ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਜਲ ਇਕ ਐਸੀ ਨਿਆਮਤ ਚੀਜ਼ ਹੈ ਜਿਸ ਬਿਨਾਂ ਜੀਵ-ਮੰਡਲ ਦੀ ਹੋਂਦ ਹੋ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜੀਵਨ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਇਹ ਕਹਿ ਲਈਏ ਕਿ ਸਮੁੱਚੀ ਕੁਦਰਤ, ਬਨਸਪਤੀ, ਜੀਵ-ਜੰਤੂ, ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀ, ਮੌਸਮ ਅਤੇ ਭੂ-ਮੰਡਲੀ ਵਾਤਾਵਰਨ ਪਾਣੀ ’ਤੇ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਅਤਿਕਥਨੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਪਾਣੀ ਬਾਬਤ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਕਥਨ— ਪਹਿਲਾ ਪਾਣੀ ਜੀਉ ਹੈ ਜਿਤੁ ਹਰਿਆ ਸਭ ਕੋਇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਵੱਲੋਂ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਬਾਕੀ ਸਿਰਜਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਪਾਣੀ ਦਾ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰੋਲ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪਾਣੀ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ (ਸਮੇਤ ਮਨੁੱਖ ਦੇ) ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮੌਤ ਤਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਵਿਗਾਸ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਤੇ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਤਾਂ ਪਵਣ ਨੂੰ ਗੁਰੂ, ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਕਹਿ ਕੇ ਵਡਿਆਇਆ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਥਾਂ ਪੁਰ ਥਾਂ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਇਕਸੁਰ ਹੋ ਕੇ ਜਿਊਣ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹੀ ਉੱਤਮ ਸਿਮਰਨ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਹੈ। ਸੱਚਾ ਸਿਮਰਨ ਜਾਂ ਭਗਤੀ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਨੇਮਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਵਿਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੰਨ-ਬਿੰਨ ਮੰਨ ਲੈਣ ਵਿਚ ਹੈ। ਪਾਣੀ, ਹਵਾ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪਲੀਤ ਕਰਨਾ ਸਿਮਰਨ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕਾਦਰ ਤਾਂ ਕੁਦਰਤ ਵਿਚ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ— ਬਲਿਹਾਰੀ ਕੁਦਰਤਿ ਵਸਿਆ ॥ ਤੇਰਾ ਅੰਤੁ ਨ ਜਾਈ ਲਖਿਆ ॥ ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਅਪਾਰ ਕਿਰਪਾ ਦਾ ਪਾਤਰ ਹੋਣ ਜਾਂ ਬਣਨ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਰਚੀ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਬਣਾਉਣੀ ਜਾਂ ਪਿਆਰ ਪਾਉਣਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਪਰ ਦੁੱਖ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਤਿੰਨ ਸ੍ਰੋਤ (ਪਾਣੀ, ਹਵਾ ਅਤੇ ਧਰਤੀ) ਹੀ ਪਲੀਤ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਿਮਰਨ ਕਾਹਦਾ? ਹਥਲੇ ਲੇਖ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਥਾਂ ਪੁਰ ਥਾਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਬਾਰੇ ਅਨੇਕਾਂ ਹੀ ਪੰਕਤੀਆਂ ਸਾਡੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਪੰਕਤੀਆਂ ਇਸ ਲੇਖ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਇੱਥੇ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕਰਨੀਆਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ :

-ਪਾਣੀ ਚਿਤੁ ਨ ਧੋਪਈ ਮੁਖਿ ਪੀਤੈ ਤਿਖ ਜਾਇ ॥
ਪਾਣੀ ਪਿਤਾ ਜਗਤ ਕਾ ਫਿਰਿ ਪਾਣੀ ਸਭੁ ਖਾਇ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1240)
-ਮੀਹੁ ਪਇਆ ਪਰਮੇਸਰਿ ਪਾਇਆ ॥
ਜੀਅ ਜੰਤ ਸਭਿ ਸੁਖੀ ਵਸਾਇਆ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 105)
-ਪਾਣੀ ਵਿਚਹੁ ਰਤਨ ਉਪੰਨੇ ਮੇਰੁ ਕੀਆ ਮਾਧਾਣੀ ॥
ਅਠਸਠਿ ਤੀਰਥ ਦੇਵੀ ਥਾਪੇ ਪੁਰਬੀ ਲਗੈ ਬਾਣੀ ॥
ਨਾਇ ਨਿਵਾਜਾ ਨਾਤੈ ਪੂਜਾ ਨਾਵਨਿ ਸਦਾ ਸੁਜਾਣੀ ॥
ਮੁਇਆ ਜੀਵਦਿਆ ਗਤਿ ਹੋਵੈ ਜਾਂ ਸਿਰਿ ਪਾਈਐ ਪਾਣੀ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 150)

ਸਾਡੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ 71% ਜਲ ਅਤੇ 29% ਥਲ ਭਾਗ ਹੈ। ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਰਾਇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਕੁੱਲ ਪਾਣੀ ਦੇ 146 ਕਰੋੜ ਕਿਊਸਿਕ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹਨ। ਹਰ ਸਾਲ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ 3.40 ਲੱਖ ਕਿਊਸਿਕ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪਾਣੀ ਵਾਸ਼ਪ ਬਣ ਕੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਉੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਧਰਤੀ ਤੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿਚ ਤੈਰਦਾ ਜਾਂ ਲਟਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਮਿਲਣ ’ਤੇ ਮੀਂਹ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਰ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 97.3% ਪਾਣੀ ਖਾਰਾ ਹੈ ਜੋ ਪੀਣ-ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਬਚਦਾ ਪਾਣੀ ਦਾ ਭੰਡਾਰ 2.7% ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ 70% ਬਰਫਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ ਅਤੇ 30% ਪਾਣੀ ਧਰਤੀ ਹੇਠਾਂ ਹੈ। ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਸਾਡੇ ਕੋਲ 1% ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਪਾਣੀ ਪੀਣ-ਯੋਗ ਹੈ ਜੋ ਬਚਦਾ ਹੈ। ਸਾਡੀ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਉਸ ਦੀ ਵੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੇ।

ਸਾਡੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਵੀ 70% ਪਾਣੀ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਹੈ। ਜੇ ਇਸ ਦੀ ਪੰਜ ਫੀਸਦੀ ਮਾਤਰਾ ਘਟ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਬੇਚੈਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਦਸ ਫੀਸਦੀ ਘਟ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਚੱਲਣ-ਫਿਰਨ ਤੋਂ ਅਸਮਰੱਥ ਅਤੇ ਵੀਹ ਫੀਸਦੀ ਘਟ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਜਲ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਬਾਰੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਾਂਗਾ ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਵਕਤ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਿੱਲਤ ਜਾਂ ਸਮੱਸਿਆ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ (ਬੈਲਟ) ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ, ਉੱਤਰ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਬਿਹਾਰ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਆਦਿ ਇਲਾਕੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਇਕੱਲੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਇਸ ਦੇ ਲੱਗਭਗ 146 ਬਲਾਕ ਅਤੇ 143 ਕਸਬੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 105 ਦੇ ਕਰੀਬ ਐਸੇ ਬਲਾਕ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਖ਼ਤਰੇ ਦੀ ਹੱਦ ਤਕ ਪਾਣੀ ਕੱਢਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੰਜ ਬਲਾਕਾਂ ਦੀ ਹੱਦ ਖ਼ਤਰੇ ਦੀ ਕਗਾਰ ’ਤੇ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਥੁੜ੍ਹ ਤਾਂ ਹੈ ਹੀ, ਪਰ ਪਾਣੀ ਅਸ਼ੁੱਧ ਵੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਜਿਸ ਦਾ ਪਾਣੀ ਖ਼ਰਾਬ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਜ਼ਮੀਨੀ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਸੰਖੀਆ (ਆਰਸੈਨਿਕ) ਭਾਰੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਕੈਂਸਰ, ਕਾਲਾ ਪੀਲੀਆ, ਨਾਮਰਦੀ ਤੇ ਬਾਂਝਪਣ ਜਿਹੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਜ਼ੋਰ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਤਾਂ ਰਹੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਗੱਲ। ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਸਮੁੱਚੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਾਂਗਾ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਭੂਗੌਲਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਘੋਖਣਾ ਅਤੇ ਪੜਚੋਲਣਾ ਪਵੇਗਾ।

ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇਸ਼ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਿੱਥੇ ਅੱਜ ਹਿਮਾਲਿਆ ਪਰਬਤ ਹੈ ਇੱਥੇ 400 ਲੱਖ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ‘ਟੈਥੀਜ ਸਾਗਰ’ ਸੀ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਇਹ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈ ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਹੀ ਮਹਾਂਦੀਪ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਪੈਨਜੀਆ’ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਦੋ ਟੁਕੜੇ ਹੋ ਗਏ। ਇਕ ਟੁਕੜਾ ਉੱਤਰੀ ਅਰਧ-ਗੋਲੇ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਅੰਗਾਰਾ ਲੈਂਡ’ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਠੀਕ ਇਸ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਹੀ ‘ਟੈਥੀਜ ਸਾਗਰ’ ਸੀ। ‘ਪੈਨਜੀਆ ਮਹਾਂਦੀਪ’ ਦਾ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਦੱਖਣੀ ਅਰਧ ਗੋਲੇ ਵਿਚ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੌਂਡਵਾਨਾ ਲੈਂਡ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਗੌਂਡਵਾਨਾ ਲੈਂਡ ਦੇ ਵੀ ਟੁਕੜੇ ਹੋ ਗਏ। ਇਕ ਟੁਕੜਾ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ। ਗੌਂਡਵਾਨਾ ਲੈਂਡ ਨਾਲੋਂ ਇਕ ਹੋਰ ਟੁਕੜਾ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ (ਦੱਖਣੀ ਪਠਾਰ ਦੀ ਪਲੇਟ) ਉੱਤਰੀ ਅਰਧ-ਗੋਲੇ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ‘ਅੰਗਾਰਾ ਲੈਂਡ’ ਨਾਲ ਜਾ ਟਕਰਾਇਆ ਜਿੱਥੇ ‘ਟੈਥੀਜ ਸਾਗਰ’ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ‘ਅੰਗਾਰਾ ਲੈਂਡ’ ਅਤੇ ‘ਗੌਂਡਵਾਨਾ ਲੈਂਡ’ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਨੇ ਮਲਬਾ ਲਿਆ ਕੇ ਸੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਦੱਖਣੀ ਪਠਾਰ ਦੀ ਪਲੇਟ ਨੇ ਜਦ ਆ ਕੇ ਧੱਕਾ ਮਾਰਿਆ ਤਾਂ ਇਹ ਮਲਬਾ ਹਿਮਾਲਿਆ ਪਰਬਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਗਿਆ। ਹਿਮਾਲਿਆ ਪਰਬਤ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਲੜੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪਰਬਤੀ/ਪਹਾੜੀ ਸਿਹਤ-ਵਰਧਕ ਸਥਾਨ ਹਨ। ਹਿਮਾਲਿਆ ਪਰਬਤ ਦੇ ਠੀਕ ਦੱਖਣ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਦੱਖਣੀ ਪਠਾਰ ਦਾ ਉੱਤਰੀ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਪਰ ਹਿਮਾਲਿਆ ਪਰਬਤ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਪਠਾਰ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਨੇ ਅਵਸਾਦ/ਮਲਬਾ ਲਿਆ ਕੇ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਏ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਥੱਲੇ ਦੱਖਣੀ ਪਠਾਰ ਦਾ ਚੱਟਾਨੀ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਹੈ।

ਹੁਣ ਸਵਾਲ ਇਹ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬੇਲੋੜੀ ਵਰਤੋਂ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਵਧੇਰੇ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਬੋਰ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਪਾਣੀ ਤਾਂ ਓਨਾ ਹੀ ਨਿਕਲੇਗਾ ਜਿੰਨਾ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਕ ਬਾਲਟਾ ਲੈ ਲਉ। ਉਸ ਨੂੰ ਰੇਤ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿਉ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਪਾ ਦਿਉ। ਫਿਰ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਜਾਂ ਵਧੇਰੇ ਯੰਤਰ ਲਾ ਕੇ ਪਾਣੀ ਖਿੱਚੋ ਜਾਂ ਕੱਢੋ। ਪਾਣੀ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਓਨਾ ਹੀ ਨਿਕਲੇਗਾ ਜਿੰਨਾ ਉਸ ਬਾਲਟੇ ਵਿਚ ਹੈ। ਯੰਤਰ ਨੀਵੇਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਥੱਲੇ ਬਾਲਟੇ ਦਾ ਥੱਲਾ ਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਠੀਕ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਖੇਤਰ (ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੈਦਾਨ) ਵਿੱਚੋਂ ਜਿੰਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬੋਰ ਕਰ ਕੇ ਪਾਣੀ ਕੱਢਾਂਗੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਓਨਾ ਹੀ ਪੱਧਰ ਨੀਵਾਂ ਚਲਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਬੋਰ ਨੀਵੇਂ ਕਰਨੇ ਪੈ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਰ ਬੋਰ ਹੋਰ ਨੀਵੇਂ ਕਰਨ ’ਤੇ ਥੱਲੇ ਚੱਟਾਨ ਆ ਜਾਵੇਗੀ। ਚੱਟਾਨ ’ਤੇ ਬੋਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੇਗਾ। ਹਾਲਾਤ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਣ ਜਾਣਗੇ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵਕਤ ਬੋਰ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬਜਾਇ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਫੱਟਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਿੱਛੇ ਜਿਹੇ ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿਚ ਅਜਿਹਾ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।

ਹੁਣ ਸੁਆਲ ਇਹ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਬਣੀ ਕਿਉਂ? ਕਾਰਨ ਸੰਯੁਕਤ-ਪਰਵਾਰਾਂ ਦਾ ਟੁੱਟਣਾ ਹੈ। ਇਕਹਿਰੇ ਪਰਵਾਰ ਬਣ ਰਹੇ ਹਨ। ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਬੋਰ ਵੱਧ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। 1966 ਈ. ਦੀ ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤਾਤ ਕਾਰਨ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਖਾਸ ਕਰ ਝੋਨੇ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਲਈ ਕਾਫੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਦਾ ਘੱਟ ਮਿਲਣਾ ਵੀ ਇਕ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਸਪਲਾਈ ਘੱਟ ਮਿਲਣ ਕਾਰਨ ਪਾਣੀ ਇਕ ਬੋਰ ਜਾਂ ਟਿਊਬਵੈਲ ਦਾ ਕੰਮ ਦੋ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਟਿਊਬਵੈਲਾਂ ਤੋਂ ਲਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਵੀ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਮਾਨਸੂਨੀ ਵਰਖਾ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਵੀ ਵਧੀ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਦਰਿਆ ਸੱਖਣੇ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਦਰਿਆਵਾਂ ’ਤੇ ਬੰਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਯੋਜਨਾ- ਬੱਧ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਕੁਝ ਨੁਕਸਾਨ ਵੀ ਹਨ। ਦਰਿਆਵਾਂ ’ਤੇ ਬੰਨ੍ਹ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹੋ ਰਹੇ ਨੁਕਸਾਨਾਂ ’ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣਾ ਵੀ ਅਤੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਕੁਦਰਤੀ ਛੰਭ ਵੀ ਸੁੱਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਰਹੀ ਸਮੱਸਿਆ ਵਿਚ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਸੂਬਾ ਸਰਕਾਰਾਂ ਵੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹਨ। ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਨੂੰ ਛਿੱਕੇ ਟੰਗ ਕੇ ਕੇਂਦਰ ਵੱਲੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦਰਿਆਈ ਪਾਣੀਆਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਦੂਜੇ ਸੂਬਿਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪੜਤਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਰਾਜਸਥਾਨ ਨੂੰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਨਹਿਰਾਂ ਦਾ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਾਣੀ ਭਾਫ ਬਣ ਕੇ ਉੱਡ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਹਿਰਾਂ ਕਾਰਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਈ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਸੇਮ ਮਾਰੂ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਉਪਜਾਊ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕੀਮਤ ਡੇਢ ਲੱਖ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਗੱਲ ਇਸ ਕਰਕੇ ਕਰਨੀ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਹਾਲਤ ਬਦ ਤੋਂ ਬਦਤਰ ਹੁੰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।

ਹੁਣੇ ਜਿਹੇ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ 6000 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੀ ਲਾਗਤ ਵਾਲੀ ਇਕ ਅਟੱਲ ਭੂ-ਜਲ ਯੋਜਨਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਮੀਂਹ ਦਾ ਪਾਣੀ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਅਤੇ ਬਦਲਵੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਅਪਨਾਉਣ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਇਹ ਵਿਤਕਰਾ ਕਿੰਨਾ ਚਿਰ ਜਾਰੀ ਰਹੇਗਾ!

ਹੁਣ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਗਲਾ ਇਹ ਸੁਆਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਕੀਤੀ ਕਿਵੇਂ ਜਾਵੇ? ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ‘ਪਾਣੀ ਬਚਾਓ ਜੀਵਨ ਬਚਾਓ’ ਸਾਡਾ ਨਾਅਰਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਹਰ ਨਾਗਰਿਕ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦੂਜਾ, ਸਾਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦਾ ਸਦਉਪਯੋਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮੀਂਹ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨਦੋਜ਼ ਕਰ ਕੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੇਰਲ ਰਾਜ ਨੇ ਮੀਂਹ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਕਰ ਕੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਨੂੰ 50% ਸੁਧਾਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਸੀਵਰੇਜ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਟਰੀਟਮੈਂਟ ਪਲਾਂਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸੋਧ ਕੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਉਦਯੋਗਪਤੀ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਬਿਜਲੀ ਸਪਲਾਈ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਜੋ ਬੋਰ ਘੱਟ ਕਰਨੇ ਪੈਣ।

ਆਓ, ਸਾਰੇ ਰਲ-ਮਿਲ ਕੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬੂੰਦ-ਬੂੰਦ ਬਚਾਉਣ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀਸਮੱਸਿਆ ਦੇ ਸਮਾਧਾਨ ਲੱਭਣ ਦੇ ਯਤਨ ਕਰੀਏ! ਇਹ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਸਲਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਸਾਡਾ ਇਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨੈਤਿਕ ਫ਼ਰਜ਼ ਹੈ। ਤਾਂ ਹੀ ਅਸੀਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚਲੇ ਪਾਣੀ ਪ੍ਰਤੀ ਸਤਿਕਾਰ ਭਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਸੱਚੇ ਦਿਲੋਂ ਕਦਰਦਾਨ/ਪ੍ਰੀਤਵਾਨ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਫੁਰਮਾਨ— ਪ੍ਰਾਣੀ ਪ੍ਰਾਣ ਪਵਣਿ ਬੰਧਿ ਰਾਖੈ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਪਾਣੀ, ਪਉਣ ਆਦਿਕ ਤੱਤਾਂ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਟਿਕਾ ਕੇ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣਾ ਬੇਹੱਦ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।