ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ, ਵਿਕਾਸ ਤੇ ਸੰਗਠਨ ਵਿਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਬੜਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਅਮਲੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਸਿਰਜਣ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਫੈਲਾਉਣ ਵਿਚ ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਨੇ ਜੋ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ, ਉਹ ਇਕ ਬੜੇ ਵਿਸਤਰਿਤ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਕਤ ਅਸੀਂ ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਤੇ ਕਾਰਜ-ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਨ ਦਾ ਹੀ ਯਤਨ ਕਰਾਂਗੇ।

‘ਗੁਰਦੁਆਰਾ’ ਦੇ ਸ਼ਬਦੀ ਅਰਥ ਹਨ ‘ਗੁਰੂ ਦਾ ਘਰ’। ਦੂਜੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ-ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ-ਪਹਿਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਧਰਮ-ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਧਰਮਸਾਲ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਬਾਰੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਬਕਾਇਦਾ ਸਮਕਾਲੀ ਹਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਬਾਨੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਨਮਸਾਖੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਐਸੇ ਅਨੇਕਾਂ ਹਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਨ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਜੋ ਲੋਕ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸੰਗਤਾਂ ਵਿਚ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣਾ ਧਰਮ-ਸਥਾਨ ਭਾਵ ਧਰਮਸਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੱਤੀ। ਦੇਸ-ਪਰਦੇਸ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਜਦ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਦਰਿਆ ਰਾਵੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਚ ਧਾਰਮਿਕ ਕੇਂਦਰ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਉਹ ਧਰਮਸਾਲ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਹ ਸੰਸਥਾ ਸਰਕਾਰ ਜਾਂ ਰਾਜ ਤੋਂ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਸਥਾਪਿਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤੀ, ਬਲਕਿ ਦੈਵੀ ਆਦੇਸ਼ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਸੰਬੰਧੀ ਬੀ-40 ਜਨਮਸਾਖੀ ਵਿਚ ਉੱਲੇਖ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਗੁਰੂ ਬਾਬੇ ਨੂੰ ਨਿਰੰਕਾਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਦਰਗਾਹ ਵਿਚ ਬੁਲਾਇਆ ਤਾਂ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਕਿ :

ਨਿਰੰਕਾਰ ਕਹਿਆ ਨਾਨਕੁ ਤੁਧੁ ਨੂੰ ਮੇਰਾ ਕਰਮੁ ਹੈ ਮਿਹਰ ਦੀ ਖੁਸੀ ਹੈ ਤੁਧ ਕਰਮੁ ਕੀਤੇ ਹੈਨ। ਜਾਹ ਮੇਰਾ ਕਰਮੁ ਸਾ ਤੁਧੁ ਉਪਰ ਤਾ ਮੈ ਕਰਮੁ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਨਾਨਕਾ ਗਲਾਂ ਹਰ ਕੋਈ ਕਰਦਾ ਕਰਮ ਸੋਈ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਨਾਉ ਗੁਰੁ ਹੈ ਤੇਰਾ ਨਾਉ ਜਗਤ ਗੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਜਾਹ ਨਾਨਕ ਮੈ ਤੇਰਾ ਏਕੁ ਪੰਥੁ ਕੀਆ ਕਲਿ ਕੈ ਬਿਖੈ ਤੇਰਾ ਨਾਉ ਗੁਰੂ ਕੀਆ। ਮੇਰਾ ਨਾਉ ਸਚਾ ਪਾਤਿਸਾਹ ਤੇਰਾ ਨਾਉ ਗੁਰੂ।... ਨਾਨਕ ਜਾਹਿ ਤੇਰਾ ਪੰਥ ਚਲੈਗਾ ਉਨ ਕਾ ਕਹਿਣਾ ਪੈਰੀ ਪਵਣਾ ਸਤਿਗੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਬੈਸਨੋ ਪੰਥ ਕੀ ਬੋਲੀ ਰਾਮ ਕਿਸਨ। ਸੰਨਿਆਸਿ ਪੰਥ ਕੀ ਬੋਲੀ ਇਨ ਮੋ ਨਰਾਇਣ। ਜੋਗੀਸਰ ਕੀ ਬੋਲੀ ਆਦੇਸ ਆਦਿ ਪੁਰਖੁ ਕਉ। ਮੁਹੰਮਦੀ ਕੀ ਬੋਲੀ ਸਲਾਮਾਲੇਕਮ। ਤੂੰ ਨਾਨਕ ਹੈ ਤੇਰਾ ਪੰਥੁ ਚਲੈਗਾ। ਨਾਨਕ ਪੰਥੀ ਹੋਹਿਗੈ। ਉਨ ਕੀ ਬੋਲੀ ਪੈਰੀ ਪਉਣਾ ਸਤਿ ਸਤਿਗੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਤੇਰੇ ਪੰਥ ਕਉ ਹਉ ਬਖਸੋਗਾ ਮੇਰੀ ਭਗਤਿ ਦਿੜਾਵਣੀ, ਧਰਮੁ ਦਿੜਾਵਣਾ, ਬੈਸਨੋ ਕੀ ਰਾਮਸਾਲਾ। ਜੋਗੀ ਕਾ ਆਸਣੁ। ਮਹਮਦੀਉਕੀ ਮਸੀਤ। ਤੇਰੀ ਧਰਮਸਾਲ ਹੋਇਗੀ। ਤ੍ਰੈ ਵਸਤੂ ਦ੍ਰਿੜਾਵਣੀਆ ਅਪਨੇ ਪੰਥ ਕਉ ਨਾਮ ਦਾਨੁ ਇਸਨਾਨੁ। ਗ੍ਰਿਹਸਤ ਵਿਚ ਅਲੇਪ ਰਹਣਾ। ਨਾਨਕਾ ਗਲਿ ਮੇਰੇ ਮਾਰਗੁ ਕੀ ਏਹੋ ਹੈ ਦੁਖਾਵਣਾ ਕੋਈ ਨਾਹੀ ਧਰਮ ਮਹਿ ਰਹਣਾ ਬੁਰਾ ਕਿਸੈ ਕਾ ਚਿਤਵਣਾ ਨਾਹੀ।

ਉਕਤ ਟੂਕ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਧੁਰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਬਖਸ਼ਿਸ਼, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਰਹਿਬਰ ਦੇ ਵਜੋਂ ਰੁਤਬਾ, ਦੈਵੀ ਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਨਿਯਮ ਤੇ ਸਪੁਰਦਗੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਧਰਮਸਾਲ ਦੀ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਜ਼ਾਹਿਰ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮਸਾਲ ਕੋਈ ਸਾਧਾਰਨ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸੰਸਥਾ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਦੈਵੀ ਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਹਿੱਤ ਦੈਵੀ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ ਦੈਵੀ ਸੰਸਥਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਐਸੀ ਸੰਸਥਾ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਸੰਗਤੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਇੱਕਠੇ ਹੀ ਰੱਬੀ ਇਬਾਦਤ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕੋ ਹੀ ਲੰਗਰ ਵਿੱਚੋਂ ਭੋਜਨ ਛਕਦੇ ਸਨ। ਇਕ ਕਿਸਮ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾਉਣ ਤੇ ਅਮਲ ਵਿਚ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿਚ ਸਾਨੂੰ ਐਸੇ ਹਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੰਗਰ ਦੀ ਸੰਸਥਾ ਵੀ ਧਰਮਸਾਲ ਦਾ ਇਕ ਅਨਿੱਖੜ੍ਹ ਅੰਗ ਬਣ ਗਈ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਉਦਾਸੀਆਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੇ ਅਨੁਆਯੀਆਂ ਨੂੰ ਧਰਮਸਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਤੇ ਇਉਂ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਧਰਮਸਾਲਾਵਾਂ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ ਇਬਾਦਤ ਲਈ ਸੰਗਤੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਬਾਬੇ ਦੇ ਆਗਮਨ ਨਾਲ ਇਕ ਕਿਸਮ ਨਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਐਸੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਆਈ ਕਿ ਲੋਕ ਫੋਕਟ ਰਸਮਾਂ-ਰੀਤਾਂ ਤੇ ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਕੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਕੀਰਤਨ ਰਾਹੀਂ ਰੱਬੀ ਉਸਤਤ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:

ਜਿਥੇ ਬਾਬਾ ਪੈਰੁ ਧਰਿ ਪੂਜਾ ਆਸਣੁ ਥਾਪਣਿ ਸੋਆ।
ਘਰਿ ਘਰਿ ਅੰਦਰਿ ਧਰਮਸਾਲ ਹੋਵੈ ਕੀਰਤਨੁ ਸਦਾ ਵਿਸੋਆ। (ਵਾਰ 1:27)

ਇਉਂ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗਤਾਂ ਵਿਚ ਗਠਿਤ ਕੀਤਾ, ਉੱਥੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਧਰਮ-ਸਥਾਨ ਭਾਵ ਧਰਮਸਾਲਾਵਾਂ ਵੀ ਕਾਇਮ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਚਰਨ-ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ, ਉਹ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਕੇ ਧਰਮ-ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੇ। ਅਜਿਹੇ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗੁਰ-ਸਥਾਨ ਦੇ ਵਜੋਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਵੀ ਧਰਮਸਾਲਾਵਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਉੱਦਮ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਭਾਈ ਮਨਸੁਖ ਜੀ, ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ, ਭਾਈ ਸੱਜਣ ਜੀ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹਨ। ਜਦ ਤੀਸਰੀ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਮੰਜੀ-ਪ੍ਰਥਾ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਮੰਜੀਦਾਰਾਂ ਨੇ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਤੇ ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਧਰਮਸਾਲਾਵਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਮੰਜੀ-ਪ੍ਰਥਾ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਮਸੰਦ ਸਿਸਟਮ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਵਜੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਸੰਦ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਧਰਮਸਾਲਾਵਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਦੇ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ। ਮੁੱਢਲੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਜ਼ਾਹਿਰ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ, ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਕੇਂਦਰ ਕਾਇਮ ਕੀਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਾਰਜ ਸ਼ੈਲੀ ਦੂਰ-ਦਰਾਜ ਵਿਚ ਕਾਇਮ ਹੋਈਆਂ ਧਰਮਸਾਲਾਵਾਂ ਲਈ ਇਕ ਨਮੂਨੇ ਦੇ ਵੱਤ ਸੀ। ਕੇਂਦਰੀ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਧਰਮ-ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਗੁਰੂ-ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਚੱਲਦਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਈਆਂ ਧਰਮਸਾਲਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਨਾਮੀ ਸਿੱਖ ਜਾਂ ਮਸੰਦ ਕਰਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਤੇ ਧਰਮਸਾਲਾਵਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਹੋਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ :

ਗੰਗਾ ਸਹਗਲੁ ਸੂਰਮਾ ਹਰਵੰਸ ਤਪੇ ਟਹਲ ਧਰਮਸਾਲਾ। (ਵਾਰ 11:27)

ਪ੍ਰਾਪਤ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਤੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਅਸੀਂ ਇਸ ਨਤੀਜੇ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜਾਬ, ਬਲਕਿ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਧਰਮਸਾਲਾਵਾਂ ਕਾਇਮ ਕਰ ਲਈਆਂ ਸਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਮਸੰਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਲ ਨਿਰੰਤਰ ਸੰਪਰਕ ਵਿਚ ਸਨ।

ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਧਰਮਸਾਲ ਇਕ ਧਰਮ-ਸਥਾਨ ਦੇ ਵਜੋਂ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈ, ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਜ-ਖੇਤਰ ਤੇ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਘੇਰਾ ਪੂਜਾ-ਅਰਚਾ ਤਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਗਿਆਸੂਆਂ ਲਈ ਇਹ ਧਾਰਮਿਕ ਗਿਆਨ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ, ਜਿੱਥੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੂਹਾਨੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹ ਇਕ ਸਕੂਲ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰਮਤਿ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਏਸੇ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਰਤਨ ਰਾਹੀਂ ਰੱਬੀ ਉਸਤਤੀ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਟੁੱਟੇ ਤੇ ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਥੱਕੇ ਹਾਰਿਆਂ ਲਈ ਇਹ ਐਸੀ ਆਰਾਮਗਾਹ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਿਚ ਆਉਣ ਲਈ ਸਬਕ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਇਹ ਇਕ ਐਸਾ ਸ਼ਫ਼ਾਖਾਨਾ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਰੋਗੀਆਂ ਦੇ ਇਲਾਜ਼ ਦੀ ਸੁਵਿਧਾ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ। ਸੰਕਟ ਸਮੇਂ ਇਹ ਇਕ ਐਸਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਜ਼ੁਲਮ ਤੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਪਨਾਹ ਲਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਮੁੱਕਦੀ ਗੱਲ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿਚ ਸੇਵਾ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਫਲੀਭੂਤ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਧਰਮਸਾਲ ਵਿਚਲੇ ਜੀਵਨ ਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਤੋਂ ਭਲੀਭਾਂਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਸਿੱਖ ਖ਼ੁਦ-ਬ-ਖ਼ੁਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਭਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਆਤਮਿਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਦਰਅਸਲ ਧਰਮਸਾਲਾਵਾਂ ਦੇ ਕਾਇਮ ਹੋਣ ਨਾਲ ਰੂਹਾਨੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਕ ਐਸਾ ਮਹੌਲ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਉੱਤੇ ਪੂਰੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਰੂਹਾਨੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦਾ ਮੁੱਢ ਬੱਝ ਗਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਉਕਤ ਕਿਸਮ ਦੇ ਮਹੌਲ ਨੂੰ ਚਿਤਰਦਾ ਹੋਇਆ ਇਹ ਫੁਰਮਾਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਾਵਪੂਰਤ ਹੈ :

ਮੈ ਬਧੀ ਸਚੁ ਧਰਮ ਸਾਲ ਹੈ ॥ ਗੁਰਸਿਖਾ ਲਹਦਾ ਭਾਲਿ ਕੈ ॥
ਪੈਰ ਧੋਵਾ ਪਖਾ ਫੇਰਦਾ ਤਿਸੁ ਨਿਵਿ ਨਿਵਿ ਲਗਾ ਪਾਇ ਜੀਉ ॥10॥
ਸੁਣਿ ਗਲਾ ਗੁਰ ਪਹਿ ਆਇਆ ॥ ਨਾਮੁ ਦਾਨੁ ਇਸਨਾਨੁ ਦਿੜਾਇਆ ॥
ਸਭੁ ਮੁਕਤੁ ਹੋਆ ਸੈਸਾਰੜਾ ਨਾਨਕ ਸਚੀ ਬੇੜੀ ਚਾੜਿ ਜੀਉ ॥11॥
ਸਭ ਸ੍ਰਿਸਟਿ ਸੇਵੇ ਦਿਨੁ ਰਾਤਿ ਜੀਉ ॥ ਦੇ ਕੰਨੁ ਸੁਣਹੁ ਅਰਦਾਸਿ ਜੀਉ ॥
ਠੋਕਿ ਵਜਾਇ ਸਭ ਡਿਠੀਆ ਤੁਸਿ ਆਪੇ ਲਇਅਨੁ ਛਡਾਇ ਜੀਉ ॥12॥
ਹੁਣਿ ਹੁਕਮੁ ਹੋਆ ਮਿਹਰਵਾਣ ਦਾ ॥ ਪੈ ਕੋਇ ਨ ਕਿਸੈ ਰਞਾਣਦਾ ॥
ਸਭ ਸੁਖਾਲੀ ਵੁਠੀਆ ਇਹੁ ਹੋਆ ਹਲੇਮੀ ਰਾਜੁ ਜੀਉ ॥ (ਪੰਨਾ 73)

ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਧਰਮਸਾਲ ਵਿਚਲੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਸੰਬੰਧੀ ਜੋ ਹਵਾਲੇ ਦਿੱਤੇ ਹਨ ਉਹ ਅੱਜ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਵੀ ਬੜੇ ਉਪਯੋਗੀ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰ-ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਕਿਵੇਂ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਧਰਮਸਾਲ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਮਾਨ-ਸਰੋਵਰ ਵਰਗਾ ਚਿਤਰਿਆ ਹੈ :

ਧਰਮਸਾਲ ਹੈ ਮਾਨਸਰੁ ਹੰਸ ਗੁਰਸਿਖ ਵਾਹੁ।
ਰਤਨ ਪਦਾਰਥ ਗੁਰ ਸਬਦੁ ਕਰਿ ਕੀਰਤਨੁ ਖਾਹੁ ॥1॥ (ਵਾਰ 9:14)

ਏਥੇ ਹੀ ਬਸ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਾਂ ਧਰਮਸਾਲ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸੱਚਖੰਡ ਦੇ ਬਰਾਬਰਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ :

ਧਰਮਸਾਲ ਕਰਤਾਰਪੁਰੁ ਸਾਧਸੰਗਤਿ ਸਚ ਖੰਡੁ ਵਸਾਇਆ। (ਵਾਰ 24:1)

ਉਹ ਧਰਮਸਾਲ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਤੇ ਸਹਿਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦੈਵੀ-ਸਥਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ :

ਗੁਰ ਪੂਰੈ ਪਰਗਾਸੁ ਕਰਿ ਧੀਰਜੁ ਧਰਮ ਸਚੀ ਧਰਮਸਾਲਾ। (ਵਾਰ 26:8)

ਸਤੇ ਪੁਰੀਆ ਸੋਧੀਆ ਸਹਜ ਪੁਰੀ ਸਚੀ ਧਰਮਸਾਲਾ। (ਵਾਰ 29:8)

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾਮ, ਦਾਨ ਇਸ਼ਨਾਨ ਜਾਂ ਕਿਰਤ ਕਰੋ, ਨਾਮ ਜਪੋ, ਵੰਡ ਛਕੋ ਦਾ ਸਿੱਖੀ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਦਾ ਉੱਚਤਮ ਆਦਰਸ਼ ਹੈ। ਧਰਮਸਾਲ ਇਕ ਐਸੀ ਸੰਸਥਾ ਸੀ ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਉੱਦਮ ਭਾਵ ਸੰਗਤੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚੋਂ ਉਤਪਤ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਂਝਾ ਮਨਸੂਬਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸਾਂਝੇ ਉੱਦਮ ਰਾਹੀਂ ਸਾਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਦਾਨ ਤੇ ਸੇਵਾ ਭਾਵ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਇਖ਼ਲਾਕੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਧਰਮਸਾਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਬੜੀਆਂ ਕਾਰਗਰ ਸਿੱਧ ਹੋਈਆਂ। ਧਰਮਸਾਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਕਿਸੇ ਸਰਕਾਰੀ ਮਦਦ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਇਸ ਦੀਆਂ ਮਾਲੀ ਲੋੜਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਪਾਸੋਂ ਆਏ ਦਾਨ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਪੂਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਮੁਹਾਵਰਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਗਰੀਬ ਦਾ ਮੂੰਹ ਗੁਰੂ ਦੀ ਗੋਲਕ’ ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਕਿ ‘ਦਾਣਾ ਪਾਣੀ ਗੁਰੂ ਕਾ ਟਹਿਲ ਪਾਣੀ ਸਿੱਖਾਂ ਕੀ।’ ਮੁੱਢਲੇ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਐਸੇ ਕਈ ਹਵਾਲੇ ਆਏ ਹਨ ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮਸਾਲ ਵਿਚ ਖਾਲੀ ਹੱਥ ਨਾ ਜਾਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਕਉਡੀ-ਦਮੜੀ, ਰੁਪਯਾ-ਪੈਸਾ ਭੇਟ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਐਸੀ ਵਸਤੂ ਧਰਮਸਾਲ ਵਿਚ ਅਰਪਣ ਕਰੇ ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਪਾਉਣ ਲਈ ਕੰਮ ਆਉਂਦੀ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਲਈ ਧਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜਿਣਸਾਂ ਭਾਵ- ਆਟਾ, ਦਾਲ, ਘਿਉ ਆਦਿ ਵੀ ਧਰਮਸਾਲ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਭੇਟਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲਿਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਦਸਵੰਧ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਨੇ ਧਰਮਸਾਲ ਨੂੰ ਮਾਲੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਕ ਐਸੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਇਕ ਕਿਸਮ ਨਾਲ ਇਹ ਸਵੈ-ਨਿਰਭਰ ਸੰਸਥਾ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਸਿੱਖ ਜਾਂ ਮਸੰਦ ਧਰਮਸਾਲ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ ਵਿਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਨਮਿਤ ਧਰਮਸਾਲ ਵਿਚ ਭੇਂਟ ਵਜੋਂ ਆਏ ਧਨ ਜਾਂ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਲਾਭ ਨਹੀਂ ਸਨ ਵਰਤਦੇ, ਬਲਕਿ ਧਰਮਸਾਲ ਵਿਚ ਗੋਲਕ, ਦਸਵੰਧ, ਕਾਰ-ਭੇਟ ਆਦਿ ਵਜੋਂ ਭੇਂਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਧਨ ਨੂੰ ਗੁਰੂ-ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮਸਾਲ ਵਿਚ ਭੇਟ ਹੋਏ ਧਨ-ਪਦਾਰਥ ਵਿਚ ਖਿਆਨਤ ਕਰਨ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਸੀ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਧਰਮਸਾਲ ਦੇ ਮਾਲ-ਧਨ ਦੀ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹੋੜਨ ਲਈ ਇਸ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰ ਖਾਣ ਦੇ ਤੁਲ ਦੱਸਿਆ ਹੈ :

ਜਿਉ ਮਿਰਯਾਦਾ ਹਿੰਦੂਆ ਗਊ ਮਾਸੁ ਅਖਾਜੁ।
ਮੁਸਲਮਾਣਾਂ ਸੂਅਰਹੁ ਸਉਗੰਦ ਵਿਆਜੁ।
ਸਹੁਰਾ ਘਰਿ ਜਾਵਾਈਐ ਪਾਣੀ ਮਦਰਾਜੁ।...
ਜਿਉ ਮਿਠੈ ਮਖੀ ਮਰੈ ਤਿਸੁ ਹੋਇ ਅਕਾਜੁ।
ਤਿਉ ਧਰਮਸਾਲ ਦੀ ਝਾਕ ਹੈ ਵਿਹੁ ਖੰਡੂ ਪਾਜੁ॥12॥ (ਵਾਰ 35:12)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਤਕ ਸਿੱਖ ਧਰਮ-ਸਥਾਨ ਧਰਮਸਾਲ ਦੀ ਸੰਗਿਆ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਉਪਰੰਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਧਰਮਸਾਲਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਧਰਮਸਾਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਕਰ ਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਚੁਨਾਂਚਿ ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਜਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਵ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਵਿਚ ਜਿਤਨੀ ਦੇਰ ਤਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਰੁਤਬਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਸਥਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਅਹਾਤੇ ਵਿਚ ਉਸਾਰੀ ਲੰਗਰ ਸੰਸਥਾ, ਸਰਾਇ, ਸਰੋਵਰ ਆਦਿ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਹੋਰਨਾਂ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਧਰਮ-ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦਿਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਬੰਦਿਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ। ਉੱਤਰ ਜਾਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਨੂੰ ਕੋਈ ਮਹੱਤਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਰੱਬ ਤਾਂ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਚਾਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਤਾਂ ਇਹ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਸਰਬ-ਸਾਂਝੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਦੂਜੇ ਇਸ ਤੋਂ ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਏਥੇ ਕੋਈ ਬਿਨਾ ਭਿੰਨ-ਭੇਦ ਦੇ ਰੱਬ ਦੀ ਬੰਦਗੀ ਲਈ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਵਿਤਕਰਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਪਰ ਇਕ ਗੱਲ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਜੋ ਬਾਹਰੀ ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਵੱਛਤਾ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਅਦਬ-ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਨਿਯਮ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੇ ਮਾਤਾਵਾਂ ਦੇ ਐਸੇ ਕਈ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕਾਰ ਵੱਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਦੀ ਤਾਕੀਦ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਭਾਵ ਇਹ ਕਿ 17ਵੀਂ ਤੇ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ-ਸਥਾਨ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ, ਉੱਚ ਇਖ਼ਲਾਕੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਤੇ ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੌਂਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਜਾਣ ’ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੇ ਰੱਖ-ਰਖਾਵ ਤੇ ਧਰਮ-ਅਰਥ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲਈ ਸਿੱਖ ਹੁਕਮਰਾਨਾਂ ਨੇ ਵੱਡੀਆਂ-ਵੱਡੀਆਂ ਜਾਗੀਰਾਂ ਦਾਨ ਵਿਚ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਸਮਾਂ ਪਾ ਕੇ ਇਹ ਜਾਗੀਰਾਂ ਧਰਮ-ਸਥਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਹੰਤਾਂ ਲਈ ਪਿਤਾ-ਪੁਰਖੀ ਜਾਇਦਾਦ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਫਲਸਰੂਪ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਇਕ ਪੁਜਾਰੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆ ਗਈ। ਇਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਤਾਂ ਕੀ ਰੱਖਣਾ ਸੀ ਬਲਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਉਲਟਾ-ਪੁਲਟਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਪਰਕਰਮਾ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਬੁੱਤ ਰੱਖ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਦਰਸ਼ਨੀ ਡਿਉਡੀ ’ਤੇ ਹਿੰਦੂ ਅਵਤਾਰਾਂ ਤੇ ਦੇਵੀਆਂ ਦੇ ਬੁੱਤ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਪਰ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਰਚੇ ਖਾਲਸਾ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਨੁਕਤਾਚੀਨੀ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਇਸ ’ਤੇ ਰੋਕ ਲੱਗੀ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਇਤਨੀ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ ਨਾਮ ਦੇ ਹੀ ਗੁਰਧਾਮ ਰਹਿ ਗਏ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਖੌਤੀ ਅਛੂਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਭੇਟ ਕੀਤੇ ਕੜਾਹ-ਪ੍ਰਸ਼ਾਦਿ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਵੀ ਇਸ ਪੁਜਾਰੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਤ-ਪਨਾਹੀ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਇਕ ਕਿਸਮ ਨਾਲ ਸਿੱਖ-ਪੰਥ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ-ਸਮਾਜਿਕ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੇ ਵਿਗੜਨ ਕਰਕੇ ਹੀ ਆਈਆਂ ਸਨ। 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿਚ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੇ ਮੋਢੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਵਿਰੁੱਧ ਐਸਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਢਿਆ ਕਿ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਵੱਡੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1925 ਈ: ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਐਕਟ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈ।