ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਵਿਰਸਾ ਤੇ ਵਿਰਾਸਤ ਦੁਵੱਲੇ ਅਮਲ ਉੱਪਰ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਵਿਰਸੇ ਵਿਚ ਕੋਈ ਕੌਮ ਆਪਣੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਤੋਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਰਮਾਇਆ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵਿਰਾਸਤ ਦੇ ਦੋ ਪਹਿਲੂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਸੂਖਮ/ਅਸਪਰਸ਼ (Intangible) ਪੱਖ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦੇ ਰਸਮੋ- ਰਿਵਾਜ, ਰੀਤਾਂ, ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ, ਮਰਯਾਦਾ, ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ, ਭਾਸ਼ਾ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਲੋਕਧਾਰਾ ਆਦਿ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਪੱਖ ਸਥੂਲ/ਭੌਤਿਕ (In-tangible) ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਸਮਾਰਕ, ਭਵਨ ਨਿਰਮਾਣ ਕਲਾ, ਕਲਾ ਕ੍ਰਿਤਾਂ, ਸਾਹਿਤ, ਕਿਤਾਬਾਂ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਤੇ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕੋਈ ਬਦਲਣਯੋਗ ਵਸਤੂ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਦੀ ਕੀਮਤ/ਅਹਿਮੀਅਤ ਇਸ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਤੇ ਮੌਲਿਕ ਸਰੂਪ ਕਰਕੇ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਏਸੇ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਵੱਲ ਵਧੇਰੇ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਸੂਖ਼ਮ ਪੱਖ ਇਸ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨਾਲ ਵਾਬਸਤਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਮਰਯਾਦਾ, ਰੀਤਾਂ, ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਗਿਆਨ ਦੇ ਸ੍ਰੋਤ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਪੈਗੰਬਰੀ ਅਨੁਭਵ ਵਿਚ ਨਿਹਿਤ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ ਨਵੇਂ ਸਿਧਾਂਤ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਬਲਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਲਈ ਨਵੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵੀ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀਆਂ ਤਾਂ ਕਿ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਬਦੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਇਕ ਨਵਾਂ ਭਾਈਚਾਰਕ ਨਿਜ਼ਾਮ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਪ੍ਰਤੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਤੇ ਇਸ ਉੱਪਰ ਅਮਲ ਦਾ ਸਬਕ ਵਿਰਸੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਦੀ ਪ੍ਰਥਮ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਤੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤੇ, ਪੀਰ-ਫ਼ਕੀਰ ਜਾਂ ਸੰਤ-ਬਾਬੇ ਨਾਲ। ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ (ਭੰਗੂ) ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ:

ਖਾਲਸੋ ਹੋਵੈ ਖੁਦ ਖੁਦਾ ਜਿਸ ਖੂਬੀ ਖੂਬ ਖੁਦਾਇ।
ਆਨ ਨ ਮਾਨੈ ਆਨ ਕੀ, ਬਿਨ ਸੱਚੇ ਬਿਨ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ॥

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਧੁਰੋਂ ਵਰੋਸਾਏ ਹੋਏ ਦੈਵੀ ਪੈਗੰਬਰ ਸਨ। ਉਹ ਦੈਵੀ ਜੋਤਿ ਦਾ ਵਾਹਨ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਇੱਛਾ ਬਾਣੀ/ਸ਼ਬਦ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰਿਆਈ ਦੀ ਜੋ ਸੰਸਥਾ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ ਉਹ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਦੀਆਂ ਪਿਤਾ-ਪੁਰਖੀ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਸੀ। ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਦੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਮਿਸ਼ਨ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰਤਿਬਧਤਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਆਧਿਆਤਮਕ ਇਕਮਿਕਤਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ‘ਦਸ ਗੁਰੂ ਇਕ ਜੋਤ’ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ। ਚੁਨਾਂਚਿ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਖ਼ਸ ਭਾਵੇਂ ਕਿਤਨਾ ਹੀ ਸਤਿਕਾਰਤ ਤੇ ਭਜਨ ਬੰਦਗੀ ਵਾਲਾ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਦਵੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।

ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤ ਜਗਤ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਤਾਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਮਿਥਿਆ, ਮਾਇਆ ਜਾਂ ਭਰਮ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ। ਜਗਤ/ਸੰਸਾਰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਕ੍ਰਿਤ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਕ ਸੱਚਾਈ ਹੈ। ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਰਵਾਰ/ਸਮਾਜ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਕੇ ਸੰਨਿਆਸੀ ਦੇ ਵਜੋਂ ਭ੍ਰਮਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਹਸੰਦਿਆਂ, ਖੇਲੰਦਿਆਂ, ਪੈਨੰਦਿਆਂ ਭਾਵ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਹੋ ਕੇ ਰੱਬੀ-ਮਿਲਾਪ ਲਈ ਉੱਦਮ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਹੋ ਸਿਧਾਂਤ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿਚ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਿਆ। ਮਨੁੱਖ ਸਿਰਫ਼ ਹੱਡ-ਮਾਸ ਦਾ ਪਿੰਜਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਇਕ ਐਸਾ ਦੈਵੀ ਅੰਸ਼ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਹੋਰਨਾਂ ਜੀਵਾਂ-ਜੰਤੂਆਂ ਤੋਂ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੈਵੀ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਵਜੋਂ ਵਿਚਰਨਾ ਹੈ। ਬਦੀ ਦੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਦੈਵੀ ਮਿਸ਼ਨ ਤਸੱਵਰ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੇ ਸਿੱਖ ਕਿਰਦਾਰ ਨੂੰ ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀ ਦਾ ਸਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਇਸੇ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿਚ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ।

ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦਾ ਨਵਾਂ ਨਿਜ਼ਾਮ ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਊਚ-ਨੀਚ, ਛੂਆ-ਛਾਤ, ਭਿੱਟ-ਵਹਿਮ, ਅਮੀਰ-ਗਰੀਬ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਚ ਬਰਾਬਰੀ, ਭਾਈਚਾਰਾ, ਹੱਕ, ਸੱਚ, ਪਰਉਪਕਾਰ, ਨੇਕੀ, ਇਨਸਾਫ਼, ਸਾਦਗੀ, ਸੱਚਾਈ ਵਾਲੀਆਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਸੀ। 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨਾਲ ਜੋ ਜੀਵਨ-ਮੌਤ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਵਿਚ ਫਤਿਹ ਕਿਸੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਜਾਂ ਸੈਨਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ/ਸੰਧੀ/ਸਾਜ਼-ਬਾਜ਼ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤੀ ਬਲਕਿ ਇਹ ਫਤਿਹ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਉੱਚੇ ਇਖਲਾਕ ਵਾਲੇ ਆਦਰਸ਼ਕ ਜੀਵਨ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦਾ ਸੰਗਤੀ ਜੀਵਨ ਆਪਣੇ ਪੂਰੇ ਜੋਬਨ ਉੱਤੇ ਸੀ ਤੇ ਇਸੇ ਵਿੱਚੋਂ ਦਲ ਖਾਲਸਾ, ਸਰਬੱਤ ਖਾਲਸਾ ਤੇ ਗੁਰਮਤਾ ਵਰਗੀਆਂ ਪੰਥਕ ਰਵਾਇਤਾਂ ਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈਆਂ ਸਨ।

ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤ ਜਿੱਥੇ ਗ੍ਰਹਿਸਥੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਉੱਥੇ ਇਹ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਨਾਮ, ਦਾਨ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਜਾਂ ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਕਿਰਤ ਕਰੋ, ਨਾਮ ਜਪੋ, ਵੰਡ ਛਕੋ ਉੱਪਰ ਅਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰੇਰਦਾ ਹੈ। ਹੱਥੀਂ ਕਿਰਤ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਸਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਸਵੈਮਾਨ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਰੱਬੀ ਇਬਾਦਤ ਦਾ ਦਰਜ਼ਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨੀ ਇਕ ਸਮਾਜਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿਚ ਇਹ ਕਹਾਵਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ ਕਿ “ਗਰੀਬ ਦਾ ਮੂੰਹ ਗੁਰੂ ਦੀ ਗੋਲਕ” ਜਾਂ “ਵਧੇ ਦੇਗ ਤੇ ਯਾ ਤੇਗ ਤੇ” ਜਾਂ “ਦਾਣਾ ਪਾਣੀ ਗੁਰੂ ਕਾ ਟਹਿਲ ਭਾਵਣੀ ਸਿੱਖਾਂ ਕੀ” ਭਾਵ ਗਰੀਬਾਂ, ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਲਈ ਲੰਗਰ ਤੇ ਨਿਮਾਣਿਆਂ/ਨਿਆਸਰਿਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ੁਲਮ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਤੇਗ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉੱਚਿਤ ਹੈ। ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸੇਵਾ-ਸਿਮਰਨ, ਦਲੇਰੀ ਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇ ਮੁਜੱਸਮੇ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਸ. ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਨਵਾਬੀ ਦੀ ਖਿਲਅਤ ਉਸ ਦੇ ਸੇਵਾ ਵਾਲੇ ਗੁਣ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰ-ਬਚਨਾਂ ਉੱਪਰ ਭਰੋਸਾ ਸੀ ਕਿ ਗੁਰਵਾਕ ਅਵੱਸ਼ ਸੱਚ ਹੋ ਕੇ ਰਹੇਗਾ:

