ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ 1699 ਈ: ਵਿਚ ਵੈਸਾਖੀ ਦਾ ਦਿਨ ਬੜਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਇਕ ਨਵੇਂ ਯੁੱਗ ਦਾ ਅਰੰਭ ਹੋਇਆ। ਜਨਤਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਸਰ-ਅੰਜਾਮ ਦਿੱਤੀ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਨਜ਼ਾਰਾ, ਇੱਥੇ ਜੁੜੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਭਾਰੀ ਇਕੱਠ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਰਤਦਾ ਵੇਖਿਆ। ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਘਟਨਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਸਮਕਾਲੀ ਤੇ ਪਰਵਰਤੀ ਗ਼ੈਰ-ਸਿੱਖ ਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਬੜਾ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਇਕ ਅਜਿਹੇ ਇਨਕਲਾਬ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਚੜ੍ਹਤ ਨੂੰ ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ ਤੇ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਅਫ਼ਗਾਨ ਵੀ ਨਾ ਰੋਕ ਸਕੇ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਚਿੰਤਨ ਤੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਦੀਨ-ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਵਿੱਚੋਂ ਉਪਜੀ ਇਸ ਇਨਕਲਾਬੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਮੁੱਖ-ਉਦੇਸ਼ ਮਾਨਵਤਾ ਦੀ ਖਾਤਰ ਹੱਕ, ਸੱਚ, ਨੇਕੀ, ਇਨਸਾਫ, ਪਰਉਪਕਾਰ ਆਦਿ ਉੱਚੀਆਂ ਇਖਲਾਕੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਉੱਪਰ ਪਹਿਰਾ ਦੇਣਾ; ਜ਼ੁਲਮ, ਬੇ-ਇਨਸਾਫੀ ਤੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦੀਆਂ ਮੁਦੱਈ ਬਦੀ ਦੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਉਕਤ ਉਦੇਸ਼ ਹਿਤ ਖਾਲਸਾ ਦਲ ਉਸ ਵਕਤ ਦੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਾਮਰਾਜ, ਮੁਗ਼ਲ ਹਕੂਮਤ ਨਾਲ ਜਾ ਟਕਰਾਇਆ ਤੇ ਅੰਤ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਖ਼ੁਦ-ਮੁਖ਼ਤਾਰ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਬੇਸ਼ੱਕ 1699 ਈ: ਵਿਚ ਵੈਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਖਾਲਸਾ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਬੜੇ ਗੰਭੀਰ, ਆਤਮਿਕ ਤੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਅਨੁਭਣ ਵਿੱਚੋਂ ਉਪਜੀ ਸੀ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਬੜੇ ਹੀ ਦੂਰਗਾਮੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਨ। ਹੱਥਲੇ-ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਉਸ ਵਕਤ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਤੇ ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਨਾ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਉੱਪਰ ਵਿਚਾਰ-ਚਰਚਾ ਕਰਨਾ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਗੁਰਿਆਈ-ਕਾਲ (ਨਵੰਬਰ 1675-ਅਕਤੂਬਰ 1708 ਈ:) ਦੌਰਾਨ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਥਿਤੀ ਉੱਪਰ ਪੰਛੀ ਝਾਤ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਅਰਸੇ ਦੌਰਾਨ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਸਮਾਂ ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਸਲਾਮਤੀ ਤੇ ਸਥਿਰਤਾ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸੈਨਿਕ ਮੁਹਿੰਮਾਂ, ਜੋ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਬਗ਼ਾਵਤਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਲਈ ਚਾੜ੍ਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਹੀ ਗੁਜ਼ਰਿਆ। ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਸਰਹੱਦ ਵਿਚ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਦੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਉਪਰੰਤ ਉਹ ਮਾਰਚ 1676 ਈ: ਵਿਚ ਦਿੱਲੀ ਵਾਪਸ ਪਰਤ ਆਇਆ ਸੀ। ਪਰ 1678 ਈ: ਵਿਚ ਜੋਧਪੁਰ ਤੇ ਉਦੈਪੁਰ ਦੀਆਂ ਰਾਜਪੂਤ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਮੁਹਾਜ਼ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿਰੁੱਧ ਵਿਦਰੋਹ ਦਾ ਝੰਡਾ ਬੁਲੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਏਸੇ ਸਮੇਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਬਾਗੀ ਪੁੱਤਰ, ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਅਕਬਰ ਦੇ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਨਾਲ ਗੱਠ-ਜੋੜ ਨੇ ਸਥਿਤੀ ਹੋਰ ਵੀ ਗੰਭੀਰ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਚੁਨਾਂਚਿ ਰਾਜਪੂਤਾਨੇ ਵਿਚ ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿਰੁੱਧ ਉੱਠੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣ ਲਈ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਖੁਦ ਸ਼ਾਹੀ ਸੈਨਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਸਤੰਬਰ 1678 ਈ: ਵਿਚ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਅਜਮੇਰ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤੇ ਲੱਗਭਗ ਦੋ ਸਾਲ ਇੱਥੇ ਹੀ ਡੇਰਾ ਲਾਈ ਰੱਖਿਆ। ਇੰਨੇ ਨੂੰ ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਮਰਾਠਿਆਂ ਤੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੇ ਬੜੇ ਗੰਭੀਰ ਸੰਕਟ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਫਲਸਰੂਪ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਝੇ ਬਗੈਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਦੱਖਣ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣਾ ਪਿਆ ਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਖੀਰਲੇ 25 ਵਰ੍ਹੇ ਮਰਾਠਿਆਂ ਨਾਲ ਜੰਗਾਂ ਯੁੱਧਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਗੁਜ਼ਾਰੇ।

ਧਾਰਮਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਮੁਗ਼ਲ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਗ਼ੈਰ-ਮੁਸਲਿਮ ਪਰਜਾ ਪ੍ਰਤੀ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਤੇ ਤੁਅੱਸਬੀ ਵਿਹਾਰ ਨੀਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਰਾਜ-ਕਾਲ ਵਿਚ ਅਰੰਭ ਹੋਇਆ ਰਾਜ ਦੇ ਇਸਲਾਮੀਕਰਣ ਦਾ ਅਭਿਆਨ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਰਾਜ-ਕਾਲ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਚਰਮ-ਸੀਮਾ ਉੱਪਰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਜਿੱਥੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ-ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਹਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ਰ੍ਹਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਕਈ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ, ਉੱਥੇ ਗ਼ੈਰ-ਮੁਸਲਿਮ ਪਰਜਾ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਢਹਿ-ਢੇਰੀ ਕਰਨ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਜ਼ਾਦੀ ਉੱਪਰ ਪਬੰਦੀ ਲਈ ਵੀ ਕਈ ਫੁਰਮਾਨ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਦੀ ਨੀਤੀ ਕਾਰਨ 1669 ਈ: ਵਿਚ ਮਥੁਰਾ ਦੇ ਜਾਟ ਤੇ 1672 ਈ: ਵਿਚ ਨਾਰਨੌਲ ਦੇ ਸਤਨਾਮੀ ਮੁਗ਼ਲ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਰਾਹ ਪੈ ਗਏ ਸਨ। ਮੁਗ਼ਲ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਰਾਜ-ਸਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਤੇ ਲਾਲਚ ਰਾਹੀਂ ਗ਼ੈਰ-ਮੁਸਲਿਮ ਪਰਜਾ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਵਿਚ ਪਰਵਰਤਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਨੀਤੀ ਅਪਣਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਗ਼ੈਰ-ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਤਾ ਤੇ ਕਠੋਰਤਾ ਦੀ ਨੀਤੀ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਇਸ ਤੱਥ ਤੋਂ ਭਲੀਭਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਮਾਰਚ 1679 ਈ: ਵਿਚ ਹਿੰਦੂਆਂ ਤੋਂ ਜਜ਼ੀਆ, ਜੋ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਨੇ ਮੁਆਫ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਫਿਰ ਵਸੂਲ ਕਰਨ ਦੇ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸੀ।

ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਅਧੀਨ ਮੁਗ਼ਲ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਹਾਕਮ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਿੰਦੂ ਅਮੀਰਾਂ ਦੇ ਮਨਸਬਾਂ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਕਰਨ ਤੇ ਨਵੇਂ ਮਨਸਬ ਦੇਣੇ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਮੁਗ਼ਲ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਗ਼ੈਰ-ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਉੱਪਰ ਐਨੀ ਬੇ-ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਕਿ 1695 ਈ: ਵਿਚ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਹੋਰ ਜਾਤਾਂ ਦੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਸਤਰ ਪਹਿਨਣ, ਅਰਬੀ ਤੇ ਇਰਾਕੀ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਸਵਾਰੀ ਕਰਨ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਸਨ।

ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਿੱਖ ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਇਸ ਨਤੀਜੇ ਉੱਤੇ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੇ ਪਾਸਾਰ, ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਗੁਰੂ ਵਿਚ ਨਿੱਜੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਸੀ। ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਵਿਚ ਆ ਜਾਣ ਨਾਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਦੁਆਰਾ ਇਸੇ ਵੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਵਿਰੋਧਤਾ ਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਾਮਨੀ ਲੋੜਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਭਾਵੀ ਗੁਰੂ ਮੁਗ਼ਲ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਪੱਖ ਪੂਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਕਿ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਸਨ ਕਿ ਜਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ 1664 ਈ: ਵਿਚ ਗੁਰਗੱਦੀ ਉੱਪਰ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵਿਚ ਜੁਟੇ ਤਾਂ ਮੁਗ਼ਲ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਝਟਪਟ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਫ ਜ਼ਾਹਿਰ ਹੈ ਕਿ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਾਪਸ ਪਰਤਣ ਦੀ ਬਜਾਇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦੀ ਖੁਲ੍ਹ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਤੱਥ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਮੁਗ਼ਲ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 1699-70 ਈ: ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਮਸੰਦਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਰਖਾਸਤ ਕਰਨ ਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ-ਕੇਂਦਰਾਂ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਨ ਦੇ ਹੁਕਮ ਵੀ ਅਮਲ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦੇ ਸਨ।

ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਉੱਪਰ ਸੰਕਟ ਦੀ ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਜਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਉੱਤਰੀ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਪੰਜਾਬ ਆ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਮੁਗ਼ਲ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਆਗਰੇ ਦੇ ਨੇੜਿਓ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਤੋਂ ਇਹ ਅਨੁਮਾਨ ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਗ਼ਲ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਕਰੜੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਵਿਘਟਨਕਾਰੀ ਤੱਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਰਾਮ ਰਾਇ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸਰਪਰਸਤੀ ਕਰਕੇ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿਚ ਦਖਲ-ਅੰਦਾਜ਼ੀ ਕਰਨ ਲਈ ਰਾਹ ਪੱਧਰਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਇਹੀ ਚਿੰਤਾ ਬਣੀ ਰਹੀ ਕਿ ਉਹ ਮੁਗ਼ਲ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸਮਰਥਕ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਜਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਿਤਾਂ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਕੇ ਜਬਰੀ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੀ ਨੀਤੀ ਵਿਰੁੱਧ ਆਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਨਵੰਬਰ 1675 ਈ: ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ। ਭਾਵੇਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਉਸ ਵਕਤ ਖੁਦ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਰ ਸਭ ਸਮਝਦੇ ਸਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਇੰਨਾ ਗੁੱਸਾ ਤੇ ਰੋਹ ਸੀ ਕਿ ਜਦ ਬਾਦਸ਼ਾਹ 27, ਅਕਤੂਬਰ (29 ਰਮਜ਼ਾਨ 19ਵਾਂ ਸਾਲ ਆਲਮਗੀਰੀ) 1676 ਈ: ਨੂੰ ਜੁਮੇ ਦੀ ਨਮਾਜ਼ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਜਾਮਾ ਮਸਜਿਦ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਇਕ ਸਿੱਖ ਨੇ ਉਸ ਉੱਪਰ ਦੋ ਇੱਟਾਂ ਵਗਾਹ ਮਾਰੀਆਂ ਸਨ।

ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਵਿਘਟਨਕਾਰੀ ਅਨਸਰ ਜਿਵੇਂ ਮੀਣੇ, ਧੀਰਮੱਲੀਏ ਤੇ ਰਾਮਰਾਈਏ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਮੌਲਿਕਤਾ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਏਕਤਾ ਲਈ ਬੜਾ ਵੱਡਾ ਖ਼ਤਰਾ ਸਨ। ਗੁਰੂ-ਘਰ ਵਿਰੋਧੀ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾਅਵੇਦਾਰਾਂ ਨੇ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਕੇਂਦਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਲਏ ਸਨ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਗਹਿਰੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੰਕਟ ਵਿਚ ਘਿਰ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਟਿਲ ਚਾਲਾਂ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਸੰਦ ਵੀ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਖੈਮਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡੇ ਗਏ ਸਨ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਮਸੰਦ ਆਪਣੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕਰਤਵਾਂ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਕੇ ਸੁਆਰਥੀ ਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮਸੰਦਾਂ ਦੀ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਮੁਗ਼ਲ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਸੈਨਿਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਜਾਂ ਟਕਰਾਓ ਦੀ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਨਾ-ਪਸੰਦ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਕਈ ਮਸੰਦ ਤਾਂ ਐਨੇ ਹੰਕਾਰੀ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦਾ ਅਦਬ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਗੁਆ ਲਿਆ ਸੀ। ਜਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਮਸੰਦਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਪੁੱਛ-ਪੜਤਾਲ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਮਸੰਦਾਂ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰਤੀ ਸਖਤ ਰੋਸ ਦਾ ਮੁਜ਼ਾਹਰਾ ਕੀਤਾ। ਜਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਵੈ-ਰੱਖਿਆ ਹਿਤ ਸਵੈ-ਨਿਰਭਰ ਹੋਣ ਦੀ ਨੀਤੀ ਤਹਿਤ ਆਪਣੇ ਸੈਨਿਕ ਸਾਧਨਾਂ ਨੂੰ ਵਸੀਹ ਕਰਨ ਉੱਪਰ ਅਮਲ ਅਰੰਭਿਆ ਤਾਂ ਮਸੰਦਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਇਸ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਜਦ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਅਣਉਚਿੱਤ ਮੰਗਾਂ ਕਾਰਨ ਟਕਰਾਓ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਸੰਦਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਕੋਈ ਹਾਂ-ਪੱਖੀ ਹੁੰਗਾਰਾ ਵੀ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਐਸੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਮਸੰਦ ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਹੋਂਦ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿਚ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੁਆਰਾ ਖਾਲਸਾ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਇਹ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ ਕਿ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਨੂੰ ਮਸੰਦ ਦੀ ਵਿਚੋਲਗਿਰੀ ਤੇ ਤਾਬੇਦਾਰੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰ ਕੇ ਸਿੱਧਾ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਉਪਰੰਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਇਹ ਯਕੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਮੁਗ਼ਲ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਪ੍ਰਤੀ ਕੋਈ ਸਦਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਤਾ ਦੀ ਨੀਤੀ ਤਹਿਤ ਗ਼ੈਰ-ਮੁਸਲਿਮ ਪਰਜਾ ਉੱਪਰ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਜ਼ਾਦੀ ਉੱਪਰ ਪਬੰਦੀਆਂ ਨਾਲ ਆਮ-ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਖੌਫ਼ ਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਤਾ ਛਾ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਮਹੌਲ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮਨੋਬਲ ਨੂੰ ਉਭਾਰਨਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਵੈ-ਰੱਖਿਆ ਹਿਤ ਸਵੈ-ਨਿਰਭਰ ਹੋਣ ਲਈ ਸ਼ਸਤਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨਾ ਬੜਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ। ਇਸ ਉਦੇਸ਼ ਹਿਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਸਤਰ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ-ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਆਉਣ ਦੀ ਤਾਕੀਦ ਕੀਤੀ। ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਜੰਗੀ ਸਾਜ-ਓ-ਸਾਮਾਨ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਰਪਾਨਾਂ, ਢਾਲਾਂ, ਬੰਦੂਕਾਂ, ਤੋਪਾਂ, ਘੋੜੇ ਤੇ ਹਾਥੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਭੇਟਾ ਕਰਨ ਲਈ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਭੇਜੇ। ਸ਼ਸਤਰ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਸ਼ਿਕਾਰ ਤੇ ਜੰਗੀ ਮਸ਼ਕਾਂ ਅਰੰਭ ਕੀਤੀਆਂ। ਹੋਲੀ ਦੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਤਿਉਹਾਰ ਨੂੰ ਹੋਲੇ-ਮਹੱਲੇ ਦੇ ਵਜੋਂ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਘੋੜ-ਸਵਾਰੀ ਤੇ ਜੰਗੀ ਕਰਤਬਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ। 1682 ਈ: ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਰਣਜੀਤ ਨਗਾਰਾ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਇਆ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਮੌਕਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਕ ਕਿਸਮ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ-ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਤੇ ਸ਼ਾਨ ਕਿਸੇ ਸ਼ਾਹੀ ਦਰਬਾਰ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਦਾ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕਾ ਹੈ ਜੋ ਸਿਰਮੌਰ (ਨਾਹਰ) ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕਾਂਗੜਾ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਜੰਮੂ ਤਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਕਈ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਤੇ ਕੁਝ ਵੱਡੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁਕਮਰਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਈਧਾਰ ਦੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜੇ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜੇ ਅਧੀਨਗੀ ਵਜੋਂ ਮੁਗ਼ਲ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸਾਲਾਨਾ ਨਜ਼ਰਾਨਾ ਅਦਾ ਕਰਦੇ ਸਨ ਪਰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਕਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਲਈ ਖੁਦ-ਮੁਖਤਾਰ ਸਨ। ਬਿਖਮ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਰਾਜੇ ਨਜ਼ਰਾਨਾ ਅਦਾ ਕਰਨ ਵਿਚ ਅਕਸਰ ਢਿੱਲ-ਮੱਠ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਕਈ ਆਕੀ ਵੀ ਹੋ ਜਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਨਿਯੰਤ੍ਰਣ ਰੱਖਣ ਲਈ ਮੁਗ਼ਲ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਰਹਿੰਦ, ਕਾਂਗੜਾ ਤੇ ਜੰਮੂ ਵਿਚ ਫੌਜਦਾਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਰੱਖੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਫੌਜਦਾਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਰੁਤਬਾ ਲੱਗਭਗ ਸੂਬਾਈ ਸੂਬੇਦਾਰਾਂ ਵਰਗਾ ਸੀ। ਉਸ ਵਕਤ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਨਗਰ ਕਹਿਲੂਰ ਦੀ ਰਿਆਸਤ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਸੀ, ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਸੀ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ, ਸੈਨਿਕ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਤੇ ਦਿਨੋਂ-ਦਿਨੀਂ ਵਧ ਰਹੇ ਸ਼ਸਤਰਧਾਰੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਜਮਾਵੜੇ ਨੇ ਕਹਿਲੂਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਭੀਮ ਚੰਦ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਤੌਖਲਾ ਤੇ ਈਰਖਾ ਉਤਪੰਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਆਪਣੀ ਸੱਤਾ ਲਈ ਵੰਗਾਰ ਦਿੱਸਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਉੱਪਰ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਭੁਤਵ ਜਮਾਉਣ ਤੇ ਈਨ ਮਨਵਾਉਣ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਮਨ-ਮਰਜ਼ੀ ਦੇ ਤੋਹਫੇ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਨੇ ਭੇਟ ਕੀਤੇ ਸਨ, ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਅਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਹੋਰਨਾਂ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਕਹਿਲੂਰ ਦੀ ਰਿਆਸਤ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਜਾਣ ਜਾਂ ਫਿਰ ਲੜਾਈ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਣ ਦੀ ਧਮਕੀ ਵੀ ਦਿੱਤੀ। 1682 ਈ: ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਉੱਪਰ ਹਮਲੇ ਦਾ ਅਸਫਲ ਯਤਨ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਕਹਿਲੂਰ ਦੀ ਰਿਆਸਤ ਨਾਲ ਟਕਰਾਓ, ਅਣਸੁਖਾਵੀਂ ਤੇ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਥਿਤੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸੀ ਕਿ ਇੰਨੇ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸਿਰਮੌਰ ਦੀ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਰਾਜਾ ਮੇਦਨੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵੱਲੋਂ ਉਸ ਦੀ ਰਿਆਸਤ ਵਿਚ ਆ ਜਾਣ ਦਾ ਨਿਮ੍ਰੰਤਣ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਚੁਨਾਂਚਿ 1685 ਈ: ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਰਵਾਰ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਸਮੇਤ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਜਾ ਡੇਰਾ ਲਾਇਆ। ਪਾਉਂਟਾ ਵਿਚ ਕਿਆਮ ਦੇ ਦੌਰਾਨ 1688 ਈ: ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਗੜ੍ਹਵਾਲ ਦੇ ਰਾਜਾ ਫਤਿਹ ਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਭੰਗਾਣੀ ਦੇ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਅਕਾਰਨ ਹੀ ਭੇੜ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਪਹਾੜੀ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੇ ਗੱਠ-ਜੋੜ ਨੂੰ ਹਾਰ ਹੋਈ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਸਿਰਮੌਰ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਤਟਸਥਤਾ ਉੱਪਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨਾ-ਖੁਸ਼ ਸਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ 1688 ਈ: ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਤਿਆਗਣਾ ਉੱਚਿਤ ਸਮਝਿਆ ਤੇ ਕਹਿਲੂਰ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਫਿਰ ਆ ਅਬਾਦ ਕੀਤਾ।

ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਇਹ ਅਨੁਮਾਨ ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਆਉਣ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਕਹਿਲੂਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਭੀਮ ਚੰਦ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵਿਚਕਾਰ ਕੋਈ ਸਮਝੌਤਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਤਹਿਤ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣੇ ਵਿਵਾਦ ਭੁਲਾ ਕੇ ਦੁਬਾਰਾ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਕਹਿਲੂਰ ਦੀ ਰਿਆਸਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਸੁਧਰ ਗਏ ਸਨ ਪਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਸੈਨਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਸੰਗਠਨ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਯਤਨ ਜਾਰੀ ਰੱਖੇ। ਭੰਗਾਣੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਕਾਇਰਤਾ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚੋਂ ਛਾਂਟੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੀਰਤਾ ਦੇ ਜੌਹਰ ਦਿਖਾਏ ਸਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਭਲੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦੇ ਖਾਤਮੇ ਦੀ ਨੀਤੀ ਤਹਿਤ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚੋਂ ਬੁਰੇ ਅਨਸਰਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਕੇ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਦਾ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਆਉਣਾ ਅਰੰਭ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਸਤਰ ਉਪਲਬਧ ਕਰਾਉਣ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਸਿਕਲੀਗਰਾਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਵੱਸਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸੇ ਅਰਸੇ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕਿਲ੍ਹਾ-ਬੰਦੀ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸ ਦੇ ਆਸੇ-ਪਾਸੇ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਵੀ ਕਰਵਾਇਆ।

1688 ਈ. ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਵਾਪਸ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਆਉੁਣ ਤਕ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਫੇਰ-ਬਦਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕਹਿਲੂਰ ਦੀ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਰਾਜਾ ਭੀਮ ਚੰਦ ਦਾ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿਚ ਇਕ ਸਿਰਕੱਢ ਨੇਤਾ ਦੇ ਵਜੋਂ ਉਭਾਰ ਸੀ। ਗੁਆਂਢੀ ਰਿਆਸਤਾਂ ਉੱਤੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਸਿੱਕਾ ਜਮਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਚਲੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁਗ਼ਲ ਸ਼ਾਸਨ ਵਿਚ ਸੁਭਾਵਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸ਼ਿਥਿਲਤਾ ਆ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਹੋ ਕੇ ਜੰਮੂ, ਕਾਂਗੜਾ ’ਤੇ ਸ਼ਿਮਲਾ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਪਹਾੜੀ ਰਿਆਸਤਾਂ ਨੇ ਸਾਂਝਾ ਮੁਹਾਜ਼ ਬਣਾ ਕੇ ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ ਤੋਂ ਆਕੀ ਹੋ ਜਾਣ ਦਾ ਮਨਸੂਬਾ ਬਣਾ ਲਿਆ ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਹਿਲੂਰ ਦਾ ਰਾਜਾ ਭੀਮ ਚੰਦ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਚੁਨਾਂਚਿ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਾਨਾ ਦੇਣਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਵਿਦਰੋਹ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਲਈ ਮੁਗ਼ਲ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਜੰਮੂ ਦੇ ਫ਼ੌਜਦਾਰ ਮੀਆਂ ਖਾਨ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਮੀਆਂ ਖਾਨ ਨੇ ਅੱਗੋਂ ਆਪਣੇ ਇਕ ਸੈਨਿਕ ਸਰਦਾਰ, ਅਲਫ਼ ਖਾਨ ਨੂੰ ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਉਪਰ ਤੌਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਲਫ਼ ਖਾਨ ਨੇ ਜਦ ਨਦੌਣ ਵਿਚ ਡੇਰਾ ਲਾ ਕੇ ਮੁਹਿੰਮ ਅਰੰਭੀ ਤਾਂ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿਚ ਘਬਰਾਹਟ ਕਾਰਣ ਸਾਂਝਾ ਮੁਹਾਜ਼ ਫੁੱਟ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਰ ਭੀਮ ਚੰਦ ਨੇ ਅਲਫ਼ ਖਾਨ ਦਾ ਮੁਕਬਾਲਾ ਕਰਨਾ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਜਸਰੋਟਾ, ਜਸਵਾਨ, ਹੰਡੂਰ ਤੇ ਗੁਲੇਰ ਦੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦਾ ਸਹਿਯੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ। ਸੰਕਟ ਦੀ ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਾਸੋਂ ਵੀ ਸੈਨਿਕ ਸਹਾਇਤਾ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਉਸ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ਸਤਰਬੱਧ ਸਿੱਖਾਂ ਸਮੇਤ ਖ਼ੁਦ ਨਦੌਣ ਪਹੁੰਚੇ। ਨਤੀਜੇ ਵੱਸ ਜੋ ਲੜਾਈ ਹੋਈ ਉਸ ਵਿਚ ਅਲਫ਼ ਖਾਨ ਦੀ ਹਾਰ ਹੋਈ। ਫ਼ਤਿਹ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਰਾਜਾ ਭੀਮ ਚੰਦ ਤੇ ਦੂਸਰੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਅਲਫ਼ ਖਾਨ ਨਾਲ ਸੰਧੀ ਕਰਨ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾ ਲਿਆ ਜਿਸ ’ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵਾਪਸ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ।

ਅਲਫ਼ ਖਾਨ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਵ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਵਿਦਰੋਹ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣਾ ਤੇ ਨਜ਼ਰਾਨਾ ਵਸੂਲ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਦਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਸੰਬੰਧੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਆਕੀ ਹੋਏ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੁਗ਼ਲ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧੀ ਬਣਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਨਦੌਣ ਦੇ ਇਸ ਤਜ਼ਰਬੇ ਨੇ ਇਹ ਸਿੱਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਮੁਗ਼ਲ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਟਕਰਾਓ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਪਾਸੋਂ ਸਹਾਇਤਾ ਉੱਪਰ ਕੋਈ ਆਸ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨਾ ਘਾਤਕ ਹੋਵੇਗਾ। ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕਾਰਨਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜੇ ਧਾਰਮਿਕ-ਸਮਾਜਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਸਮਰਥਕ ਸਨ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਬਰਾਬਰੀ ਤੇ ਭਰਾਤਰੀਭਾਵ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਸੋਂ ਕੋਈ ਉਤਸ਼ਾਹਵਰਧਕ ਹੁੰਗਾਰੇ ਦੀ ਵੀ ਕੋਈ ਆਸ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਚੁਨਾਂਚਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਰਾਜਾ ਭੀਮ ਚੰਦ ਨਾਲ ਸਭ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਤੋੜ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹਿੱਤ ਸਵੈ-ਨਿਰਭਰ ਹੋਣ ਦੀ ਨੀਤੀ ਅਪਣਾ ਲਈ। ਮਾਲੂਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਤਕ ਮੁਗ਼ਲ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਸੈਨਿਕ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਵੱਲ ਕੋਈ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿੱਤਾ। ਸਮਕਾਲੀ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਸੂਹ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਕਿ 1693 ਈ. ਵਿਚ ਮੁਗ਼ਲ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪਾਸ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸ਼ਸਤਰਧਾਰੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਜਮੀਅਤ ਬਾਰੇ ਗੰਭੀਰਤਾ ਸਹਿਤ ਨੋਟਿਸ ਲੈਣਾ ਅਰੰਭ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

ਜਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਵਧ ਰਹੀ ਸੈਨਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ 20 ਨਵੰਬਰ, 1693 ਈ. ਨੂੰ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਫ਼ੌਜਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਪਾਸ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰੇ। ਮਾਲੂਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਅਮਲੀ ਰੂਪ ਦੇਣ ਲਈ ਜੰਮੂ/ਕਾਂਗੜਾ ਦੇ ਫ਼ੌਜਦਾਰ, ਦਿਲਾਵਰ ਖਾਨ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਅੱਗੋਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ (ਖਾਨਜ਼ਾਦਾ) ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵਿਰੁੱਧ ਕਾਰਵਾਈ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਵਾਕਿਆ 1694 ਈ: ਵਿਚ ਸਰਦ ਰੁੱਤ ਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਮਕਾਲੀ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਜ਼ਾਹਿਰ ਹੈ ਕਿ ਖਾਨਜ਼ਾਦੇ ਦੀ ਇਹ ਮੁਹਿੰਮ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਚੌਕਸੀ ਕਾਰਨ ਬੜੀ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਫਲ ਹੋਈ। ਉਪਰੰਤ ਦਿਲਾਵਰ ਖਾਨ ਨੇ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਇਕ ਹੋਰ ਸੈਨਿਕ ਮੁਹਿੰਮ ਰਵਾਨਾ ਕੀਤੀ। ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਆਪਣੀ ਮੁਹਿੰਮ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰ-ਅੰਜਾਮ ਦੇਣ ਦੇ ਆਹਰ ਵਿਚ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਹੀ ਉਲਝ ਗਿਆ। ਫਰਵਰੀ 1695 ਈ. ਵਿਚ ਗੁਲੇਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਰਾਜ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਹੋਈ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਇਉਂ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਦੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵਿਰੁੱਧ ਅਰੰਭੀ ਸੈਨਿਕ ਮੁਹਿੰਮ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਉਲਝਣ ਕਰਕੇ ਅੱਧਵਾਟੇ ਹੀ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਗਈ। ਇਉਂ ਜੰਗ ਦੇ ਬੱਦਲ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਜਾ ਵਰ੍ਹੇ ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਬਚਾਉ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਿਲਾਵਰ ਖਾਨ ਨੇ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਹਾਂਡਾ ਅਧੀਨ ਇਕ ਹੋਰ ਮੁਹਿੰਮ ਤੋਰੀ ਜਿਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਪਹਾੜੀ ਰਿਆਸਤਾਂ ਵਿਚ ਉੱਠੇ ਵਿਦਰੋਹ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣਾ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਅਸਫਲ ਸਿੱਧ ਹੋਈ। ਉਕਤ ਵਿਵਰਣ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਇਸ ਨਤੀਜੇ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜ਼ਦਾਰਾਂ ਦੀਆ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਅਸਫਲਤਾ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਮੁਗ਼ਲ ਸ਼ਾਸਨ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿਚ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਦੀ ਸ਼ਿਥਲਤਾ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਸਨ। ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜ਼ਦਾਰਾਂ ਨੇ ਜੋ ਸੈਨਿਕ ਅਭਿਆਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਵੱਧ ਰਹੇ ਸੈਨਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਅਰੰਭੇ ਸਨ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਯੋਗਤਾ ਤੇ ਬੇਸਮਝੀ ਕਾਰਨ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਤੋਂ ਖੁੰਝ ਕੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਉਪਰ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।

ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਮੁਗ਼ਲ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਵਿਗੜ ਰਹੀ ਸਥਿਤੀ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵਿਗੜਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਲਈ ਸ਼ਹਿਜਾਦਾ ਮੁਅੱਜ਼ਮ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਜਾਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਜੁਲਾਈ 1696 ਈ. ਵਿਚ ਆਗਰੇ ਤੋਂ ਲਾਹੌਰ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ। ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਰੋਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਹਜ਼ਾਦੇ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲ ਕੂਚ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਦਹਿਸ਼ਤ ਦਾ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਮੁਅੱਜ਼ਮ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾ ਕੇ ਪਹਾੜੀ ਰਿਆਸਤਾਂ ਵਿਚ ਫੈਲੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਲਈ ਮੁਗ਼ਲ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਮੁਅੱਜ਼ਮ ਦੀ ਸੈਨਿਕ ਕਾਰਵਾਈ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਲਈ ਸੰਭਾਵਿਤ ਖ਼ਤਰੇ ਬਾਰੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਵੀ ਡਰਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਮੁਅੱਜ਼ਮ ਵੱਲੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਮਿਰਜ਼ਾ ਬੇਗ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀ ਅਹਿਦੀਆਂ ਦੇ ਅਭਿਆਨ ਦੌਰਾਨ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਤਾਂ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਪਹੁੰਚਿਆ ਪਰ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਬੜੀ ਸਖ਼ਤੀ ਤੇ ਮਾਰ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਣਾ ਪਿਆਾ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਮੁਗ਼ਲ ਸੈਨਾ ਦੇ ਅਭਿਆਨ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਤੇ ਮੁੱਖ ਮਨੋਰਥ ਪਹਾੜੀ ਰਿਆਸਤਾਂ ਵਿਚ ਫੈਲੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣਾ ਸੀ ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਇਹ ਭਾਵ ਹਰਗਿਜ਼ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੁਗ਼ਲ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਹੀ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਮੁਅੱਜ਼ਮ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਆਉਣਾ ਸੁਣ ਕੇ ਕੁਝ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਛੱਡ ਕੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚ ਆਸਰਾ ਜਾ ਢੂੰਡਣਾ ਇਸ ਤੱਥ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਅੰਦੇਸ਼ਾ ਸੀ ਕਿ ਮੁਗ਼ਲ ਸੈਨਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵਿਰੁੱਧ ਕਾਰਵਾਈ ਅਵੱਸ਼ ਕਰੇਗੀ।

ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੱਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਉੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਮੁਗ਼ਲ ਅਫਸਰਾਂ ਹੱਥੋਂ ਲੁੱਟੇ ਜਾਣ ਦੀਆਂ ਵਾਰਦਾਤਾਂ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਗ਼ਲ ਅਧਿਕਾਰੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੁਆਰਾ ਨਵੰਬਰ 1693 ਈ: ਵਿਚ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਉਸ ਫੁਰਮਾਨ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਸੀ, ਉਸ ਉੱਪਰ ਅਮਲ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਕਾਬੁਲ ਦੀ ਤਰਫੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਮੁਗ਼ਲ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਅਨੇਕਾਂ ਤੰਗੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਸਰੂਪ ਦਾਸ ਭੱਲਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਬੁਲ ਦੀ ਤਰਫੋਂ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਆ ਰਹੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਦਾ ਮੁਗ਼ਲ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਵਾਰ ਚੰਗਾ ਭੇੜ ਹੋਇਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕਾਫੀ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਲੜਦਿਆਂ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਏਸੇ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ 1697-98 ਈ: ਵਿਚ ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਿੱਖਾਂ ਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਸੈਨਾ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਈ ਇਕ ਮੁੱਠ-ਭੇੜ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅਖ਼ਬਾਰਾਤਿ ਦਰਬਾਰਿ ਮੁਅੱਲਾ ਦੀ ਇਕ ਖ਼ਬਰ, ਜੋ ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਨਾ ਦੀ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਸਿਰਫ ਦੋ ਕੁ ਹਫ਼ਤੇ ਬਾਅਦ ਭਾਵ 17 ਅਪ੍ਰੈਲ 1699 ਈ: ਦੀ ਹੈ, ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਜੰਮੂ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਫ਼ੌਜਦਾਰ, ਦਿਲਾਵਰ ਖਾਨ ਤੇ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਫ਼ੌਜਦਾਰ, ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਤੰਬੀਹ ਕਰਨ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਅਹਕਾਮਿ ਆਲਮਗੀਰੀ ਵਿਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦਾ 1701-1705 ਦਰਮਿਆਨ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਇਕ ਐਸਾ ਫੁਰਮਾਨ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਮੁਅੱਜ਼ਮ ਨੂੰ ਸੂਬਾ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇਕ ਜਥੇ ਨੂੰ ਖਦੇੜਨ ਜਾਂ ਕੈਦ ਕਰਨ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਪਰੋਕਤ ਤੱਥਾਂ ਤੋਂ ਮੁਗ਼ਲ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪ੍ਰਤੀ ਸਖ਼ਤ ਵਿਹਾਰ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਉਪਰੋਕਤ ਕਿਸਮ ਦੇ ਮਹੌਲ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਲੱਗਭਗ 25 ਸਾਲ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ।

ਆਪਣੇ ਸੀਮਤ ਸੈਨਿਕ ਵਸੀਲਿਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜਦਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਦਾ ਸਫਲਤਾ ਪੂਰਵਕ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚਲੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਘਟਨਾ 1699 ਈ: ਵਿਚ ਵੈਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਖਾਲਸਾ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਨੂੰ ਇਕ ਨਵੀਂ ਪਹਿਚਾਣ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ। ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਉਪਰੰਤ ਉਨ੍ਹਾ ਦਾ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੈਨਿਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਹੋਰ ਪ੍ਰਚੰਡ ਹੋ ਗਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਨਾ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਇਸ ਉਪਰੰਤ ਉਨ੍ਹਾ ਦੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਤੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਸੈਨਿਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਵੈਰ ਅਰਥਾਤ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਵਿਦਵਾਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦੇ ਕੱਟੜ ਵਿਰੋਧੀ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਦਾ ਖਿਆਲ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਘ੍ਰਿਣਾ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚੋਂ ਇਸਲਾਮ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਤੁਖ਼ਮ ਨਾਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਨਾ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕ ਵਜੋਂ ਚਿੱਤਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ-ਕੁ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਰਾਜਨੀਤੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਖਿਆਲ ਹੈ ਕਿ ਖਾਲਸਾ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਕਰ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਰਾਜ-ਸੱਤਾ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੁਆਰਾ ਖਾਲਸਾ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਨੂੰ ਸੈਨਿਕ ਜਥੇਬੰਦੀ ਵਿਚ ਗਠਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਦੀ ਨੁਕਤਾਚੀਨੀ ਕਰਦਿਆਂ ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਤੇ ਵਿਹਾਰ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਪੂਰਬਲੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਵਿਪਰੀਤ ਸੀ। ਇਉਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਤਿਲਾਂਜਲੀ ਦੇਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ਾਰੋਪਣ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜਾਦੂ ਨਾਥ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਨੋਰਥ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਹਿੱਤ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਸਭ ਪਾਸਿਓਂ ਹਟਾ ਕੇ ਕੇਵਲ ਇਕ ਪਾਸੇ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਕ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮੁਦਾਇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਉਦੇਸ਼ ਹਿੱਤ ਸਾਧਨ ਦੇ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਸੱਚੇ-ਸੁੱਚੇ ਇਨਸਾਨ ਬਣਨ ਦੀ ਬਜਾਇ ਕੇਵਲ ਸੈਨਿਕ ਬਣ ਕੇ ਹੀ ਰਹਿ ਗਏ। ਲੱਗਭਗ ਇਹੋ-ਜਿਹੇ ਵਿਚਾਰ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਆਰਨਲਡ ਟਾਇਨਬੀ ਨੇ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਪਰੋਕਤ ਕਿਸਮ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਬੜੇ ਸੰਕੀਰਨ ਤੇ ਸੀਮਤ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਵਿਚਾਰਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਨਾ ਦੀ ਘਟਨਾ ਤੇ ਸੈਨਿਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਤੋੜ ਕੇ ਵਾਚਿਆ ਹੈ।

ਅਸਲ ਵਿਚ ਸਤਹੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਤੇ ਵਿਹਾਰ ਪੂਰਬਲੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਉਲੰਘਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਚੇਤਨਤਾ, ਸਵੈਮਾਣ ਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਜਜ਼ਬਾ ਭਰਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜ਼ੁਲਮ, ਅੱਤਿਆਚਾਰ, ਸ਼ੋਸ਼ਣ, ਬੇ-ਇਨਸਾਫੀ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਬੀਜ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਹੀ ਬੀਜ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਸਵੈ-ਰੱਖਿਆ ਹਿੱਤ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦਾ ਅਮਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਗੁਰਿਆਈ ਕਾਲ ਵਿਚ ਅਰੰਭ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਅਧਿਆਤਮਕਤਾ ਸਿਰਫ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਤਮਿਕ ਅਨੁਭਵ ਤਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਜੀਵਨ ਭਾਵ ਦੀਨ ਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਮਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿਚ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਖਾਲਸਾ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਕਰਕੇ ਸੈਨਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨੂੰ ਉੱਚਿਤ ਠਹਿਰਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਨਿਰੋਲ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲਿਆ ਗਿਆ ਬਲਕਿ ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪੂਰਬਲੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਤੇ ਵਿਹਾਰ ਦਾ ਸੋਮਾ ਵੀ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਸਾਫ ਜ਼ਾਹਿਰ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਤੇ ਵ੍ਰਿਧੀ, ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭੈੜੇ ਆਚਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਣਾ ਅਤੇ ਜ਼ਾਲਮਾਂ, ਜਰਵਾਣਿਆਂ ਤੇ ਦੁਰਾਚਾਰੀਆਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਢ ਤੋਂ ਖਤਮ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਬੜੇ ਸਾਫ਼ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸੰਤਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਭਲੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਤ ਅਤੇ ਜੋ ਬੁਰਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਅਸੁਰ ਭਾਵ ਦੁਸ਼ਟ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮੁੱਖ-ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸੱਚੇ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਸੀ। ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਧਰਮ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ, ਸੰਤ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਦੁਸ਼ਟ ਸਨ। ਅਜਿਹੇ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਰੋਧੀ ਸਾਰੇ ਅਨਸਰ ਤੇ ਤਾਕਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਵਿਘਟਨਕਾਰੀ ਤੱਤ (ਮੀਣੇ, ਧੀਰਮੱਲੀਏ, ਰਾਮਰਾਈਏ, ਮਸੰਦ) ਮੁਗ਼ਲ ਸਰਕਾਰ ਤੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜੇ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਭਾਈਚਾਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਕੋਈ ਸ਼ਿਕਵਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਰ ਉਹ ਮੁਗ਼ਲ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੇ ਵੱਧ ਰਹੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਉੱਪਰ ਨਜ਼ਰ ਅਤੇ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਅਪਣਾਈ ਵਿਰੋਧੀ ਤੇ ਮਾਰੂ ਨੀਤੀ ਤੋਂ ਵੀ ਅਣਜਾਣ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਮੁਗ਼ਲ ਸਰਕਾਰ ਜਿਸ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਅਜ਼ਾਦੀ ਉੱਤੇ ਪਬੰਦੀਆਂ ਲਾਉਣ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਲਈ ਦੁਸ਼ਟ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਨੁਸਾਰ ਨੇਕੀ ਤੇ ਬਦੀ ਦੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਲਗਾਤਾਰ ਸੰਘਰਸ਼ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਨੇਕੀ ਦੀ ਖਾਤਰ ਦਖਲ-ਅੰਦਾਜ਼ੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਮਸਲੇ ਨੂੰ ਸੁਲਝਾਉਣ ਲਈ ਸਾਰੇ ਵਸੀਲੇ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਣ ਤਾਂ ਅੰਤ ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਹੱਲ ਲਈ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਜਾਇਜ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਾਲਸਾ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਕਰ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸੈਨਿਕ ਰੁਚੀ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੇ ਇਕ ਅੰਗ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਦਸ ਕੁ ਸਾਲ ਬੜੀ ਸੰਘਰਸ਼ਮਈ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਕਦੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਤੇ ਕਦੀ ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜਦਾਰਾਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਸਨ। ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਵਰਤਨ ਤੇ ਸਹਿਯੋਗ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਬਹਰੀ ਸੰਕਟ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੇ ਬਾਹਰੀ ਸੰਕਟ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਸੀ ਜੋ ਨਾ ਕੇਵਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਤੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਹੀ ਹੋਣ ਬਲਕਿ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਬਦੀ ਦੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਲਈ ਵੀ ਤਤਪਰ ਹੋਣ। ਦੂਸਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਜ਼ਬਤ ਵਾਲੀ ਸਿੱਖ ਸੈਨਿਕ ਜਥੇਬੰਦੀ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ। ਉਕਤ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ 1699 ਈ: ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਖਾਲਸਾ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਕੀਤੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਭਾਰੀ ਇਕੱਠ ਵਿੱਚੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਜੋ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਂ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਖੰਡੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਛਕਾਈ ਗਈ ਤੇ ਖਾਸ ਰਹਿਤ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕਰਤਵਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਪਾਹੁਲ ਉਪਰੰਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਂ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਨਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ‘ਸਿੰਘ’ ਪਦ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਪਾਹੁਲ ਛਕਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਮੂਹਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ‘ਖਾਲਸਾ’ ਪਦ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਸਾਜ ਕੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿਚ ਗੁਰਿਆਈ ਦੇ ਦਾਅਵੇਦਾਰਾਂ ਤੇ ਵਿਘਟਨਕਾਰੀ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮਸੰਦਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ-ਮਿਲਾਪ ਤਿਆਗਣ ਦੀ ਨਸੀਹਤ ਦਿੱਤੀ। ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਕਾਰ-ਭੇਟ, ਮੰਨਤ, ਦਸਵੰਧ, ਗੋਲਕ ਆਦਿ ਮਸੰਦਾਂ ਨੂੰ ਦੇਣ ਦੀ ਬਜਾਇ ਸਿੱਧੇ ਆਪ ਗੁਰੂ-ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਲੈ ਕੇ ਆਉਣ ਦੇ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਭੇਜੇ। ਇੰਜ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ-ਸਮਾਜਿਕ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਸੁਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕੀਤਾ ਤੇ ਮਸੰਦਾਂ ਦੀ ਵਿਚੋਲਗਿਰੀ ਨੂੰ ਸਦਾ ਦੇ ਲਈ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਿੰਘ ਸਜਾਉਣ ਲਈ ਪੰਜ ਰਹਿਤਵਾਨ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਸੰਦਾਂ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵਿਹਾਰਕ ਲੋੜ ਬਿਲਕੁਲ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ। ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰੂ ਰਾਹੀਂ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਿਆ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਖਾਲਸਾ ਸਿੱਧਾ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਅਧੀਨ ਸੀ, ਭਾਵ ਖਾਲਸਾ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਦੁਨਿਆਵੀ ਤਾਬੇਦਾਰੀ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਸੀ। ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਖਾਲਸਾ ਨੇ ਇਕ ਦੈਵੀ-ਰੱਬ ਸਾਧਨ ਦੇ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਿਭਾਉਣੀ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਲਈ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰਹਿਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਰਹਿਤਾਂ ਤੇ ਕੁਰਹਿਤਾਂ ਵਿਚ ਭੱਦਣ, ਤਮਾਕੂ ਦੇ ਸੇਵਨ ਆਦਿ ਦਾ ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਰਹਿਤ ਤੇ ਸ਼ਸਤਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਅੰਗ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਨਾ ਕੇਵਲ ਆਪਣੀ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਕਰਕੇ ਬਲਕਿ ਬਾਹਰੀ ਦਿੱਖ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਪਹਿਚਾਣ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿਚ ਜਾਤ, ਧਰਮ, ਕਿਰਤ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪੁਰਾਤਨ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਵੀ ਦਿੱਤਾ। ਇਉਂ ਸਿੱਖ ਆਪਣੇ ਅਤੀਤ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਰਾਹੀਂ ਬਰਾਬਰੀ ਤੇ ਭਰਾਤਰੀ ਭਾਵ ਵਾਲੀ ਨਵ-ਸੰਗਠਿਤ ਸਮੂਹਿਕ ਬਿਰਾਦਰੀ ਵਿਚ ਪਰੋਏ ਗਏ। ਬਦੀ ਦੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਅਧੀਨਗੀ ਤੇ ਸਮਰਪਣ ਦੀ ਥਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ 1695 ਈ: ਵਿਚ ਰਾਜਪੂਤ ਤੋਂ ਸਿਵਾਇ ਹੋਰਨਾਂ ਸਭਨਾਂ ਹਿੰਦੂ ਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਸਤਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਤੇ ਅਰਬੀ ਤੇ ਇਰਾਕੀ ਘੋੜਿਆਂ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਨ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਲਈ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਫੁਰਮਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੁਆਰਾ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਰਹਿਤ ਵਿਚ ਸ਼ਸਤਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਨੂੰ ਇਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਅੰਗ ਵਜੋਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਇਸ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਹੋਰ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਭਾਵ ਸਵੈ-ਰੱਖਿਆ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ। ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਨਾਲ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਵਿਚ ਲੀਨ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸੁਚੇਤ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਅਜਿਹੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਤੇ ਸੱਭਿਅਕ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਜਥੇਬੰਦੀ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈ ਜੋ ਜ਼ੁਲਮ, ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਤੇ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਇਖ਼ਲਾਕੀ ਫਰਜ਼ ਸਮਝਦੀ ਸੀ। ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਾਜਣਾ ਨਾਲ ਸਾਧਾਰਨ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਅਖੌਤੀ ਨੀਵੀਆਂ ਤੇ ਅਛੂਤ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਸ਼ਸਤਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨੇ ਇਕ ਧਾਰਮਿਕ ਕਰਤਵ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਸ ਨਾਲ ਰਾਜਨੀਤੀ ਤੇ ਸਿਪਾਹੀਆਨਾ ਪੇਸ਼ੇ ਉਤੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਖਾਸ ਵਰਗ ਦੇ ਏਕਾਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਸਮਾਜ ਤੇ ਭਾਈਵਾਲੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਏਸੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵਿੱਚੋਂ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਦਲ ਖਾਲਸਾ, ਸਰਬੱਤ ਖਾਲਸਾ, ਗੁਰਮਤਾ ਆਦਿ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਹੋਈ। ਇਤਿਹਾਸ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਖਾਲਸਾ ਦਲ ਨੇ ਗ਼ਰੀਬ ਤੇ ਨਿਆਸਰਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਜਿਸ ਦਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਿਣੀ ਰਹੇਗਾ। ਇਸ ਦਾ ਸਾਰਾ ਸਿਹਰਾ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਅਰੰਭ ਹੋਈ ਖਾਲਸਈ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸਿਰ ਹੈ।