ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੈਵੀ ਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੱਛਮੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਮੁਲਕਾਂ ਦਾ ਭਰਮਣ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਭਾਵੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਕ੍ਰਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਕਠਿਨ ਹੈ ਪਰ ਜਨਮਸਾਖੀ ਪਰੰਪਰਾ ਸੁਝਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਲੱਗਭਗ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਵਰ੍ਹੇ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਰਟਨ ਕਰਦਿਆਂ ਬਿਤਾਏ ਸਨ। ਇਕ ਅਨੁਮਾਨ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਪੰਦਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਖੁਸ਼ਕੀ ਦੇ ਰਸਤੇ ਪੈਦਲ ਸਫ਼ਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਮੁੰਦਰੀ ਰਸਤੇ ਵੀ ਸਫ਼ਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਐਸੀਆਂ ਲੰਮੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਲਈ ਗਰਮੀ-ਸਰਦੀ, ਭੁੱਖ-ਪਿਆਸ, ਸਰੀਰਕ ਥਕਾਵਟ ਤੇ ਬੇ-ਅਰਾਮੀ ਨੂੰ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਕਰਨ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਇਰਾਦੇ ਤੇ ਸਖ਼ਤ ਮੁਸ਼ੱਕਤ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ। ਵਸੀਲਿਆਂ ਦੀ ਤੰਗੀ-ਤੁਰਸ਼ੀ, ਅਜਨਬੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬੇਰੁਖੀ ਦੀਆਂ ਔਕੜਾਂ ਵੀ ਦਰਪੇਸ਼ ਸਨ। ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਲੰਮੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਲਈ ਘਰੋਂ ਬੇਘਰ ਹੋ ਕੇ, ਪਰਵਾਰ ਤੇ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਦਾ ਮੋਹ ਤਿਆਗ ਕੇ ਇਕ ਵਿਰੱਕਤ ਦਰਵੇਸ਼ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਣ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਏਸੇ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਉਕਤ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਉਦਾਸੀਆਂ ਕਰ ਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਬਾਬੇ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੀ ਅੰਤਰ-ਧਰਮ ਸੰਵਾਦ ਲਈ ਮਹੱਤਤਾ ਉੱਪਰ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪੂਰਵ ਉਸ ਯੁੱਗ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਜੀਵਨ ਉੱਪਰ ਸੰਖੇਪ ਜਿਹਾ ਕਥਨ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਵਿਚ ਆਏ ਧਾਰਮਿਕ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਤੇ ਅਕੀਦੇ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿਚ ਅਸਾਨੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਆਮ ਸਹਿਮਤੀ ਹੈ ਕਿ ਮੱਧ-ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਅਧਿਆਤਮਵਾਦ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ। ਭਾਰਤੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਤੇ ਜਨ-ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇਕਤਾ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਸੀ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਵਿਚ ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ ਇਸਲਾਮ ਤੇ ਹਿੰਦੂ ਮਤ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸੀ। ਦੋਹਾਂ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਪੁਜਾਰੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਫ਼ਰਤ ਤੇ ਈਰਖਾ ਦੇ ਚਸ਼ਮੇ ਰਾਹੀਂ ਦੇਖਦੀ ਸੀ। ਚੁਨਾਂਚਿ ਸੰਕੀਰਣਤਾ ਤੇ ਘਿਰਣਾ ਦੇ ਇਸ ਮਹੌਲ ਵਿਚ ਦੋਨੋਂ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਗਹਿਰੀ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇਕ ਖਾਈ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਪਸੀ ਮੇਲ-ਮਿਲਾਪ ਤੇ ਭਰਾਤਰੀ ਭਾਵ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਉਂਦੀ। ਮੁਸਲਿਮ ਸਮਾਜ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸੁੰਨੀ ਤੇ ਸ਼ੀਆ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਭਾਜਿਤ ਸੀ। ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ-ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਸ਼ਰ੍ਹਾ ਉੱਪਰ ਆਧਾਰਿਤ ਸੀ। ਸ਼ਰ੍ਹਾ ਨੂੰ ਦੈਵੀ ਕਾਨੂੰਨ ਦਾ ਦਰਜਾ ਹਾਸਲ ਸੀ ਅਤੇ ਮੌਲਾਣੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। ਸ਼ਰ੍ਹਾ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਲਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਚਾਰ ਸਕੂਲ-ਹਨਫ਼ੀ, ਮਲਿਕੀ, ਸ਼ਾਅਫ਼ੀ ਤੇ ਹੰਬਲੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਨ। ਮੁਸਲਿਮ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਸੂਫ਼ੀ ਪੀਰਾਂ ਦੀ ਵੀ ਚੰਗੀ ਮਾਨਤਾ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਨਕਾਹਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ। ਕੱਟੜ ਸੁੰਨੀ ਮੌਲਾਣਿਆਂ ਦੀ ਨਿਸਬਤ ਸੂਫ਼ੀ ਸ਼ੇਖ਼ਾਂ ਦਾ ਦੂਸਰੇ ਧਰਮ ਅਵਿਲੰਬੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਨਜ਼ਰੀਆ ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਸੀ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤਾਂ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਚਿਸ਼ਤੀਆਂ ਤੇ ਕਾਦਰੀਆਂ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਮੁਸਲਿਮ ਹਾਕਮ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਤੇ ਕੱਟੜ ਮੌਲਾਣਿਆਂ ਨੇ ਜੋ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇਕਤਾ ਦਾ ਜ਼ਹਿਰ ਘੋਲਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਮ ਤੇ ਭਾਰਤਰੀ-ਭਾਵ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਵੀ ਦਿੱਤਾ।

ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਹਿੰਦੂ ਸਮਾਜ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਮਤਾਂ-ਮਤਾਂਤਰਾਂ ਵਿਚ ਵਿਭਾਜਿਤ ਸੀ। ਜਾਤ-ਪਾਤ ਤੇ ਵਰਣ ਆਸ਼ਰਮ-ਧਰਮ ਦੇ ਵਰਤਾਰੇ ਕਾਰਨ ਭਾਈਚਾਰੇ ਤੇ ਬਰਾਬਰੀ ਦੀਆਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਜਨ-ਜੀਵਨ ਵਿੱਚੋਂ ਅਲੋਪ ਸਨ। ਇਸ ਨੇ ਅੱਗੋਂ ਭਿਟ-ਵਹਿਮ, ਛੂਆ-ਛਾਤ, ਸਮਾਜਿਕ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਤੇ ਵਿਤਕਰਾ ਆਦਿ ਸਮਾਜਿਕ ਬੁਰਾਈਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। ਆਮ ਜਨਤਾ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੇ ਫੋਕਟ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਵਿਚ ਫਸੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਹਿੰਦੂ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਪੁਜਾਰੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ (ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ) ਨੂੰ ਪਰਧਾਨਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਹਿੰਦੂ ਮਤ ਦੀਆਂ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੀਆਂ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ- ਸ਼ੈਵ, ਵੈਸ਼ਨਵ ਤੇ ਸਾਕਤ ਮਤ ਸੰਨਿਆਸੀਆਂ ਦੀ ਪਕੜ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਨਾਥ-ਜੋਗੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਉੱਪਰ ਬੜਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ। ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਭਗਤਾਂ ਤੇ ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚੋਂ ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਬੁਰਾਈਆਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਮ ਤੇ ਭਰਾਤਰੀ ਭਾਵ ਲਈ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਤਾਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਸਹਿਚਾਰ ਤੇ ਸਹਿਹੋਂਦ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਲੋਕ ਹਾਲੇ ਵੀ ਕੋਰੇ ਸਨ। ਧਾਰਮਿਕ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਦਿੱਬਤਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਰਿਧ-ਸਿਧ ਉੱਪਰ ਅਬੂਰ ਜਾਂ ਕਰਾਮਾਤ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਸੀ। ਕੱਟੜ ਸੁੰਨੀ ਹਾਕਮ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਗ਼ੈਰ-ਮੁਸਲਿਮ ਧਾਰਮਿਕ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਵਿਤਕਰੇ ਤੇ ਸੂਫ਼ੀ ਦਰਵੇਸ਼, ਜੋ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਨਹੀਂ ਸਨ ਕਰਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਰਾਮਾਤ ਵਿਖਾਉਣ ਜਾਂ ਮੌਤ ਕਬੂਲ ਕਰਨ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਦਿੰਦੀ ਸੀ। ਗ਼ੈਰ-ਮੁਸਲਿਮ ਧਾਰਮਿਕ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਉਕਤ ਸਜ਼ਾ ਤੋਂ ਬਚਨ ਲਈ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ।

ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵਿਚ ਅੰਤਰ-ਧਰਮ ਸੰਵਾਦ ਨੂੰ ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਰਪੇਸ਼ ਸਨ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਅਬੁਲ ਫ਼ਜ਼ਲ ਦੇ ਕਥਨ ਉੱਪਰ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚਾਰ ਬੜੀ ਢੁੱਕਵੀਂ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਹਰੇਕ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਗਿਆਨਵਾਨ ਤੇ ਸਤਵਾਦੀ ਪੁਰਸ਼ ਸ਼ੁਭ-ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਅਮਲ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਆਏ ਹਨ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਧਾਰਮਿਕ ਮੱਤਭੇਦ ਤੇ ਗ਼ਲਤ ਫਹਿਮੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ ਆਈ। ਧਾਰਮਿਕ ਮੱਤਭੇਦ ਕਿਉਂ ਤੇ ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ? ਇਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸੱਤ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਕਾਰਨ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਆਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਲਈ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਹਨ। ਲੋਕ ਵਿਭਿੰਨ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਬੋਲਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਬੇਸਮਝੀ ਕਾਰਨ ਸਹੀ ਉਦੇਸ਼ ਸਮਝਣ ਵਿਚ ਗਲਤੀ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਦੁਰਭਾਵਨਾ ਦਾ ਮੁਲੰਮਾ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਕਲਹ ਦੀ ਹਨ੍ਹੇਰੀ ਝੁੱਲ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ, ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਕੌਮਾਂ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਆਵਾਸ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਬੜਾ ਵੱਡਾ ਫਾਸਲਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸੀ ਮੇਲ-ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਮੌਕਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਜੇਕਰ ਕਦੇ ਕੋਈ ਮੌਕਾ ਬਣ ਵੀ ਜਾਏ ਤਾਂ ਇਸ ਉੱਪਰ ਅਮਲ ਲਈ ਕਿਸੇ ਸਮਝਦਾਰ ਅਨੁਵਾਦਕ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਐਸਾ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀ ਜੋ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਸਾਇੰਸ ਦੀਆਂ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਤੱਤ-ਦਰਸ਼ਨੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਵੀ ਰੱਖਦਾ ਹੋਵੇ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਸਮਝਾਉਣ ਦਾ ਹੁਨਰ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਮਿਲਣਾ ਬੜਾ ਦੁਰਲੱਭ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੀਆਂ ਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਕੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਖੋਜਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਮਝਦਾਰ ਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਪੁਰਸ਼ ਹੀ ਨਾਯਾਬ ਹਨ। ਸੱਚ ਦੀ ਖੋਜ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਚਸ਼ਮੇ ਤੋਂ ਸਰਸ਼ਾਰ ਹੋਣ ਲਈ ਕਈ ਤਲਬਗਾਰ ਆਪਣਾ ਘਰ-ਘਾਟ ਤੇ ਮੁਲਕ ਤਿਆਗ ਕੇ ਲੰਮੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਉੱਪਰ ਨਿਕਲ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਐਸੀ ਅਸਾਧਾਰਨ ਲਗਨ ਤੇ ਮਿਹਨਤੀ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਇਨਸਾਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਧਿਆਨ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਗਿਆਨ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਰਫ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੋਵੇ, ਘੱਟ ਹੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਦੂਸਰੀਆਂ ਕੌਮਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਨਿਰਪੱਖ ਹੋ ਕੇ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਭਿੰਨ-ਭੇਦ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਭਾਵ ਕੌਮ, ਦੇਸ਼, ਧਰਮ, ਖਿੱਤੇ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਅਬੁਲ ਫ਼ਜ਼ਲ ਤਿੰਨ ਵਿਅਕਤੀ- ਈਰਾਨੀ ਹਕੀਮ ਬਰਜਵਾਹ, ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਫ਼ਲਸਫ਼ੀ ਤੁਮਤੁਮ ਅਤੇ ਖੁਰਾਸਾਨੀ ਵਿਦਵਾਨ ਅਬੂ ਮਾਸ਼ਰ ਦੇ ਉਦਾਹਰਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਿੱਜੀ ਸੁਖ-ਆਰਾਮ ਤਿਆਗ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤੇ ਮਾਰੂਥਲ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੇ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਗੈਰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਤੇ ਯੂਨਾਨ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਤੇ ਐਸਾ ਗਿਆਨ ਸੰਗ੍ਰਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਆਤਮਿਕ ਤੇ ਸਰੀਰਕ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਲਈ ਬੜਾ ਲਾਹੇਵੰਦ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ।

ਤੀਜਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਆਪਣੀ ਨਿੱਜੀ ਰੁਚੀ ਤੇ ਸੁਭਾਉ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਨਸਾਨ ਸੁਖ-ਆਰਾਮ ਤੇ ਐਸ਼ੋ-ਇਸ਼ਰਤ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਾਸ਼ਮਾਨ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ ਅਲੌਕਿਕ/ਆਤਮਿਕ ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ। ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਦੁਨਿਆਵੀ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਮੋਹ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਇਨਸਾਨ ਪਰਮਾਰਥ ਤੇ ਤੱਤ-ਦਰਸ਼ਨੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ। ਘੁਣੰਤਰੀ ਮਿਜ਼ਾਜ਼ ਕਾਰਨ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਤੇ ਨੀਤੀ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਚੰਗੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਸਰਵਣ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇਖ਼ਲਾਕੀ ਦਸ਼ਾ ਐਸੀ ਵਿਗੜੀ ਹੈ ਕਿ ਮਨ ਨੂੰ ਨੈਤਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਭਾਉਂਦੀ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਦੁਨੀਆਵੀ ਖਾਹਿਸ਼ਾਂ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਉੱਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦਾ ਐਸਾ ਪਰਦਾ ਤਾਣ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਗਿਆਨ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੀ ਨਹੀਂ।

ਚੌਥਾ ਕਾਰਨ, ਆਲਸ ਤੇ ਸੁਸਤੀ ਹੈ। ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਜੇਬ ਵਿਚ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਮੁੱਲ ਦਾ ਤਾਂ ਪਤਾ ਹੈ ਪਰ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਜੋ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ। ਗਿਆਨ ਲਈ ਗ਼ਹਿਰੀ ਘੋਖ-ਪੜਤਾਲ ਦੀ ਬਜਾਇ ਸਤਹੀ ਪੱਧਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਪਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੋਂ ਹੋਰ ਅਗੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਦੀ ਰੱਤੀ ਭਰ ਵੀ ਖੇਚਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ। ਗਿਆਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਤਾਂ ਇਨਸਾਨ ਹੀ ਅੱਗੇ ਤੋਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਲਈ ਪੁਖਤਾ ਇਰਾਦਾ ਤੇ ਮਿਹਨਤ ਹੀ ਕਾਰਗਰ ਸੰਦ ਹਨ।

ਪੰਜਵਾਂ ਕਾਰਨ, ਰੂੜੀਵਾਦੀ ਰਵਾਇਤਾਂ ਦੀ ਅੰਧੇਰੀ ਕਾਰਨ ਛਾਇਆ ਅੰਧਕਾਰ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਦੀਪ ਦੀ ਮੱਧਮ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ। ਆਦਿ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਰੂੜੀਵਾਦ/ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਖੋਜ ਦੀ ਪਰਵਿਰਤੀ ਵਿਚ ਵੱਡੀ ਰੁਕਾਵਟ ਰਹੇ ਹਨ। ਸੰਦੇਹ ਤੇ ਪੁੱਛ-ਪੜਤਾਲ ਦੀ ਬਿਰਤੀ ਨੂੰ ਕੁਫ਼ਰ ਦਾ ਅਗਰ ਦੂਤ ਤਸੱਵਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿਤਾ-ਪੁਰਖੀ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਉਸਤਾਦ ਪਾਸੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਦੈਵੀ ਗਿਆਨ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਇਸ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਉਸ ਨੂੰ ਝੱਟਪਟ ਬੇਦੀਨਾ, ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ, ਅਪਵਿੱਤਰ ਕਹਿ ਕੇ ਨਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਗਿਆਨਵਾਨਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਿਚ ਬੇਦੀਨੇ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਵਿਦਵਾਨ, ਸਮਝਦਾਰ ਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਪੁਰਸ਼ ਅਮਲੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਅਗੇਰੇ ਕਦਮ ਪੁੱਟਣ ਤੋਂ ਝਿਜਕਦੇ ਹਨ। ਸਿਰਫ ਅਧਿਐਨ ਤੇ ਸੰਵਾਦ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਮੰਚ ਉੱਪਰ ਮਿਲ ਬੈਠ ਕੇ ਹੀ ਇਕ ਦੂਸਰੇ ਦੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਤੇ ਸਹੀ ਮੁੱਲ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਛੇਵੇਂ, ਧਾਰਮਿਕ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਤੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਦੇ ਉੱਠੇ ਤੂਫ਼ਾਨ ਵਿਚ ਸੱਚ ਦੇ ਖੋਜੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਤੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਤੋਂ ਸੰਕੋਚ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਿੱਤਰਤਾਈ ਤੇ ਸਹਾਨਭੂਤੀ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ ਮਿਲ ਬੈਠ ਕੇ ਵਖਰੇਵੇਂ ਤੇ ਮੱਤਭੇਦਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਤੰਦ ਲੱਭੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਹਊਮੈਂ ਤੇ ਖ਼ੁਦਗਰਜ਼ੀ ਇਤਨੀ ਹੈ ਕਿ ਪਰਸਪਰ ਸੰਵਾਦ ਦੇ ਅਵਸਰ ਵੀ ਸੰਦੇਹ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਆ ਗਏ ਹਨ। ਚੁਨਾਂਚਿ ਕੁਝ ਗਿਆਨਵਾਨ ਚੁੱਪੀ ਸਾਧ ਗਏ ਹਨ, ਕੁਝ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਅਲਪੱਗਤਾ ਦਾ ਬਹਾਨਾ ਲਾ ਕੇ ਕਿਨਾਰਾ ਕਰ ਗਏ ਹਨ ਤੇ ਕੁਝ ਸਿਰਫ ਲਿਹਾਜ਼ ਰੱਖਣ ਦੇ ਮੰਤਵ ਨਾਲ ਹੀ ਮੂੰਹ ਖੋਲ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਹੁਕਮਰਾਨ ਸੰਵਾਦ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਲੈਂਦੇ ਤੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ੰਕਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਤਾਂ ਯਕੀਨਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਇਨਸਾਨ ਠੰਢੇ ਦਿਮਾਗ ਨਾਲ ਅਜ਼ਾਦਾਨਾ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਉ ਕਰਦੇ। ਹਾਕਮ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੀ ਬੇਰੁਖ਼ੀ ਕਾਰਨ ਹਰੇਕ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਕੱਟੜਤਾ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੱਤ-ਭੇਦਾਂ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸੱਚਾ ਤਸੱਵਰ ਕਰੀ ਬੈਠਾ ਹੈ ਤੇ ਰੱਬ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋਰਨਾਂ ਧਰਮ ਅਵਿਲੰਬੀਆਂ ਦੇ ਖਾਤਮੇ ਦਾ ਇੱਛੁਕ ਹੈ। ਖ਼ੂਨ-ਖਰਾਬਾ ਕਰਨਾ ਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਮਿੱਟੀ ਵਿਚ ਰੋਲਣਾ ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਖਾਸਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਮਨ ਸ਼ੁੱਭ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਆਮਦ ਲਈ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਇਕ ਦੂਸਰੇ ਦੇ ਧਰਮ ਵਿਚ ਦਖ਼ਲ-ਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਪੈਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਣਾ। ਸੰਪ੍ਰਦਾਇਕਤਾ ਦੇ ਇਸ ਅਣਸੁਖਾਵੇਂ ਮਹੌਲ ਵਿਚ ਅਸਲੀ ਮੁੱਦੇ ਤੋਂ ਭਟਕਣਾ ਤੇ ਦਲੀਲ/ਤਰਕ ਨੂੰ ਅਣਸੁਣੀ ਕਰਨਾ ਆਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਗ਼ੈਰ ਮੁਸਲਿਮ ਜੇਕਰ ਐਨੇ ਹੀ ਬੁਰੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖ਼ੂਨ ਨਾਲ ਹੱਥ ਰੰਗਣੇ ਕਿਹੜੀ ਚੰਗੀ ਰਵਾਇਤ ਹੈ? ਗ਼ੈਰਾਂ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਦੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਹਮਦਰਦੀ ਤੇ ਦਇਆ ਦੇ ਸਲੂਕ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

ਸਤਵੇਂ, ਜਾਦੂ ਵਿਚ ਮਾਹਿਰ ਜਾਦੂਗਰਾਂ/ਜਾਦੂਗਰਨੀਆਂ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਦੀਨ-ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਧੋਖੇ ਤੇ ਫਰੇਬ ਰਾਹੀਂ ਆਮ ਜਨਤਾ ਵਿਚ ਮਕਬੂਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਉੱਚੀਆਂ ਇਖ਼ਲਾਕੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਲਈ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਹੈ। ਐਸੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀ ਸਮਾਜ ਲਈ ਬੜੇ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸੱਚ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੇ ਹਨ।

ਆਓ, ਹੁਣ ਅਬੁਲ ਫ਼ਜ਼ਲ ਦੀਆਂ ਉਪਰੋਕਤ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਅੰਤਰ-ਧਰਮ ਸੰਵਾਦ ਪ੍ਰਤੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਕਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਕਠਿਨਾਈਆਂ ਦਰਪੇਸ਼ ਸਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਵਿਰਤੀ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਪਹੁੰਚ-ਵਿਧੀ ਅਪਣਾਈ, ਉਸ ਉੱਪਰ ਵਿਚਾਰ ਕਰੀਏ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਇਸ ਤੱਥ ਦੀ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸੱਚ ਦੇ ਖੋਜੀ ਤੇ ਸੱਚ ਦੇ ਪਾਂਧੀ ਸਨ। ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਅਧਿਆਤਮਵਾਦੀ ਰੁਚੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ। ਫੋਕਟ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਰਸਮਾਂ-ਰੀਤਾਂ, ਕਰਮ-ਕਾਂਡ, ਹਠ-ਯੋਗ ਸਾਧਨਾ ਆਦਿ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਤਮਿਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦੀ। ਉਹ ਐਸੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨ ਦੇ ਤਲਬਗਾਰ ਸਨ ਜੋ ਦੀਨ-ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਲਈ ਇੱਕੋ ਜਿੰਨਾ ਕਾਰਗਰ ਹੋਵੇ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੇ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਹੋਈਆਂ ਗੋਸ਼ਟੀਆਂ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਪ੍ਰਗਟ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਲੱਗਭਗ ਇਕ ਸਦੀ ਬਾਅਦ ਅਬੁਲ ਫ਼ਜ਼ਲ ਨੇ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕਾਰਨ ਵੱਖੋ- ਵੱਖਰੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ-ਵਿਮਰਸ਼ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਸ਼ਾਇਦ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਲਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਰਵਾਰਿਕ ਪਿਛੋਕੜ ਤੇ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮੋਦੀ ਦੀ ਨਿਭਾਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਬਹੁ-ਭਾਸ਼ਾਈ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਯਕੀਨ ਨਾਲ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਬਹੁ-ਭਾਸ਼ੀ ਗਿਆਨ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤੀ ਜਦੋਂ ਕਿ ਹਿੰਦੂ ਭਗਤਾਂ, ਸੰਨਿਆਸੀਆਂ, ਜੋਗੀਆਂ ਤੇ ਸੂਫੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਆਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਲਈ ਸਾਧੂਕੜੀ (ਸਾਧੂ ਭਾਖਾ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਉਦਾਸੀਆਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਹਿੰਦੂ, ਬੋਧੀ, ਜੈਨ, ਮੁਸਲਿਮ ਆਦਿ ਫਿਰਕਿਆਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰਾਂ ਉੱਪਰ ਗਏ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ-ਸਮਾਜਿਕ ਮਸਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਗੋਸ਼ਟਾਂ ਵੀ ਕੀਤੀਆਂ। ਹੋਰਨਾਂ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰਨ ਲਈ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ। ਚੁਨਾਂਚਿ ਇਸ ਉੱਪਰ ਅਮਲ ਲਈ ਸਿਰਫ ਪੰਜਾਬ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਮੁਲਕਾਂ ਦੇ ਭਰਮਣ ਲਈ ਲੰਮੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਉੱਪਰ ਨਿਕਲਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ। ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਇਕਾਂਤਵਾਸੀ ਹੋ ਕੇ ਕਾਲਪਨਿਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਪਹੁੰਚ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਬਲਕਿ ਸਭਨਾਂ ਧਰਮਾਂ ਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੇ ਮੁਦੱਈ ਸਨ। ਸੋ ਜੇਕਰ ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਧਾਰਮਿਕ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਅੰਤਰ-ਧਰਮ ਸੰਵਾਦ ਲਈ ਸੁਖਾਵਾਂ ਤੇ ਉਪਯੋਗੀ ਮਹੌਲ ਸਿਰਜਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਹੋਰਨਾਂ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਤਕ ਰਸਾਈ ਦਾ ਰਾਹ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਉਦਾਸੀਆਂ ਲਈ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪੂਰਵ ਜੋ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਅੰਤਰ-ਧਰਮ ਸੰਵਾਦ ਦੀ ਇਕ ਕਿਸਮ ਨਾਲ ਕੁੰਜੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਅਰਾ ਦਿੱਤਾ :

ਨਾ ਕੋਈ ਹਿੰਦੂ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੈ।

ਉਹ ਸਮਝਦੇ ਸਨ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਨੂੰ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਵਰਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਣਾ ਬਿਲਕੁਲ ਗ਼ੈਰ-ਮੁਨਾਸਿਬ ਹੈ। ਉਕਤ ਪਹੁੰਚ ਨੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਤਾ ਉੱਤੇ ਗਹਿਰਾ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਸਮਾਜਿਕ ਬਰਾਬਰੀ, ਭਾਈਚਾਰੇ, ਸਹਿਹੋਂਦ ਤੇ ਮੇਲ-ਮਿਲਾਪ ਲਈ ਰਾਹ ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ। ਉਹ ਸਮਝਦੇ ਸਨ ਕਿ ਕਿਸੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਵਡਿਆਉਣ ਲਈ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿੰਦਣਾ ਉੱਚਿਤ ਨਹੀਂ। ਮੱਕੇ ਵਿਚ ਕਾਜ਼ੀਆਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਇਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਦੱਸੋ ਕਿ ਮੁਸਲਮਾਨ ਚੰਗੇ ਹਨ ਕਿ ਹਿੰਦੂ? ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਸੀ ਕਿ ਸ਼ੁੱਭ ਅਮਲਾਂ ਬਿਨਾਂ ਦੋਨੋਂ ਹੀ ਨਿਰਾਰਥਕ ਹਨ। ਤੱਤਸਾਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਧਰਮ ਅਵਿਲੰਬੀ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਉਸ ਦੇ ਧਰਮ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਅਮਲੀ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਪਰਖੀ ਜਾਣੀ ਹੈ। ਉੱਚ ਇਖ਼ਲਾਕੀ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੇ ਗੋਸ਼ਟਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਉਦਾਸੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ। ਤ੍ਰਿਆ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਬਾਬੇ ਨੂੰ ਵੱਸ ਕਰਨ ਵਿਚ ਵਿਫ਼ਲ ਰਹੀਆਂ, ਸ਼ਿਵਨਾਭ ਰਾਜੇ ਦੀਆਂ ਦਾਸੀਆਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਨਾਕਾਮ ਰਹੀਆਂ। ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਲਿਜੁਗ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਭਟਕਾਉਣ ਲਈ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਭੇਟਾਵਾਂ ਭੇਟ ਕੀਤੀਆਂ, ਪਰ ਖਾਲੀ ਹੱਥ ਹੀ ਮੁੜਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਪਰੋਕਤ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਜੋ ਇਕ ਤੱਥ ਸਾਂਝਾ ਹੈ ਉਹ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਵਚਨ ਸਿਰਫ ਉਸੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪੁਰਸ਼ ਦਾ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਖ਼ੁਦ ਉੱਚ-ਇਖ਼ਲਾਕ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਭਾਵ ਨੇਕ ਤੇ ਪਾਕ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਨਾਲ ਸੁਸੱਜਿਤ ਹੈ।

ਅੰਤਰ-ਧਰਮ ਸੰਵਾਦ ਕਠੋਰ ਤੇ ਉਗਰ ਮਹੌਲ ਵਿਚ ਮੁਮਕਿਨ ਨਹੀਂ। ਧਾਰਮਿਕ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮੇਲ-ਮਿਲਾਪ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਉਪਯੋਗੀ ਸੰਵਾਦ ਵਿਚ ਬਦਲਣ ਲਈ ਹਰੇਕ ਨੂੰ ਉੱਦਾਰ ਤੇ ਲਚਕੀਲਾ ਰੁਖ਼ ਧਾਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਬਾਬੇ ਦੀ ਉਕਤ ਪਹੁੰਚ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਨਿਰੂਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਬੜੀ ਸੁੰਦਰ ਸਾਖੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਲਤਾਨ ਦੀ ਉਦਾਸੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:

ਮੇਲਿਓ ਬਾਬਾ ਉਠਿਆ ਮੁਲਤਾਨੇ ਦੀ ਜਾਰਤਿ ਜਾਈ।
ਅਗੋਂ ਪੀਰ ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਦੁਧਿ ਕਟੋਰਾ ਭਰਿ ਲੈ ਆਈ।
ਬਾਬੇ ਕਢਿ ਕਰਿ ਬਗਲ ਤੇ ਚੰਬੇਲੀ ਦੁਧਿ ਵਿਚਿ ਮਿਲਾਈ।
ਜਿਉ ਸਾਗਰਿ ਵਿਚਿ ਗੰਗ ਸਮਾਈ॥ (ਵਾਰ 1:44)

ਅਬੁਲ ਫ਼ਜ਼ਲ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਜਾਦੂਗਰ/ਜਾਦੂਗਰਨੀਆਂ ਮੱਕਰ-ਫਰੇਬ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਸਾਖ ਬਣਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੱਚ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਕਤ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਆ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰ ਕੇ ਸਿੱਧਾਂ-ਨਾਥਾਂ ਨਾਲ ਗੋਸਟਿ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਅਚਲ ਬਟਾਲੇ ਵਿਚ ਸਿੱਧਾਂ ਨਾਲ ਗੋਸਟਿ ਤੋਂ ਇਹ ਸਬਕ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਿਧ-ਸਿਧ ਹਾਸਲ ਕਰ ਕੇ ਕਰਾਮਾਤਾਂ ਵਿਖਾਉਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਨਾ ਨਿਰਮੂਲ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਜਿਹੇ ਤਰੀਕੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਤੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਕੋਈ ਯੋਗਦਾਨ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦੇ।

ਅੰਤਰ-ਧਰਮ ਸੰਵਾਦ ਵਿਚ ਤਰਕ/ਦਲੀਲ ਇਕ ਐਸਾ ਨਿਯਮ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਤਿਲਾਂਜਲੀ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਗੁਰੂ ਬਾਬੇ ਦੀਆਂ ਉਦਾਸੀਆਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਸਾਫ ਜ਼ਾਹਿਰ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਅਗਿਆਨਤਾ, ਫੋਕਟ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਨਿਆਇ ਆਦਿ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਲਈ ਤਰਕ ਨੂੰ ਇਕ ਤੇਜ਼ ਹਥਿਆਰ ਦੇ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ। ਭਾਵੇਂ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਿਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮਾਸ ਦੇ ਸੇਵਨ ਦਾ ਮਸਲਾ ਸੀ ਜਾਂ ਹਰਿਦੁਆਰ ਵਿਚ ਪਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਲਈ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਜਲ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਦੀ ਰਸਮ ਸੀ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਬੈਠਾਉਣ ਲਈ ਤਰਕਸੰਗਤ ਪਹੁੰਚ ਹੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਮਝੀ। ਅੰਤਰ-ਧਰਮ ਸੰਵਾਦ ਦਾ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਉੱਪਰ ਉੱਚਿਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤਾਂ ਹੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਧਾਰਮਿਕ ਨੇਤਾਵਾਂ/ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਸਤਿਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੋਵੇ। ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਰਮ ਦੇ ਆਗੂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਨਧਰਮੀ ਵੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਦੇਖਣ। ਪਾਕਪਟਨ ਦੇ ਸ਼ੇਖ਼ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਗੋਸਟਿ ਵੇਲੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੇ ਸ਼ੇਖ਼ ਅੰਤ ਵਿਚ ਬੜੀ ਸਦਭਾਵਨਾ ਤੇ ਹਮਦਰਦੀ ਦੇ ਬਚਨ ਬੋਲ ਕੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਜਗਤ-ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਦਵੀ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੋਰਨਾਂ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਸਵਿਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਬਾਰੇ ਨਿਮਨ ਲਿਖਤ ਵਾਕ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਉਧਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ :

ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਸ਼ਾਹ ਫਕੀਰ।
ਹਿੰਦੂ ਕਾ ਗੁਰੂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕਾ ਪੀਰ।

ਉਕਤ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਅੰਤਰ-ਧਰਮ ਸੰਵਾਦ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਉਸਾਰੂ ਨਤੀਜੇ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।