ਇਨ ਗ੍ਰੀਬ ਸਿੰਘਨ ਕੌ ਦਯੈ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹੀ, ਏ ਯਾਦ ਰਖੈਂ ਹਮਰੀ ਗੁਰਿਆਈ।

ਰਾਜ-ਭਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਜੋ ਸਿੱਕਾ ਚਲਾਇਆ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਦਾ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਫਤਿਹ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਸਮਝਿਆ।

ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਕੌਮ, ਨਸਲ, ਜਾਤ, ਮਜ਼੍ਹਬ, ਵੰਸ਼ ਆਦਿ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਮਨੀ/ਵੈਰ/ ਈਰਖਾ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਹਾਂ, ਬਦੀ ਨਾਲ ਸੰਘਰਸ਼ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਵਿਰਸੇ ਵਿਚ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਮੁਗ਼ਲ ਸਨ, ਭਾਵੇਂ ਅਫ਼ਗਾਨ ਤੇ ਭਾਵੇਂ ਅੰਗਰੇਜ਼, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਨੇ ਜੋ ਸੰਘਰਸ਼ ਕੀਤਾ ਉਹ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਬਦੀ ਨਾਲ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਗਾਥਾ ਹੈ। ਗਰੀਬ/ਮਜ਼ਲੂਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਸਿੱਖ ਦਾ ਦੈਵੀ ਫਰਜ਼ ਹੈ। ਜਦ ਰਾਜ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ ਤਾਂ ਹਲੇਮੀ ਰਾਜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਕੇ ਸਤਿਜੁਗ ਵਾਲਾ ਮਾਹੌਲ ਸਿਰਜਿਆ। ਆਤਮਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਇਤਨਾ ਬਲਵਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸੰਕਟ ਸਮੇਂ ਵੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਿਚ ਵਿਚਰੇ। ਐਸਾ ਆਚਰਨ ਹੀ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚੋਂ ਉਭਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂ ਦੀ ਤਕਦੀਰ ਬਦਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ-ਗੁਰੂ ਪੰਥ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਸੇਧ ਲੈ ਕੇ ਨਵੇਂ ਕੀਰਤੀਮਾਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ।

ਅਜੋਕੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਨੂੰ ਵਿਰਸੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਉਕਤ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਅ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਠਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਇਸ ਗੌਰਵਮਈ ਵਿਰਸੇ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈ ਕਿ ਨਹੀਂ? ਹਾਲਾਤ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਤੇ ਫਿਕਰ ਵਿਚ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਦੋ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਇਕ ਤੇ ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਮੌਲਿਕਤਾ ਤੇ ਪਹਿਲੇ ਵਾਲੀ ਤਾਜ਼ਗੀ ਚੁੰਧਿਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਦੂਜਾ, ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਏਕਤਾ ਖੇਰੂੰ-ਖੇਰੂੰ ਹੋਈ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ। ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਤੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਵਿਚ ਹੋਰ ਕਈ ਭਾਈਵਾਲ ਆ ਖੜ੍ਹੋਤੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਖਾਲਸਾਈ ਰਹਿਤ ਤੋਂ ਮੁਨਕਰ ਹੋਣ ਲਈ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਢਕਵੰਜ ਲੱਭੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਈ ਡੇਰੇਦਾਰਾਂ ਦਾ ਰੁਤਬਾ ਸ਼ਖ਼ਸੀ ਪੂਜਾ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਅਖਤਿਆਰ ਕਰ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੇ ਜਨਤਕ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਸੰਗਤੀ/ਜਥੇਬੰਦਕ ਜੀਵਨ ਸੁੰਗੜਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਧੜੇਬੰਦੀ, ਜਾਤ-ਬਿਰਾਦਰੀ, ਪੇਂਡੂ-ਸ਼ਹਿਰੀ, ਮਾਝਾ-ਮਾਲਵਾ-ਦੁਆਬਾ ਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਨਵੀਆਂ-ਨਵੀਆਂ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇਕ ਰੀਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਆਪਣੀ ਸਮਾਜਿਕ ਏਕਤਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਖੋਰਾ ਲੁਆ ਬੈਠਾ ਹੈ। ਵਿਰਸੇ ਤੇ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲੀ ਨੌਜੁਆਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਉਕਤ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਮੈਂ ਨਿਰਾਸ਼ਾਵਾਦੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਆਸ਼ਾਵਾਦੀ ਹਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਤੇ ਇਸ ਉੱਪਰ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਅਮਲ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈ।