ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਪਵਣ/ਪਵਨ ਨੂੰ ਸਿਰਮੌਰ ਸਥਾਨ ਹਾਸਲ ਹੈ। ਪਵਣ ਗੁਰੂ ਜੀਵ-ਮੰਡਲ ਦੀ ਹੋਂਦ ਵਾਸਤੇ ਭਾਵੇਂ ਹੋਰ ਤੱਤ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ ਪਰ ਪਵਣ/ਹਵਾ/ ਵਾਯੂ ਸਿਰਮੌਰ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਚੇ ਤੋਂ ਪਵਣ/ਵਾਯੂ-ਮੰਡਲ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਫਿਰ ਪਵਨੇ ਤੋਂ ਜਲ ਅਤੇ ਜਲ ਤੋਂ ਆਕਾਰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਇਹ ਤ੍ਰਿਭਵਣ ਸਾਜਿਆ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਪਸਾਰੇ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਜੋਤ ਟਿਕਾ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਅਫੁਰ ਤੋਂ ਸਫੁਰ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਪਵਨ ਹੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਸਗਲ ਆਕਾਰ ਨੂੰ ਪਰੋ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਯੂ-ਮੰਡਲ ਹੀ ਜੀਵ-ਮੰਡਲ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਪਵਨ ਨੇ ਹੀ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਅੰਦਰ ਵਾਜਾ ਵਜਾਇਆ ਹੈ। ਮਾਲਕ ਦੇ ਦਰ ’ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨਾਦ ਵੱਜਦੇ ਹਨ। ਪਵਣ ਗੁਰੂ ਹੈ। ਪਵਣ ਪੌਣ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਸਾਧਨ ਵੀ ਹੋ ਨਿਬੜਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਪਵਣ ਕਰਕੇ ਹੀ ਬੋਲਣਾ ਹੈ। ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਬੋਲ ਕੇ, ਉਸ ਦਾ ਨਾਮਸਿਮਰਨ ਕਰ ਕੇ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਦਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨ ਹੋਈਦਾ ਹੈ। “ਮੁਹੌ ਕਿ ਬੋਲਣੁ ਬੋਲੀਐ ਜਿਤੁ ਸੁਣਿ ਧਰੇ ਪਿਆਰੁ ॥ ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਅੰਦਰ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਸੋ ਪਵਣ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ ਬੋਲਣ ਦਾ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਦਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨ ਹੋਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ— ਯੋਗ ਮੱਤ, ਜੈਨ ਮੱਤ ਅਤੇ ਸੂਫੀਆਂ ਵਿਚ ਅਗਨ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ-ਮੁਨੀ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਮੁਹੰਮਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਖਾਕ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਪਰ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ਪਵਣ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਪਵਣ/ਵਾਯੂ-ਮੰਡਲ ਸਿਰਮੌਰ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜੀਵ-ਮੰਡਲ ਦੀ ਹੋਂਦ ਹੋ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਥਾਂ-ਪੁਰ-ਥਾਂ ਵਾਯੂ-ਮੰਡਲ, ਪਵਣ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵੇਖੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ :

-ਪਵਣੁ ਗੁਰੂ ਪਾਣੀ ਪਿਤਾ ਮਾਤਾ ਧਰਤਿ ਮਹਤੁ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 8)
-ਪਵਣੈ ਖੇਲੁ ਕੀਆ ਸਭ ਥਾਈ ਕਲਾ ਖਿੰਚਿ ਵਹਾਇਦਾ ॥(ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1033)
-ਜਲੁ ਤਰੰਗ ਅਗਨੀ ਪਵਨੈ ਫੁਨਿ ਤ੍ਰੈ ਮਿਲਿ ਜਗਤੁ ਉਪਾਇਆ॥
ਐਸਾ ਬਲੁ ਛਲੁ ਤਿਨ ਕਉ ਦੀਆ ਹੁਕਮੀ ਠਾਕਿ ਰਹਾਇਆ॥(ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1345)
-ਰਾਤੀ ਰੁਤੀ ਥਿਤੀ ਵਾਰ ॥ ਪਵਣ ਪਾਣੀ ਅਗਨੀ ਪਾਤਾਲ ॥
ਤਿਸੁ ਵਿਚਿ ਧਰਤੀ ਥਾਪਿ ਰਖੀ ਧਰਮ ਸਾਲ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 7)
-ਸਾਚੇ ਤੇ ਪਵਨਾ ਭਇਆ ਪਵਨੈ ਤੇ ਜਲੁ ਹੋਇ ॥
ਜਲ ਤੇ ਤ੍ਰਿਭਵਣੁ ਸਾਜਿਆ ਘਟਿ ਘਟਿ ਜੋਤਿ ਸਮੋਇ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 19)
-ਪਵਨਿ ਪਰੋਇਓ ਸਗਲ ਅਕਾਰਾ ਪਾਵਕ ਕਾਸਟ ਸੰਗੇ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1235)

ਇਸ ਹਥਲੇ ਲੇਖ ਵਿਚ ਪਵਣ, ਵਾਯੂ-ਮੰਡਲ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਵਾਯੂ-ਮੰਡਲ ਜੋ ਜੀਵ-ਮੰਡਲ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਅੱਜ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿਚ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਕਈ ਲੇਖਾਂ ਵਿਚ ਧਰਤੀ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਤੇ ਕੁਦਰਤ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਲੇਖ ਵਿਚ ਵਾਯੂ-ਮੰਡਲ, ਇਸ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰ ‘ਓਜ਼ੋਨ’ ਪਰਤ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਵਾਯੂ-ਮੰਡਲ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕਾਰਕਾਂ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਨੁਕਤਿਆਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਧਰਤੀ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈ ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਯੂ-ਮੰਡਲ ਹੀ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਪਵਣ, ਵਾਯੂ-ਮੰਡਲ ਸਿਰਮੌਰ ਹੈ, ਪਵਣ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਹੈ।

ਸਾਡੀ ਧਰਤੀ ਹਵਾ ਦੇ ਗਿਲਾਫ਼ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਹਵਾਈ ਗੋਲੇ ਦਾ ਨਾਮ ਹੀ ਵਾਯੂ-ਮੰਡਲ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਹੋਰ ਗ੍ਰਹਿਆਂ (ਕੇਵਲ ਬੁੱਧ ਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਉਪ-ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ) ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਵੀ ਵਾਯੂ ਮੰਡਲ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਵਾਯੂ-ਮੰਡਲ ਲੱਗਭਗ 1600 ਕਿ. ਮੀ. ਤਕ ਹੈ। ਪਰ 99% ਹਵਾ 32 ਕਿ. ਮੀ. ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਹੀ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਉੱਪਰ ਹਵਾ ਜ਼ਮੀਨ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਜੀਵਮੰਡਲ ਅਤੇ ਪੇੜ-ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਅਤੇ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਵਾਯੂ-ਮੰਡਲ ਧਰਤੀ ਦੁਆਲੇ ਇਕ ਕੰਬਲ ਤੇ ਪੌਣੀ (ਛਾਨਣੀ) ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉੱਚੇ ਤਾਪਮਾਨ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ਭਾਵ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਯੂ-ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੈਸਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ :

1. ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ 78.03%
2. ਆਕਸੀਜਨ 20.99%
3. ਕਾਰਬਨ-ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ .03%
4. ਆਰਗਨ .94%
5. ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ .09% :

‘ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ’ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਵਾਯੂ-ਮੰਡਲ ਦੀਆਂ ਹੇਠਲੀਆਂ ਤਹਿਆਂ ਵਿਚ ਹੈ ਅਤੇ ਵੇਲ-ਬੂਟਿਆਂ ਨੂੰ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦੀ ਹੈ। ‘ਆਕਸੀਜਨ' ਦੂਜੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੈਸ ਹੈ ਜੋ ਜੀਤ-ਜੰਤੂਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ। ‘ਕਾਰਬਨ' ਤੀਸਰੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੈਸ ਹੈ ਜੋ ਵੇਲ-ਬੂਟਿਆਂ ਦੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਆਕਸੀਜਨ ਜੀਵ-ਜਾਤੀ ਦੀ। ਇਹ ਧਰਤੀ ਦੁਆਲੇ ਕੰਬਲ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਮੰਡਲ ਤੋਂ ਗਰਮੀ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਦਿੰਦੀ। ਵਾਯੂ-ਮੰਡਲ ਨੂੰ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਮੰਡਲ (Traposphere), ਸਮਤਾਲ ਮੰਡਲ (Tropopause/stratophere), ਅੱਧੋ ਮੰਡਲ (Mesosphere) ਅਤੇ ਤਪੋ-ਮੰਡਲ (Ther mosphere) ਆਦਿ।

ਅਸ਼ਾਂਤੀ-ਮੰਡਲ ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਲੀ ਪਰਤ ਹੈ। ਮੌਸਮ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਇਸੇ ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਮਤਾਪ-ਮੰਡਲ ਇਸ ਤੋਂ ਉਪਰਲੀ ਪਰਤ ਹੈ। ਓਜੋਨ ਪਰਤ ਏਸੇ ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਹੀ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪਰਾਵੈਂਗਣੀ ਕਿਰਨਾਂ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਜੀਵ-ਜਗਤ ਲਈ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਓਜ਼ੋਨ ਪਰਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਚ ਸੋਖ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਸਮਤਾਲ-ਮੰਡਲ ਤੋਂ ਉਪਰਲੀ ਤਹਿ ਨੂੰ ਅਧੋ-ਮੰਡਲ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਉਪਰਲੀ ਪਰਤ ਨੂੰ ਤਪੋ ਮੰਡਲ ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਓਜ਼ੋਨ (O ) ਪਰਤ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਚਰਚਾ ਕਰਨੀ ਬਣਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੈਸ ਹੈ। ਇਸ ਪਰਤ ਦੀ ਖੋਜ 1913 ਈ. ਵਿਚ ਚਾਰਲਸ ਫੈਬਰੀ (Charles Fabri) ਅਤੇ ਹੈਨਰੀ ਬੋਸਾਨ (Henry Buisson) ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਸੂਰਜ ਦੀ ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।O, (ਆਕਸੀਜਨ) ਤੋਂ O2 (ਦੋ ਆਕਸੀਜਨ ਰੇਡੀਕਲਜ਼) ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਫਿਰ ਸੂਰਜ ਦੀ ਗਰਮੀ ਨਾਲ O2 (ਦੋ ਆਕਸੀਜਨ ਰੇਡੀਕਲਜ਼) O, (ਆਕਸੀਜਨ) ਨਾਲ ਕਿਰਿਆ ਕਰਕੇ O3 (ਓਜ਼ੋਨ) ਬਣਦੀ ਹੈ। ਦਿਨ ਵੇਲੇ ), (ਓਜ਼ੋਨ) ਪਰਤ 'ਤੇ ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਅਲਟਰਾ ਵਾਇਲਟ (UV) ਕਿਰਨਾਂ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਓਜ਼ੋਨ ਟੁੱਟ ਕੇ O2,+O ਵਿਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਤ ਵੇਲੇ ਫਿਰ O2,+0 ਮਿਲ ਕੇ O3 (ਓਜ਼ੋਨ) ਬਣਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਲਗਾਤਾਰ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਰਸਾਇਣਿਕ ਮੰਡਲ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਇਹ ਓਜ਼ੋਨ ਪਰਤ ਸਾਡੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਬਚਾਅ ਲਈ ਅਤਿਅੰਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਪਰ ਚਿੰਤਾ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਪਰਤ ਵਿਚ ਛੇਕ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਓਜ਼ੋਨ ਛਲਣ/ਛੇਕ ਅੰਟਾਰਕਟਿਕਾ ਵਿਚ 1985 ਈ. ਵਿਚ ਸੈਟੇਲਾਈਟ NIMBUS7 ਦੁਆਰਾ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਗੈਸ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗੈਸਾਂ ਹਨ: CFC (ਕਲੋਰੋ ਫਲੋਰੋ ਕਾਰਬਨ), HCFC (ਹਾਈਡਰੋ ਕਲੋਰੋ ਫਲੋਰੋ ਕਾਰਬਨ), ਬਰੋਮੀਨ, ਹੈਲੋਜਨ, ਮਿਥਾਈਲ ਕਲੋਰੋਫਾਰਮ, ਕਾਰਬਨ ਟੈਟ੍ਰਾਕਲੋਰਾਈਡ, ਮਿਥਾਈਲ ਕਲੋਰਾਈਡ, ਮਿਥਾਈਲ ਬਰੋਸਾਈਡ ਆਦਿ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੈਸਾਂ ਦੇ ਸ੍ਰੋਤ ਹਨ: ਰੈਫਰਿੱਜਰੇਟਰ, ਏਅਰ ਕੰਡੀਸ਼ਨਰ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗ ਆਦਿ।

ਹੁਣ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਵਾਯੂ-ਮੰਡਲ ਜੋ ਕਿ ਜੀਵ-ਮੰਡਲ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਦਿਨ-ਬ-ਦਿਨ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। U.N.O. ਦੀ ਇਕ ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਿਕ ਹਰੇਕ ਸਾਲ 12 ਲੱਖ ਮਨੁੱਖ ਹਵਾ ਦੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨਾਲ ਹੀ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਵਾ ਦੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕਾਰਨ ਹੀ ਪਸ਼ੂਆਂ, ਦਰੱਖਤਾਂ, ਗਲੇਸ਼ੀਅਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੁਦਰਤੀ ਸੋਮਿਆਂ ’ਤੇ ਬਹੁਤ ਬੁਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਖਾਦਾਂ ਅਤੇ ਕੀਟ-ਨਾਸ਼ਕ ਰਸਾਇਣਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਵਾਯੂ-ਮੰਡਲ ਲਈ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਹੈ। ਕਾਰਖਾਨਿਆਂ, ਮੋਟਰ-ਗੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦਾ ਧੂੰਆਂ ਵੀ ਵਾਯੂ-ਮੰਡਲ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਿਨਾਂ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਨਹੀਂ।

ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮਾਗਮਾਂ, ਦੀਵਾਲੀ ਅਤੇ ਦੁਸਹਿਰਾ ਆਦਿ ਤਿਉਹਾਰਾਂ 'ਤੇ ਬੇਬਹਾ ਆਤਿਸ਼ਬਾਜ਼ੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ ਜੋ ਕਿ ਸਾਡੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਅਤੇ ਬਨਸਪਤੀ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਾਰੂ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਬਟਾਲਾ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ) ਵਿਖੇ ਪਟਾਕਾ ਫੈਕਟਰੀ ਵਿਚ ਵਾਪਰੀ ਘਟਨਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨਾ ਵੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਵਿਆਹ-ਪੁਰਬ ’ਤੇ ਇਕ ਪਟਾਕਾ ਫੈਕਟਰੀ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲੱਗਣ ਕਾਰਨ ਲੱਗਭਗ ਬਾਈ (22) ਵਿਅਕਤੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ ਜੋ ਕਿ ਇਕ ਮੰਦਭਾਗੀ ਘਟਨਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਟਨ ਕੂੜਾ-ਕਰਕਟ, ਕਚਰਾ ਆਦਿ ਹਵਾ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਕੇ ਵਾਯੂ-ਮੰਡਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਸਾਹ ਲੈਣਾ ਵੀ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਡੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਨਲਾਇਕੀਆਂ ਕਾਰਨ ਪਰਾਲੀ ਸਾਂਭਣ ਦੇ ਯੋਗ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਸਦਕਾ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਕਣਕ ਝੋਨੇ ਦੀ ਫਸਲ ਕੱਟਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਚਦੀ ਫ਼ਸਲੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂਹੰਦ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਰਨ ਅੱਗ ਲਾ ਕੇ ਸਾੜਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮਾਹਿਰਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਝੋਨੇ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਤਕਰੀਬਨ 29 ਲੱਖ ਹੈਕਟੇਅਰ ਰਕਬੇ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਤਕਰੀਬਨ 24 ਮਿਲੀਅਨ ਟਨ ਪਰਾਲੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾਉਣ ਨਾਲ ਤਕਰੀਬਨ 0.94 ਲੱਖ ਟਨ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ, 0.48 ਟਨ ਫਾਸਫੋਰਸ ਅਤੇ 2.6 ਲੱਖ ਟਨ ਪੁਟਾਸ਼ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਲਘੂ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰਾਲੀ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾ ਕੇ ਸਾੜਨ ਨਾਲ 244 ਲੱਖ ਟਨ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀਆਂ, ਮੀਥੇਨ, ਨਾਈਟਰਸ ਆਕਸਾਈਡ ਆਦਿ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਖੰਘ, ਜ਼ੁਕਾਮ, ਤਪਦਿਕ, ਦਮਾ, ਐਲਰਜੀ, ਸਾਹ ਨਲੀ ਦਾ ਕੈਂਸਰ, ਗਲੇ ਦੀ ਖਰਾਬੀ, ਹਲਕਾ ਬੁਖਾਰ, ਸਿਰ ਦਰਦ, ਟਾਈਫਾਈਡ, ਫੇਫੜਿਆਂ 'ਚ ਨੁਕਸ, ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਖਰਾਬੀ ਜਾਂ ਜਲਣ ਅਤੇ ਖਾਰਸ਼ ਆਦਿ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਫੈਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸਾਰੇ ਵਰਤਾਰੇ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸਾਡੀਆਂ ਕਿਸਾਨ ਮਾਰੂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਹਨ ਜੋ ਖੇਤੀ ਸਹੂਲਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਅਵੇਸਲੀਆਂ ਅਤੇ ਬੇਈਮਾਨ ਹਨ।

ਵਾਤਾਵਰਣ/ਵਾਯੂ-ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਬਦਲਾਅ ਕਾਰਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਿਤੇ ਸੋਕਾ ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਹੜ੍ਹ ਵਰਗੀ ਸਥਿਤੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਜੇ ਸਥਿਤੀ ਏਦਾਂ ਹੀ ਰਹੀ ਤਾਂ ਤਾਪਮਾਨ ਹੋਰ ਵਧ ਜਾਣ ਦੇ ਆਸਾਰ ਹਨ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਜੀਵ-ਜਾਤੀਆਂ ਅਲੋਪ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ— ਉੱਲੂ, ਇੱਲਾਂ, ਬਾਜ਼ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਰੇ ਆਦਿ। ਵਿਗਿਆਨਕਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਯੂ ਮੰਡਲ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਵਧਦਾ ਰਿਹਾ ਤਾਂ ਓਜ਼ੋਨ ਪਰਤ ਇੰਨੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੈ ਜਾਵੇਗੀ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੇਗੀ।

ਹੁਣ ਸਵਾਲ ਇਹ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਹਵਾ/ਵਾਯੂ-ਮੰਡਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਕਿਵੇਂ ਜਾ ਸਕੇ? ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਹ ਕਹਾਂਗਾ ਕਿ ਪਰਵਾਰ ਦਾ ਹਰੇਕ ਮੈਂਬਰ ਹਰ ਸਾਲ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਪੰਜ ਰੁੱਖ ਜ਼ਰੂਰ ਲਗਾਵੇ। ਹਰ ਸਾਲ ਜੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣਾ ਜਨਮ-ਦਿਨ ਮਨਾਉਣਾ ਹੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦਿਨ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਪੰਜ ਰੁੱਖ ਜ਼ਰੂਰ ਲਗਾਏ ਜਾਣ। ਇਹ ਜਨਮ-ਦਿਨ ਮਨਾਉਣ ਦਾ ਇਕ ਵਧੀਆ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਜਨਮਦਿਨ ਤਾਂ ਹੀ ਮਨਾਏ ਜਾ ਸਕਣਗੇ ਜੇ ਸਾਡਾ ਸਰੀਰ ਨਿਰੋਗ ਹੈ, ਸਵੱਛ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਜਨਮ-ਦਿਨ ਮਨਾਉਣ ਦਾ ਵਧੀਆ ਹੋਰ ਕੋਈ ਤਰੀਕਾ ਨਹੀਂ। ਰੁੱਖ ਲਗਾ ਕੇ ਗਰੀਨ ਦੀਵਾਲੀ ਮਨਾਈ ਜਾਵੇ। ਪਟਾਕੇ ਨਾ ਚਲਾਏ ਜਾਣ। ਵਿਆਹ-ਸ਼ਾਦੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਵੀ ਆਤਿਸ਼ਬਾਜ਼ੀ ਚਲਾਉਣ ਤੋਂ ਗੁਰੇਜ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਧੂੰਏਂ ਦਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਫੈਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਤਿਉਹਾਰ ਦੁਸਹਿਰਾ ਬਦਲਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਦੂਸਰਾ, ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਹੈ ਕਿ ਪਰਾਲੀ ਜਾਂ ਨਾੜ ਸਾੜਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਖੇਤ ਵਿਚ ਤਵੀਆਂ ਜਾਂ ਰੂਟਾਵੇਟਰ ਨਾਲ ਕੁਤਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਦੇਸੀ ਖਾਦ ਬਣੇ। ਇਸ ਵਿਚ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਇਸ ਕੰਮ ਵਿਚ ਕੁਝ ਮਾਇਕ ਸਹਾਇਤਾ ਵੀ ਕਰੇ। ਕੁਝ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਯੂਨਿਟ ਕਾਗਜ਼ ਜਾਂ ਗੱਤਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਵੀ ਲਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸਮਾਗਮਾਂ ’ਤੇ ਚਾਹੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹੋਣ ਆਤਿਸ਼ਬਾਜ਼ੀ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇਸੀ ਰੂੜੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਜਿਵੇਂ— ਗੋਹਾ, ਕੁੱਕੜਾਂ ਦਾ ਮਲ-ਮੂਤਰ ਆਦਿ। ਇਸ ਨਾਲ ਫ਼ਸਲ ਵੀ ਦੁੱਗਣੀ ਤੇ ਸਰੀਰ ਵੀ ਤੰਦਰੁਸਤ ਰਹੇਗਾ। ਕਾਰਖਾਨੇ ਦੇ ਧੂੰਏਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ-ਰੋਕੂ ਯੰਤਰ ਲਗਾ ਕੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਖਾਰਜ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਲੋਕ-ਚੇਤਨਾ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਵਿੱਢੀਆਂ ਜਾਣ।

O3, (ਓਜ਼ੋਨ) ਪਰਤ ਦਾ ਖਾਸ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਦੀ ਛਲਣਤਾ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਕਾਫੀ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ 1985 ਈ. ਵਿਚ ਵਿਆਨਾ-ਸੰਮੇਲਨ ਜਾਂ 16 ਸਤੰਬਰ, 1987 ਈ. ਨੂੰ ਮਾਨਟ੍ਰੀਅਲ ਪ੍ਰੋਟੋਕਾਲ ਸਮਝੌਤੇ ਆਦਿ। ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਤੇ ਵਿਕਸਿਤ ਦੇਸ਼ਾਂ 'ਤੇ CFC ਅਤੇ ਟੈਟਰਾਕਲੋਰਾਈਡ ਗੈਸਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਈ ਗਈ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਪਾਬੰਦੀ ਸਿਰਫ ਨਾਂ ਦੀ ਪਾਬੰਦੀ ਬਣ ਕੇ ਹੀ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ, ਅਜੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਕੋਵਿਡ-19 (ਕੋਰੋਨਾ) ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਹੈ । ਹੁਣ ਮਨੁੱਖ-ਮਾਤਰ ਅੱਗੇ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਵਿਕਾਸ ਕਿਵੇਂ ਦਾ ਹੋਵੇ ਜੋ ਸਾਡੇ ਵਾਤਾਵਰਣ, ਧਰਤੀ, ਪਾਣੀ ਆਦਿ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਨਾ ਕਰੇ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਭਿਆਨਕ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਤੇ ਮਹਾਂਮਾਰੀਆਂ ਘੇਰਦੀਆਂ ਰਹਿਣਗੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਘਾਣ ਹੁੰਦਾ ਰਹੇਗਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ’ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵਚਨਬੱਧ ਹੋਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਆਓ, ਸਾਰੇ ਰਲ ਕੇ ਵਾਯੂ-ਮੰਡਲ, ਹਵਾ, ਪਵਣ ਦੇ ਬਚਾਅ ਲਈ ਰਲ ਕੇ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਈਏ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਦੱਸੇ ਮਾਰਗ 'ਤੇ ਚੱਲਦੇ ਹੋਏ, ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਛੇੜਛਾੜ ਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇਸ ’ਤੇ ਤਰਸ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਕਿ ਸਾਡੀ ਵੀ ਹੋਂਦ ਕਾਇਮ ਰਹਿ ਸਕੇ। ਪਵਣ ਗੁਰੂ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਪਿਤਾ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਮਾਤਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣਾ ਵੀ ਸਿਮਰਨ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕੁਦਰਤ ਵਿਚ ਹੀ ਤਾਂ ਕਾਦਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।