰਗਰ ਦੀ ਵੀ ਪੂਰੀ ਵਿਵਸਥਾ ਸੀ।

ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਭਗਤਮਾਲ ਮੁਤਾਬਿਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡ ਛਕਣ ਦੀ ਹਿਦਾਇਤ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੀ ਕਿ 'ਜੇ ਕੋਈ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦਾ ਅਰਥੀ ਹੋਵੇ ਤਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਛਕਾਵਣਾ'। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਲੰਗਰ ਪ੍ਰਤੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਨਾਨਕਮਤੇ ਨੂੰ ਜੋਗੀਆਂ ਤੋਂ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾ ਕੇ ਉੱਥੇ ਅਲਮਸਤ ਜੀ ਨੂੰ ਲੰਗਰ ਦੀ ਕਾਰ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਭਾਈ ਗੜੀਏ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿਚ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਜ਼ਰੂਰਤਮੰਦਾਂ ਤੇ ਅਤਿਥੀਆਂ ਲਈ ਲੰਗਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਤੇ ਵਡਿਆਈ ਪਾਈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਰੂਪ ਚੰਦ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਮਿਤ ਲੰਗਰ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਬੀਬੀ ਵੀਰੋ ਜੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਮਠਿਆਈ ਨੂੰ ਕਾਬੁਲ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਲੰਗਰ ਵਜੋਂ ਵਰਤਾ ਦੇਣ ਦੀ ਘਟਨਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸੰਗਤ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰੇਮ ਤੇ ਲੰਗਰ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਸੁਚਾਰੂ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਰੁਚੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਨੇ ਲੰਗਰ ਦੀ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਕਾਫੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਗੁਰਸਿੱਖ ਸੇਵਾ ਦੀ ਉਮੰਗ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਗੁਰੂ ਨਮਿਤ ਲੰਗਰ ਲਾਵੇ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਤੇ ਜ਼ਰੂਰਤਮੰਦਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਸਹਿਤ ਪਰਸ਼ਾਦ ਵਰਤਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਉਹ ਸਮਝਦੇ ਸਨ ਕਿ ਲੰਗਰ ਚਲਾਉਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਾਬੁਲ ਵਿਚ ਨਿਯੁਕਤ ਮਸੰਦ ਭਾਈ ਗੋਇੰਦਾ ਕਾਰ-ਭੇਟ ਰਾਹੀਂ ਚਲਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਲੰਗਰ ਲਈ ਬੜਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਭਾਈ ਭਗਤੂ ਜਿਸ ਨੇ ਮਾਲਵੇ ਵਿਚ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਬੜੀ ਉੱਤਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਲੰਗਰ ਲਈ ਦੁੱਧ ਤੇ ਦਹੀਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਬੜੇ ਚਾਉ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਸ ਉੱਪਰ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਹੁਕਮ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਮਿਤ ਲੰਗਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਕੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਅਹੰਭਾਵ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਤੇ ਅਤਿਥੀਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਰੂਪ ਜਾਣੇ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਰਹੇ। ਭਾਈ ਸਰੂਪ ਦਾਸ ਭੱਲਾ ਦੇ ਕਥਨ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਨੇ ਨਗਰ-ਨਗਰ ਵਿਚ ਲੰਗਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖਾਂ ਤੇ ਅਤਿਥੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਮਹਿਮਾ ਹੋਰ ਫੈਲ ਗਈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਗੁਰਿਆਈ ਕਾਲ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ ਵਿਖੇ ਭਾਈ ਗੜ੍ਹੀਆ ਜੀ ਲੰਗਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸੰਭਾਲ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਾਲਵਾ ਦੇਸ਼ ਰਟਨ ਸਮੇਂ ਭਾਈ ਮੀਹਾਂ ਜੀ ਨੇ ਲੰਗਰ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਬੜੀ ਜੀਅ-ਜਾਨ ਨਾਲ ਨਿਭਾਈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਗਾਰਾ-ਝੰਡਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਲੰਗਰ ਲਈ ਲੋਹ ਵੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਪੂਰਬੀ-ਭਾਰਤ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਸੰਬੰਧੀ ਆਏ ਹਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉੱਧਰ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖ-ਸੰਗਤਾਂ ਵਿਚ ਲੰਗਰ ਲਈ ਬੜਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਸੀ। ਪਟਨਾ ਨਿਵਾਸੀ ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਸੇਠ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾਨ ਨਿਵਾਜੀ ਤੇ ਸੇਵਾ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਬੜਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਗੁਰ- ਗੱਦੀ ਕਾਲ ਵਿਚ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਲਈ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਦੂਰੋਂ-ਨੇੜਿਓਂ ਗੁਰੂ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਆਈਆਂ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਉਸ ਵੇਲੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਇਕ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਲੰਗਰ ਚਲਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਖ-ਭਾਲ ਤੇ ਸੁਚੱਜੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਖੁਦ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਇਕ ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਨੇ ਭੋਗ-ਮੋਖ ਦੀ ਜਾਚ ਪੁੱਛੀ ਤਾਂ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਉੱਤਰ ਸੀ 'ਲੰਗਰ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਪਰਸਾਦਿ ਵਰਤਾਵੋ, ਜਲ ਛਕਾਓ, ਪੱਖਾ ਝੱਲੋ ਤੇ ਥਕੇ-ਹਾਰਿਆਂ ਦੀ ਮੁਠੀ ਚਾਪੀ ਕਰੋ'। 1699 ਈ: ਦੀ ਵੈਸਾਖੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕੋ ਬਾਟੇ ਵਿਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਖੰਡੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਨੂੰ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਲਈ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿਚ ਲਿਆਉਣਾ, ਇਕ ਕਿਸਮ ਨਾਲ ਲੰਗਰ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਭਾਵੇਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਉਪਰੰਤ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਮੁਗ਼ਲ ਸਰਕਾਰ ਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਨਾਲ ਸੈਨਿਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਚ ਨਿਤਰਨਾ ਪਿਆ ਪਰ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਹਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੰਗਰ ਸੰਸਥਾ ਨਿਰਵਿਘਨ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਰਹਿਤ-ਮਰਯਾਦਾ ਦਾ ਅੰਗ ਬਣੀ ਰਹੀ। ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਤੇ ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵਾਂ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਹੁਕਮਨਾਮਿਆਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਲੰਗਰ ਲਈ ਕਾਰ-ਭੇਟ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾਮਈ ਆਦੇਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਵਿਚ ਰੁਚੀ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦੇ ਹਨ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਖਾਲਸਾਈ ਮੋਹਰ ਉੱਪਰ 'ਦੇਗੋ-ਤੇਗੋ ਫਤਿਹ ਨੁਸਰਤ ਬੇਦਰੰਗ, ਯਾਫਤ ਅਜ਼ ਨਾਨਕ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ' ਦੀ ਤਹਿਰੀਰ ਇਹ ਸੁਝਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਘਰ ਕਰ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਹ ਪੰਥ ਦੀ ਵ੍ਰਿਧੀ ਲੋਚਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਤੇਗ ਰਾਹੀਂ ਵੈਰੀ ਨਾਲ ਸੰਘਰਸ਼ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗਰੀਬਾਂ ਤੇ ਜ਼ਰੂਰਤਮੰਦਾਂ ਲਈ ਗੁਰੂ ਨਮਿਤ ਦੇਗ, ਭਾਵ ਲੰਗਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਫਰਜ਼ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਨਾਅਰਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ 'ਵਧੇ ਦੇਗ ਤੇ ਯਾ ਤੇਗ ਤੇ' ਰਹਿਤਨਾਮਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸਿੱਖ ਯੋਧੇ 'ਗਰੀਬ ਦੀ ਰਸਨਾ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੀ ਗੋਲਕ' ਹੀ ਤਸੱਵਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਅੰਨ-ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਟਹਿਲ-ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਧੰਨ-ਭਾਗ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਲੰਗਰ ਸੰਬੰਧੀ ਭਾਈ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਛਿੱਬਰ ਨੇ ਜੋ ਅੱਖੀਂ ਵੇਖਿਆ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਬੜਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ:

ਸਦਾਬ੍ਰਿਤ ਜੋ ਕੋਈ ਸਾਧ ਸੰਤ ਫਕੀਰ ਪਰਦੇਸੀ ਆਵੈ॥
ਸੋ ਸੀਧਾ ਭੋਜਨ ਦਿਨ ਪਹਲੇ ਗੁਰੂ ਕੇ ਘਰੋ ਖਾਵੈ॥
ਸੂਰਦਾਸ ਲੰਙਾ ਲੂਲਾ ਬੁਢਾ ਹੀਣਾ ਅਰਥੀ ਸਿਖ ਹੋਵੈ ਕੋਈ॥
ਰੋਜ ਠਹਿਰਾਇ ਦਿਤੇ ਲਏ ਦਰਬਾਰੋ ਸੋਈ॥
ਹਰੁ ਮਾਈ ਬੁੱਢੀ ਠੇਰੀ ਸਿਖਣੀ ਗੁਰੂ ਕੇ ਘਰ ਦੀ ਜੋ ਹੋਵੇ॥
ਸੋਈ ਭੋਜਨ ਮਾਤਰ ਦਰਬਾਰੋ ਲੇਵੈ॥ (ਬੰਸਾਵਲੀਨਾਮਾ ਸਫ਼ਾ 184)

ਤ੍ਰੈ ਚਾਰਿ ਮੇਲੇ ਉਪਰਿ ਫਿਰਨਿ ਭੰਡਾਰੇ॥
ਆਟਾ ਦਾਲ ਘਿਉ ਗਰੀਬਾ ਨੂੰ ਦੇਵਣਹਾਰੇ॥
ਹਥਿ ਜੋੜ ਅਧੀਨ ਹੋਇ ਸੰਗਤਾ ਨੂੰ ਸੀਧਾ ਦੇਵਨ॥
ਕਿਰਤੀ ਸਿਖ ਨਹੀ ਲੈਣਿ ਗਰੀਬ ਅਨਾਥ ਸੀਧਾ ਲੇਵਨ॥ (ਉਹੀ)

ਉਪਰੋਕਤ ਗਵਾਹੀ ਲੰਗਰ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਇਸ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧਤਾ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਪੰਥਕ ਜਥੇਦਾਰ ਜਿਵੇਂ, ਦੀਵਾਨ ਦਰਬਾਰਾ ਸਿੰਘ, ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ, ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ, ਆਦਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਲੰਗਰ ਰਾਹੀਂ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਫਰਜ਼ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। ਰਾਜ-ਸੱਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਤੇ ਗੁਰੂ-ਚਰਨ ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਦਿਲ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਧਰਮ-ਅਰਥ ਜਾਗੀਰਾਂ ਲਗਾਈਆਂ ਤਾਂ ਕਿ ਮੇਲਿਆਂ, ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਤੇ ਗੁਰਪੁਰਬਾਂ ਸਮੇਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਲਈ ਲੰਗਰ ਦਾ ਉਚਿਤ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੋ ਸਕੇ। ਵੰਡ ਛਕਣ ਤੇ ਦੇਗ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਘਾਲ-ਕਮਾਈ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਆਪਣੀ ਅਰਦਾਸ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਅਰਪਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉੱਥੇ ਲੰਗਰ ਸੰਸਥਾ ਪ੍ਰਤੀ ਪੰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧਤਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਵਰਣਿਤ ਉਪਰੋਕਤ ਹਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਸਿੱਖ ਕੇਂਦਰਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੁਕਤ ਮੰਜੀਦਾਰਾਂ, ਮਸੰਦਾਂ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਉੱਦਮ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਪਾਰਕ ਰਸਤਿਆਂ ਉੱਪਰ ਸਥਿਤ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰਾਂ ਉੱਤੇ ਕਾਇਮ ਹੋਈਆਂ ਧਰਮਸਾਲਾਵਾਂ ਵਿਚ ਲੰਗਰ ਦੀ ਰਵਾਇਤ ਤੇ ਵਿਵਸਥਾ ਸਿੱਖੀ ਧਾਰਮਿਕ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਇਕ ਕਿਸਮ ਨਾਲ ਧਰਮਸਾਲਾ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਸੰਗਤ ਤੇ ਲੰਗਰ ਬਗੈਰ ਧਰਮਸਾਲ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਨੀ ਕਠਿਨ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਧਰਮਸਾਲ ਸਜ-ਧਜ ਤੇ ਸ਼ਾਨੋ-ਸ਼ੌਕਤ ਦੀ ਬਜਾਇ ਧਾਰਮਿਕ ਕਾਰਜਾਂ ਲਈ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਦੇ ਮਿਲ ਬੈਠਣ ਲਈ ਇਕ ਸਧਾਰਨ ਕਮਰੇ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਪੂਜਾ-ਪਾਠ, ਕੀਰਤਨ ਤੇ ਇਬਾਦਤ ਉਪਰੰਤ ਇਸੇ ਕਮਰੇ ਨੂੰ ਹੀ ਲੰਗਰ-ਹਾਲ ਦੇ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਸੰਗਤ ਤੇ ਧਰਮਸਾਲ ਦੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਕਾਰਜ-ਖੇਤਰ ਵਧਦਾ ਗਿਆ ਤਿਵੇਂ ਤਿਵੇਂ ਲੰਗਰ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਵੀ ਵਧਦੀ ਗਈ। ਫਲਸਰੂਪ ਧਰਮਸਾਲ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਲੰਗਰ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਇਉਂ ਲੰਗਰ ਇਕ ਐਸੀ ਸੰਸਥਾ ਸੀ ਜੋ ਧਰਮਸਾਲ ਦਾ ਇਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਤੇ ਅਨਿੱਖੜ ਅੰਗ ਸੀ। ਲੰਗਰ ਲਈ ਅੰਨ-ਪਾਣੀ, ਖਾਣ-ਪਕਾਉਣ, ਵਰਤਾਉਣ ਆਦਿ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਸਿੱਖ-ਸੰਗਤ ਧਰਮਸਾਲ ਦੇ ਅਹਾਤੇ ਵਿਚ ਹੀ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਧਰਮਸਾਲ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਗਰ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਇਕ ਦੈਵੀ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਦਰਜਾ ਰੱਖਦੀ ਸੀ।

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਸਮਾਜੀ ਪ੍ਰਗਟਾਅ ਤੇ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੇ ਸੰਗਠਨਾਤਮਿਕ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਕਾਰਜ-ਕੁਸ਼ਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ, ਲੰਗਰ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਕਾਇਮ ਕਰਨਾ, ਵਿਹਾਰਕ ਜ਼ਰੂਰਤ ਵੀ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰੀ ਮਹੱਤਤਾ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਭਾਈਚਾਰਕ ਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਦੇ ਨਵੇਂ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਲਈ ਰਾਹ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਸਾਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ ਕਿ ਇਬਾਦਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਭੋਜਨ ਵੀ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕੋ ਰਸੋਈ ਵਿਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਇਕੱਠਿਆਂ ਬੈਠ ਕੇ ਛਕਿਆ ਜਾਵੇ। ਇਉਂ ਜਿੱਥੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਹੋਣ ਦੀ ਆਸ ਸੀ ਉੱਥੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਜੁੜੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਤੇ ਜਗਿਆਸੂਆਂ ਨੂੰ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਲਈ ਨਿੱਜੀ ਆਹਰ ਦੇ ਫਿਕਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਵੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਲੰਗਰ ਲਈ ਅਨਾਜ ਦੀ ਉਗਰਾਹੀ, ਆਟਾ ਪੀਸਣ-ਛਾਨਣ, ਗੁੰਨਣ, ਬਾਲਣ ਲਈ ਲੱਕੜਾਂ, ਭੱਠ ਜਾਂ ਚੁੱਲ੍ਹਾਂ ਝੋਕਣ, ਸੰਗਤ ਦੇ ਲੰਗਰ ਵਿਚ ਬੈਠਣ ਲਈ ਤੱਪੜਾਂ ਨੂੰ ਝਾੜਨਾ ਤੇ ਵਿਛਾਉਣਾ, ਪੀਣ ਲਈ ਠੰਢੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਗਰਮੀ ਤੋਂ ਰਾਹਤ ਦੇਣ ਲਈ ਪੱਖਾ ਫੇਰਨਾ, ਖਾਣਾ ਵਰਤਾਉਣ, ਆਦਿ ਸਾਰੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਸਿੱਖ ਖੁਦ-ਬ-ਖੁਦ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਰੇ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਵਿਘਨ ਤੇ ਨਿਯਮਿਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਤਜ਼ਰਬੇਕਾਰ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਲੰਗਰ ਦੇ ਸੰਚਾਲਨ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨਿੱਜੀ ਰੁਚੀ ਲੈਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਆਪਣੇ ਵੱਲੋਂ ਕਿਸੇ ਤਜ਼ਰਬੇਕਾਰ, ਸੁਯੋਗ, ਨਿਪੁੰਨ ਤੇ ਸੇਵਾ-ਭਾਵ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸੌਂਪ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਜਿਵੇਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸੁਪਤਨੀ ਲੰਗਰ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਤੇ ਸੇਵਾ ਲਈ ਬੜੀ ਮੋਹਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਵਰਗੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸੌਂਪੀ ਗਈ। ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬੀਬੀ ਫੱਤੋ ਜੀ ਖੁਦ ਲੰਗਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਲੰਗਰ ਲਈ ਖਾਣਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਸੇ ਮਾਹਿਰ ਰਸੋਈਏ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲੋਂੜੀਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਕਈ ਵਾਰ ਇਹ ਕੰਮ ਕਿਸੇ ਨਿਪੁੰਨ ਰਸੋਈਏ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਰਸੋਈਆ ਜਾਂ ਭੰਡਾਰੀ ਵੀ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਲੰਗਰ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਭਾਵੇਂ ਧਰਮਸਾਲ ਦੇ ਅਹਾਤੇ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਪਰ ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਆਰਥਿਕ ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਸੀਲਿਆਂ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਉਪਲਬਧ ਰਹਿਣਾ ਬੜਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਮਦਦ-ਏ-ਮੁਆਸ਼ ਜਾਗੀਰਾਂ ਦੀ ਕਦੀ ਖਾਹਿਸ਼ ਜਾਂ ਮੁਗ਼ਲ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਦਰਖ਼ਾਸਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿੱਤੀ ਪਰ ਸ਼ਾਸਕ ਵਰਗ ਦੁਆਰਾ ਖੁਦ-ਬ-ਖੁਦ ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨਾਂ ਲਈ ਧਰਮ-ਅਰਥ ਜਾਗੀਰਾਂ ਦੇਣ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਰਾਜ ਸੱਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰ-ਚਰਨ ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨਾਂ 'ਤੇ ਲੰਗਰ ਆਦਿ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ ਜਾਗੀਰਾਂ ਦੇਣ ਦੀਆਂ ਮਿਸਾਲਾਂ ਬੜੀਆਂ ਆਮ ਹਨ। ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਾਗੀਰਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਆਮਦਨ ਲੰਗਰ ਉੱਪਰ ਖਰਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਲੰਗਰ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਸਾਰਾ ਆਧਾਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਦਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਭੇਟ ਕੀਤੇ ਧਨ ਜਾਂ ਜਿਣਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਨਿੱਜੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਸੇਵਾ ਉੱਪਰ ਨਿਰਭਰ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਦਾਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਲਈ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਈ ਪੁਰੋਹਿਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਸੰਬੰਧੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੇ ਪ੍ਰਥਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਵੀਕਾਰਿਆ। ਪਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਖਾਤਰ ਹਾਕਮ ਜਾਂ ਅਮੀਰ ਵਰਗ ਵੱਲੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੇ ਗਰੀਬ-ਗੁਰਬੇ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮ-ਭੋਜ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਨਿਰਾਰਥਕ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਿਹਨਤ-ਮੁਸ਼ੱਕਤ ਰਾਹੀਂ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਕਮਾਉਣ ਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਗਰੀਬਾਂ ਨੂੰ ਦੇਣ ਦਾ ਸਬਕ ਸਿਖਾਇਆ। ਜਨਮਸਾਖੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਿਆਮ ਦੌਰਾਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਖੇਤੀ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਇਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਉਪਜ ਨੂੰ ਧਰਮਸਾਲ ਵਿਚਲੇ ਲੰਗਰ ਲਈ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਮਾਈ ਦਾ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਧਰਮ-ਅਰਥ ਖਰਚ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ-ਛਕਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਲੰਗਰ ਲਈ ਦਾਨ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਸਾਕਾਰ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਗਵਾਹੀਆਂ ਤੋਂ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਅੰਦਰ ਸੁੱਚੀ ਕਿਰਤ ਕਮਾਈ ਨੂੰ ਹੋਰਨਾਂ ਨਾਲ ਵੰਡ ਛਕਣਾ ਤੇ ਪਰਉਪਕਾਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸਮਾਜੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਗਹਿਰੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਪਕੜ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਾਖੀਆਂ ਵਿਚ ਇਹ ਆਦੇਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਕੋਈ ਸਿੱਖ ਧਰਮਸਾਲ ਵਿਚ ਸੰਗਤ ਲਈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ 'ਕਿਛੁ ਮੁਹਿ ਪਾਵਣੈ ਨੋ ਲੈ ਜਾਇ'। ਇਸ ਤੋਂ ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮਸਾਲ ਵਿਚ ਚਲਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਲੰਗਰ ਲਈ ਰਸਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਆਪਣਾ ਹਿੱਸਾ ਪਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਐਸੇ ਕਈ ਹਵਾਲੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲੰਗਰ ਲਈ ਦੁੱਧ, ਦਹੀਂ, ਘੀ, ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਭੇਟਾਵਾਂ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਵੀ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਦਰਸ਼ਨੀ ਡਿਉਢੀ ਉੱਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਭੇਟ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦੀ ਰਸਦ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਕਨਸਤਰ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਜੋ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਦਸਵੰਧ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਕਾਇਮ ਹੋ ਜਾਣ ਨਾਲ ਧਰਮਸਾਲ ਦਾ ਆਰਥਿਕ ਆਧਾਰ ਹੋਰ ਪੁਖਤਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਮੰਜੀਦਾਰਾਂ, ਮਸੰਦਾਂ ਜਾਂ ਸੰਗਤ ਦੇ ਮੁਖੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਧਰਮਸਾਲਾਵਾਂ ਵਿਚ ਲੰਗਰ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਕਰਨ ਵਿਚ ਆਸਾਨੀ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ। ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵਾਂ ਜੀ ਦੇ ਹੁਕਮਨਾਮਿਆਂ ਤੋਂ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਕਦੀ ਲੰਗਰ ਲਈ ਥੁੜ੍ਹ ਜਾਂ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਧਨ ਜਾਂ ਜਿਣਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਾਰ-ਭੇਟ ਵੀ ਉਗਰਾਹੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਲੰਗਰ ਦੇ ਸੁਚੱਜੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਧਨ ਜੁਟਾਉਣੇ ਬੜੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ। ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਬੜਾ ਕਾਰਗਰ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ।

ਆਦਿ ਸਾਖੀਆਂ ਦੇ ਕਰਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚਲੀ ਧਰਮਸਾਲ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਵਕਤ ਲੰਗਰ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਗਰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦਾ ਛਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਫੈਲਣ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਦਾ ਆਪਣੇ ਲਈ ਮੁਖੀਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਾਲਾਨਾ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਉੱਪਰ ਗੁਰੂ ਦਰਬਾਰ ਤੋਂ ਰਾਹ ਵਿਚ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਆਉਣ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਵਧ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਕੇਂਦਰੀ ਮਹੱਤਵ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮਸਾਲਾਵਾਂ ਵਿਚ ਦੋ ਵਕਤ ਦੇ ਲੰਗਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦਿਨ ਦੇ ਤੱਪੜ ਵਰਤਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਕਤ ਪਹੁੰਚੀਆਂ ਸਿੱਖ-ਸੰਗਤਾਂ ਲਈ ਲੰਗਰ ਛਕਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਲੰਗਰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਸੀ ਕਿ ਖਾਣੇ ਦਾ ਵਕਤ ਗੁਜ਼ਰਨ ਉਪਰੰਤ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਅਤਿਥੀ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰੇਮ-ਜਿਵੇਂ ਝੰਡਾ, ਭਾਵ ਨਾਲ ਲੰਗਰ ਵਿੱਚੋਂ ਪਰਸ਼ਾਦਾ ਛਕਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਦੁਆਰਾ ਲੰਗਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਹਰ ਵਕਤ ਤਤਪਰ ਰਹਿਣ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਭਰੇ ਦੀਵਾਨ ਵਿਚ ਸਰਾਹਿਆ।

ਜਨਮਸਾਖੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਜਦ ਲੰਗਰ ਦਾ ਵਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਰਸੋਈਆ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਆ ਖੜੋਂਦਾ ਸੀ। ਰਸੋਈਏ ਤੋਂ ਖਾਣੇ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਕਰ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਲੰਗਰ ਛਕਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਗੁਰੂ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ ਤਿਵੇਂ-ਤਿਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਰਸੋਈਏ ਜਾਂ ਭੰਡਾਰੀ ਦੁਆਰਾ ਲੰਗਰ ਲਈ ਉੱਚੀ ਅਵਾਜ਼ ਦੇਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ਼ ਚੱਲ ਪਿਆ। ਮੇਲਿਆਂ-ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਉੱਪਰ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਜੁੜੀਆਂ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਲੰਗਰ ਦੇ ਵਰਤਾਰੇ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਨਗਾਰੇ ਉੱਪਰ ਚੋਟ ਲਗਾਈ ਜਾਣ ਲੱਗੀ ਤਾਂ ਕਿ ਕੋਈ ਲੋੜਵੰਦ ਜਾਂ ਅਤਿਥੀ ਵੰਚਿਤ ਨਾ ਰਹਿ ਜਾਵੇ।

ਸਿੱਖ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਦਿਨ ਜਾਂ ਮਹੂਰਤ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁਭ ਗਰਦਾਨਣਾ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਦਿਨ ਨੂੰ ਵਰਤ ਰੱਖਣਾ ਜਾਂ ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਣ ਤੇ ਖਾਣ ਉੱਪਰ ਲੱਗੀ ਧਾਰਮਿਕ ਪਾਬੰਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਲੰਗਰ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਸਾਲ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦਿਨ ਮਨਸੂਖ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰਪੁਰਬਾਂ ਸਮੇਂ ਵੱਡੀ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਲੰਗਰ ਲਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਕਾਇਮ ਸੀ ਉੱਥੇ ਸਿੱਖ ਸ਼ੁਕਰਾਨੇ ਵਜੋਂ ਗੁਰੂ ਨਮਿਤ ਲੰਗਰ ਵੀ ਲਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ।

ਰਹਿਤਨਾਮਿਆਂ ਵਿਚ ਲੰਗਰ ਲਈ ਖਾਣਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਤੇ ਵਰਤਾਉਣ ਸਮੇਂ ਸਾਫ-ਸਫਾਈ ਤੇ ਸੁੱਚਮ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਵਰਤਣ ਦੀਆਂ ਹਿਦਾਇਤਾਂ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਨ। ਪਰਸ਼ਾਦ ਵਰਤਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖ ਲਈ ਤਾਕੀਦ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਬਹੁਤਾ ਨਾ ਬੋਲੇ, ਪਿੰਡਾ ਨਾ ਖੁਰਕੇ ਤੇ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਫ ਕਰ ਕੇ ਹੀ ਲੰਗਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਗਰ ਵਿਚ ਜੂਠੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉੱਪਰ ਵੀ ਮਨਾਹੀ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਖਾਣਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਚੌਂਕੇ ਦੀ ਸਫਾਈ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਪਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦੀ ਰੀਤ ਦਾ ਅਨੁਸਰਨ ਕਰਦਿਆਂ ਗੋਬਰ ਨਾਲ ਚੌਂਕਾ ਲਿਪਣ ਦੀ ਕੋਈ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਗਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਗਰ ਵਿਚ ਖਾਣ-ਪਕਾਉਣ ਉੱਪਰ ਹਿੰਦੂ ਕਾਨੂੰਨ ਅਨੁਸਾਰ ਲੱਗੀਆਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਵੀ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਇਹ ਸਭ ਸੁੱਚਮ ਤੇ ਸਫਾਈ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ ਨਾ ਕਿ ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਦੇ ਪੱਖੋਂ। ਲੰਗਰ ਵਿਚ ਵਰਤਾਉਣ ਲਈ ਕੀ ਪਕਾਉਣਾ ਹੈ ਜਾਂ ਕਿਸ ਕਿਸਮ ਦਾ ਖਾਣਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਲੰਗਰ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਰਸੋਈਆ, ਭੰਡਾਰੀ ਜਾਂ ਸਰਬਰਾਹ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਆਦਿ ਸਾਖੀਆਂ ਦੇ ਕਰਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਲੰਗਰ ਵਿਚ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਦਿਨੀਂ ਖਿਚੜੀ ਤੇ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਦਾਲ-ਰੋਟੀ ਵਰਤਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੰਗਰ ਵਿਚ ਤਰਕਾਰੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਣਕ ਤੇ ਮਿੱਸੇ ਆਟੇ ਦੀ ਰੋਟੀ ਵੀ ਮਿਲਦੀ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ ਦੁਆਰਾ ਲੰਗਰ ਵਿਚ ਘਿਓ ਵਾਲੀ ਰਸ-ਭਰੀ ਖੀਰ ਵਰਤਾਉਣ ਦੀ ਸਮਕਾਲੀ ਗਵਾਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਚਲਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਲੰਗਰ ਵਿੱਚੋਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਘਿਓ ਤੇ ਮੈਦੇ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ ਕੜਾਹ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਛਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਸਿੱਖ ਸ੍ਰੋਤ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸਹਿਮਤ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਸਾਦੀ ਖੁਰਾਕ ਖਾਂਦੇ ਸਨ ਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਲੰਗਰ ਵਿਚ ਸੁਆਦਿਸ਼ਟ ਤੇ ਰਸ-ਭਰਪੂਰ ਖਾਣਾ ਵਰਤਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਸੰਘਰਸ਼ ਤੇ ਸੰਕਟ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਪੀਸੇ ਹੋਏ ਅਨਾਜ ਦੀ ਬਜਾਇ ਭੁੱਜੇ ਛੋਲਿਆਂ ਨੂੰ ਬਦਾਮ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੰਗਰ ਵਿਚ ਵਰਤ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਲੰਗਰ ਕਈ ਵਾਰ ਇਤਨਾ ਸਾਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਲੂਣ ਤੇ ਘਿਓ ਦੇ ਸਵਾਦ ਦੀ ਕੋਈ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ। ਜੇਕਰ ਖਾਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਕੋਈ ਰਸਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਲੰਗਰ ਮਸਤ ਹੋਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਕੇ ਨਿਰਾਸਤਾ ਦੀ ਬਜਾਇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਠੂਠੇ ਨੂੰ ਸੁਨਹਿਰਾ, ਗੰਢੇ ਨੂੰ ਰੁਪਾ, ਆਦਿ ਨਾਮ ਲੰਗਰ, ਲਈ ਘੜੀ ਨਵੀਂ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਸੀ। ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਰੀ ਚਰਚਾ ਤੋਂ ਇਹ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੰਗਰ ਲਈ ਖਾਣੇ ਦੀ ਸਾਦੀ ਜਾਂ ਉੱਤਮ ਵੰਨਗੀ ਲੰਗਰ ਦੇ ਵਸੀਲਿਆਂ ਖਾਸ ਕਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਰਸਦ ਉੱਪਰ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਸੰਕਟ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਬੇਹੀ-ਰੋਟੀ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ-ਪਰਸ਼ਾਦੇ ਕਹਿ ਕੇ ਲੰਗਰ ਵਿਚ ਵਰਤਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ, ਪਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਸੀ ਕਿ ਲੰਗਰ ਵਿਚ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ ਭੋਜਨ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਨਾ ਵਰਤਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਇਉਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜੋ ਲੰਗਰ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਉਹ ਜਾਂ ਤਾਂ ਡੰਗਰਾਂ ਦੇ ਚਾਰੇ ਲਈ ਵਰਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਾਂ ਫਿਰ ਦਰਿਆ ਵਿਚ ਰੋੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਲੰਗਰ ਲਈ ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਣ ਤੇ ਵਰਤਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਧਰਮਸਾਲਾ ਵਿਚ ਹੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਲੰਗਰ, ਧਰਮਸਾਲਾ ਦਾ ਇਕ ਸੰਜੁਗਤ ਅੰਗ ਸੀ। ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਲੰਗਰ ਵੀ ਇਕ ਦੈਵੀ ਸੰਸਥਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿ ਲੰਗਰ ਵਿਚ ਖਾਣਾ ਖਾਣ ਲਈ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਜੁੱਤੇ ਉਤਾਰਨਾ, ਪੈਰ ਧੋਣਾ ਤੇ ਸਿਰ ਢੱਕਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸਨ। ਲੰਗਰ ਵਿਚ ਵਰਨ-ਆਸ਼ਰਮ ਵਿਵਸਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਊਚ-ਨੀਚ, ਛੂਆ-ਛਾਤ ਆਦਿ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਲੰਗਰ ਵਿਚ ਪਰਸ਼ਾਦ ਛਕਣ ਆਏ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਭਿੰਨ-ਭੇਦ, ਵਖਰੇਵਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਬਲਕਿ ਸਮਾਨ ਵਿਹਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਲੰਗਰ ਵਿਚ ਭੋਜਨ ਛਕਣ ਲਈ ਇਛੁੱਕ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪੰਗਤ ਵਿਚ ਇੱਕੋ-ਜਿਹੇ ਆਸਨ ਵਿਚ ਬੈਠਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਲਿਖਤ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੰਗਰ ਵਿਚ ਸੰਗਤ ਦੇ ਬੈਠਣ ਲਈ ਤੱਪੜ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਲੰਗਰ ਵਿਚ ਭੋਜਨ ਪਾਉਣ ਲਈ ਭਾਂਡੇ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਭਾਂਡੇ ਧਾਤ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਹੋਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਯੂਰਪੀਨ ਅਫ਼ਸਰ ਚਾਰਲਸ ਵਿਲਕਿਨਜ਼ (Charles Wilkins) ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਰਚ, 1781 ਦੀ ਫੇਰੀ ਦੌਰਾਨ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਲੰਗਰ ਸੰਸਥਾ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਉਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਉੱਪਰ ਲੰਗਰ ਕਿਵੇਂ, ਕਿਹੋ-ਜਿਹਾ ਤੇ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਤਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ:

They prayed against temptation; for grace to do good; for the general good of mankind; and a particular blessing to the Seeks (Sikhs); and for the safety of those who were at that time were on their travels. This prayers was followed by a short blessing from the old man, and an invitation to the assembly to partake of a friendly feast. The holy book (Sri Guru Granth Sahib) was then closed and restored to its place at the altar, and the people being seated as before, two men entered bearing a large iron caldron called a curray (ਕੜਾਹੀ), just taken from the fire and placed it in the centre of the hall upon a low stool. These were followed by others with five or six dishes some of which were of silver, and a large pile of leaves sewed together with fibres in the form of plates. One of these plates was given to each of the com- pany without distinction; and the dishes being filled from the caldron, their contents were served out till every one had got his share. Myself was not forgotten, and as I was resolved not to give them the smallest occasion for offence, I ate up my portion. It was a kind of soft brown sugar, composed of flour and sugar mixed up with clarified butter, which is called ghee… We were next served with a few sugar plums:and here ended the feast and the ceremonies of the day.

ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ (ਭੰਗੂ) ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿੱਖ ਲੰਗਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸਮੇਂ ਇਕ ਦੂਸਰੇ ਨਾਲ ਮਿੱਠਤ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਲੰਗਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਾਵ ਤੇ ਚਾਉ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਅਤਿਥੀ ਜਾਂ ਲੋੜਵੰਦ ਦਾ ਨਿਰਾਦਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵੀ ਲੰਗਰ ਵਿਚ ਖਾਣੇ ਲਈ ਆਉਣ ਤੇ ਕੋਈ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸਭ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਇੱਕੋ-ਜਿਹੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਵਰਤਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਅਸੂਲ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਹਰ ਇਕ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਭੋਜਨ ਮਿਲੇ। ਰਹਿਤਨਾਮਿਆਂ ਵਿਚ ਲੰਗਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਲਈ ਆਦੇਸ਼ ਹਨ ਕਿ ਭੋਜਨ ਵਰਤਾਉਣ ਸਮੇਂ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਭਿੰਨ-ਭੇਦ ਕਰਦਿਆਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਾਂ ਬਹੁਤਾ ਦੇਣਾ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਲੰਗਰ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸਿੱਖ ਲਈ ਇਕੱਲਿਆਂ ਜਾਂ ਛਿਪ ਕੇ ਖਾਣ ਦੀ ਸਖਤ ਮਨਾਹੀ ਸੀ। ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਜੁਟੇ ਸਿੱਖ ਸੇਵਕ ਲਈ ਆਦੇਸ਼ ਸੀ ਕਿ ਸਭ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਵਰਤਾਉਣ ਉਪਰੰਤ ਹੀ ਪਰਸ਼ਾਦ ਛਕੇ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਹਵਾਲੇ ਲੰਗਰ ਦੇ ਸੰਚਾਲਕਾਂ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਸਿਧਾਂਤ ਜਿਵੇਂ- ਸਮਾਨਤਾ, ਭਾਈਚਾਰਾ, ਪਰਉਪਕਾਰ ਤੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਉਪਰੋਕਤ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਲੰਗਰ ਸੰਸਥਾ ਪਹਿਲੋਂ-ਪਹਿਲ ਸੰਗਤ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਵਜੋਂ ਇਕ ਰੀਤ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈ। ਸਹਿਜੇ-ਸਹਿਜੇ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਤੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਲਈ ਅਸੂਲ ਨਿਸਚਿਤ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਇਹ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਤੇ ਅਹਿਮ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਗਈ। ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਸੇਵਾ ਤੇ ਦਾਨ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਸਨ। ਇਸ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਭਾਈਚਾਰਕ ਤੇ ਜਨਤਕ ਕਾਰਜਾਂ ਲਈ ਯਥਾਸ਼ਕਤ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਦਾ ਸਬਕ ਦ੍ਰਿੜ ਕਰਵਾਇਆ। ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਲੰਗਰ ਸੰਸਥਾ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਪਹਿਲਾ ਮਨਸੂਬਾ ਸੀ ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮੂਹਿਕ ਤੇ ਜਥੇਬੰਦਕ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਰੂਪਮਾਨ ਹੋਇਆ। ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਜਾਤੀ ਪ੍ਰਥਾ ਤੇ ਵਰਨ-ਆਸ਼ਰਮ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਊਚ-ਨੀਚ, ਛੂਆ-ਛਾਤ ਤੇ ਭਿੱਟ-ਵਹਿਮ ਦੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ ਬੁਰਾਈਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿੱਚੋਂ ਖਾਰਜ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਨੇ ਬੜੀ ਅਹਿਮ ਭੁਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਭਾਈਚਾਰਾ, ਬਰਾਬਰੀ, ਹਲੀਮੀ, ਪਰਉਪਕਾਰ ਆਦਿ ਉੱਚੀਆਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਕਰਨ ਤੇ ਪੰਥ ਨੂੰ ਏਕੇ ਦੇ ਸੂਤਰ ਵਿਚ ਬੰਨ੍ਹਣ ਲਈ ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਨੇ ਵਡਮੁੱਲਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੇ ਸੰਗਠਨਾਤਮਿਕ ਢਾਂਚੇ ਦੀ ਕਾਰਜ-ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਦਾ ਭੇਦ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤਕ ਲੰਗਰ ਦੇ ਸੁਚੱਜੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ।