ਕਈ ਵਾਰ ਮਨ ਵਿਚ ਇਕ ਸਵਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਖਰਕਾਰ ਇਸ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵ ਦਾ ਜਨਮ ਕਿਉਂ ਹੋਇਆ? ਇਸਦਾ ਮਕਸਦ ਕੀ ਸੀ? ਇਸ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਜੂਨਾਂ ਤਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਵਿ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ। ਜਨਮ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਸੀਂ ਮਿਲਣਾ ਕਿਸ ਨੂੰ ਹੈ? ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੇ ਭਾਈ ! ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਸੋਹਣਾ ਮਨੁੱਖਾ ਸਰੀਰ ਮਿਲਿਆ ਹੈ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਕੁਝ ਕਰਨ ਲਈ— ਭਾਈ ਪਰਾਪਤਿ ਮਾਨੁਖ ਦੇਹੁਰੀਆ॥ ਗੋਬਿੰਦ ਮਿਲਣ ਕੀ ਇਹ ਤੇਰੀ ਬਰੀਆ ॥ ਇਹ ਦੇਹੀ ਮਿਲੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਲਈ, ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ/ਪਰਮਸੱਤਾ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਤਮਸਾਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਸਫਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ। ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ/ਨਾਮ ਜਪਣ ਦਾ ਅਰਥ ਹੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਪਰਮਸੱਤਾ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸੁਚੇਤ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਚਿੰਤਨ ਮੰਥਨ ਕਰਨਾ, ਸੂਝਵਾਨ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੋਣਾ– ਗਿਆਨੀ ਹੋਇ ਸੁ ਚੇਤੰਨੁ ਹੋਇ ਅਗਿਆਨੀ ਅੰਧੁ ਕਮਾਇ ॥ ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਤਾਕੀਦ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਚੰਗੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਹੀ ਹੋ ਸਸਦਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ! ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਅਸਲ ਕੰਮ ਹੈ— ਅਵਰਿ ਕਾਜ ਤੇਰੈ ਕਿਤੈ ਨ ਕਾਮ ॥ ਮਿਲੁ ਸਾਧਸੰਗਤਿ ਭਜੁ ਕੇਵਲ ਨਾਮ ॥ ਅਗਲੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ/ਪਰਮਸੱਤਾ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਚਿੰਤਨ-ਮੰਥਨ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸੇ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਣਾ— ਹਰਿ ਜਨੁ ਐਸਾ ਚਾਹੀਐ ਜੈਸਾ ਹਰਿ ਹੀ ਹੋਇ ॥ ਅਤੇ ਰਾਮ ਕਬੀਰਾ ਏਕ ਭਏ ਹੈ ਕੋਇ ਨ ਸਕੈ ਪਛਾਨੀ ॥ ਹੁਣ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕੌਣ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਆਕਾਰ, ਸ਼ਕਲ ਸੂਰਤ ਕੀ ਹੈ? ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਿਲਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦਾ ਉੱਤਰ ਭਾਲਣ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਸਵੈ- ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ— ਜਿਨੀ ਆਤਮੁ ਚੀਨਿਆ ਪਰਮਾਤਮੁ ਸੋਈ ਇਹ ਸਵੈ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਉਸ ਦਰ ’ਤੇ ਲੈ ਜਾਵੇਗੀ। ਕਦੇ ਸਵੇਰੇ-ਸਵੇਰੇ ਜੇ ਘਾਹ 'ਤੇ ਪਈ ਤ੍ਰੇਲ ਦੇ ਤੁਪਕੇ ਵੇਖੀਏ ਤਾਂ ਹਰ ਇਕ ਤੁਪਕੇ ਵਿੱਚੋਂ ਸੂਰਜ ਨਜ਼ਰ ਆਵੇਗਾ। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਜਿੰਨੇ ਤੇਲ-ਤੁਪਕੇ ਹਨ ਸੂਰਜ ਵੀ ਓਨੇ ਹੀ ਹਨ। ਨਹੀਂ ! ਸੂਰਜ ਤਾਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਨੂਰ ਸਾਰੇ ਹੀ ਤੁਪਕਿਆਂ ਵਿਚ ਵਿਚਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਪਰਮਸਤਿ ਦੀ ਜੋਤਿ ਸਾਰਿਆਂ ਅੰਦਰ ਵਿਚਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਵੇਖ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਇਸੇ ਜੋਤ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ— ਮਨ ਤੂੰ ਜੋਤਿ ਸਰੂਪੁ ਹੈ ਆਪਣਾ ਮੂਲੁ ਪਛਾਣੁ ॥ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਚ ਉਹੀ ਜੋਤ ਵਿਚਰ ਰਹੀ ਹੈ : ਸਭ ਮਹਿ ਜੋਤਿ ਜੋਤਿ ਹੈ ਸੋਇ ॥
ਤਿਸ ਦੈ ਚਾਨਣਿ ਸਭ ਮਹਿ ਚਾਨਣੁ ਹੋਇ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 13) ਇਹੀ ਜੋਤਿ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਅਤੇ ਸਰਬ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਹੈ। ਇਸੇ ਜੋਤ/ਨੂਰ ਤੋਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਉਪਜੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਬਰਾਬਰ ਹਨ। ਕੋਈ ਉੱਚਾਨੀਵਾਂ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾਈ ਅੰਤਰ ਜਾਂ ਭਿੰਨ ਭੇਦ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਭਿੰਨ-ਭੇਦ, ਵਿਤਕਰੇ-ਵਖਰੇਵੇਂ ਅਤੇ ਵੈਰਵਿਰੋਧ ਪਰਮ-ਸੱਤਾ ਵਿਰੋਧੀ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਦਾ ਅਰਥ ਹੀ ਉ ਪਰਮ ਸੱਤਾ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਦਿਆਂ ਰੱਬ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦੀ ਸਮੂਹਿਕ ਭਲਾਈ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਹੈ— ਵਿਚਿ ਦੁਨੀਆ ਸੇਵ ਕਮਾਈਐ ॥ ਤਾ ਦਰਗਹ ਬੈਸਣੁ ਪਾਈਐ ॥ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਆਉਣ ਦਾ ਮਕਸਦ ਹੀ ਸਮਾਜਿਕ ਕਲਿਆਣ ਹੈ— ਏ ਸਰੀਰਾ ਮੇਰਿਆ ਹਰਿ ਤੁਮ ਮਹਿ ਜੋਤਿ ਰਖੀ ਤਾ ਤੂ ਜਗ ਮਹਿ ਆਇਆ ॥ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਤਿਗੁਰੂ ਸਵਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ— ਏ ਸਰੀਰਾ ਮੇਰਿਆ ਇਸੁ ਜਗ ਮਹਿ ਆਇ ਕੈ ਕਿਆ ਤੁਧੁ ਕਰਮ ਕਮਾਇਆ ॥ ਇਹ ਸਵਾਲ ਉਹ ਸਮਾਜਿਕ ਕਲਿਆਣ ਹਿੱਤ ਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਅਫੁਰ ਤੋਂ ਸਫੁਰ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਆਉਣਾ ਚਾਹਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕੋ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਲੈ ਆਂਦਾ। ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਬਿੱਗ-ਬੈਂਗ (Bigbang) ਦੀ ਥਿਊਰੀ 1931 ਈ. ਵਿਚ ਆਈ ਸੀ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਕਾਫੀ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਥਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ— ਕੀਤਾ ਪਸਾਉ ਏਕੋ ਕਵਾਉ ॥ ਤਿਸ ਤੇ ਹੋਏ ਲਖ ਦਰੀਆਉ ॥ ਦਿਸਦਾ ਪਸਾਰਾ ਉਸਦਾ ਸਰਗੁਣ ਸਰੂਪ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਨਿਰਗੁਣ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵੇਖਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮਸੱਤਾ ਦੀ ਹੋਂਦ ਕਣ-ਕਣ ਵਿਚ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਭਵਣ ਵਿਚ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਜੋਤਿ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨਿਮਰਤਾ ਧਾਰਨ ਕੀਤਿਆਂ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਹਾਥੀ ਨੁਮਾ ਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਚਾਰੇ ਖਾਣੀਆਂ (ਅੰਡਜ, ਜੇਰਜ, ਸੇਤਜ ਅਤੇ ਉਤਭੁਜ) ਵਿਚ ਹੀ ਉਹ ਮੌਜੂਦ ਹੈ : -ਹਰਿ ਹੈ ਖਾਂਡੁ ਰੇਤੁ ਮਹਿ ਬਿਖਰੀ ਹਾਥੀ ਚੁਨੀ ਨ ਜਾਇ ॥
ਕਹਿ ਕਬੀਰ ਗੁਰਿ ਭਲੀ ਬੁਝਾਈ ਕੀਟੀ ਹੋਇ ਕੈ ਖਾਇ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1377)
-ਸਗਲ ਬਨਸਪਤਿ ਮਹਿ ਬੈਸੰਤਰੁ ਸਗਲ ਦੂਧ ਮਹਿ ਘੀਆ ॥
ਊਚ ਨੀਚ ਮਹਿ ਜੋਤਿ ਸਮਾਣੀ ਘਟਿ ਘਟਿ ਮਾਧਉ ਜੀਆ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 617) ਜਦੋਂ ਸਿਧਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਤਰੀਦਾ ਹੈ! ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਹਰ ਥਾਂ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਭਾਵ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਜੋਤ ਤੋਂ ਹੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿਸ ਪਾਸੇ ਵੀ ਤੱਕੋ ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਜੋਤ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਉਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਪੂਰਨ ਸੱਤਿਆਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਜਾਂ ਜੋਤ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਉਸ ਦਾ ਆਪਾ-ਭਾਵ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਮੇਰਤੇਰ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ : ਸੁ ਸਬਦ ਕਉ ਨਿਰੰਤਰਿ ਵਾਸੁ ਅਲਖੰ ਜਹ ਦੇਖਾ ਤਹ ਸੋਈ ॥
ਪਵਨ ਕਾ ਵਾਸਾ ਸੁੰਨ ਨਿਵਾਸਾ ਅਕਲ ਕਲਾ ਧਰ ਸੋਈ ॥
ਨਦਰਿ ਕਰੇ ਸਬਦੁ ਘਟ ਮਹਿ ਵਸੈ ਵਿਚਹੁ ਭਰਮੁ ਗਵਾਏ ॥
ਤਨੁ ਮਨੁ ਨਿਰਮਲੁ ਨਿਰਮਲ ਬਾਣੀ ਨਾਮੁ ਮੰਨਿ ਵਸਾਏ ॥
ਸਬਦਿ ਗੁਰੂ ਭਵਸਾਗਰੁ ਤਰੀਐ ਇਤ ਉਤ ਏਕੋ ਜਾਣੈ ॥
ਚਿਹਨੁ ਵਰਨੁ ਨਹੀ ਛਾਇਆ ਮਾਇਆ ਨਾਨਕ ਸਬਦੁ ਪਛਾਣੈ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 944) ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧੀ ਦਾ ਆਪਸ ਵਿਚ ਅਨਿੱਖੜ੍ਹਵਾਂ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੈ। ਫੁੱਲ ਬਿਨਾਂ ਸੁਗੰਧੀ ਹੋ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਫੁੱਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਮਾਨ ਹੈ। ਸੁਗੰਧੀ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ਮਹਿਸੂਸਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮਾਲਿਨੀ ਨੇ ਪਾਤੀ (ਫੁੱਲ) ਤੋੜੀ ਮੂਰਤੀ ਵਾਸਤੇ ਪਰ ਉਹ ਭੁੱਲ ਹੀ ਗਈ ਕਿ ਜਾਨ ਤਾਂ ਫੁੱਲ ਦੀ ਪੱਤੀ-ਪੱਤੀ ਵਿਚ ਹੈ ਕਿਉਂ ਕਿ ਮਾਲਣ ਵਿਚ ਉਹ ਸੰਵੇਦਨਾ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਵਿਚ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਫੁੱਲ ’ਚੋਂ ਸੁਗੰਧੀ ਤਾਂ ਆਵੇਗੀ ਪਰ ਕੁਝ ਇਕ ਪਲ ਤਕ ਹੀ। ਸੁਗੰਧੀ ਕਿਸੇ ਦੀ ਮੁਥਾਜ ਨਹੀਂ। ਕਿਸੇ ਦੀ ਕੈਦੀ ਨਹੀਂ। ਫੁੱਲ ਦੇ ਟੁੱਟ ਜਾਣ ’ਤੇ ਜੋਤ ਨੇ ਜੋਤ ਵਿਚ ਮਿਲ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਫੁੱਲ ਦਾ ਕਾਰਜ ਸੁਗੰਧੀ ਦੇਣਾ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਸੁਗੰਧ ਦਾ ਕੰਮ ਹਰੇਕ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੁਗੰਧ ਹੀ ਦੇਣੀ ਹੈ। ਖੇੜਾ ਵੰਡਣਾ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਪਾਪ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਭਾਵੇਂ ਪੁੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ। ਇਸੇ ਲਈ ਜਦੋਂ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਦੀ ਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਾਂ, ਇਹ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ ਕਿ ਪਾਪੀ ਜਾਂ ਕੁਕਰਮੀ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਇਹ ਹੈ ਕਿ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਉਸ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਰਸਤੇ ਪਾ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਆਪ-ਮੁਹਾਰੇ ਹੀ ਚਿੰਨ੍ਹਾਤਮਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਕਹਿ ਉਠਦੇ ਹਾਂ— “ਨਾਨਕ ਨਾਮ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਤੇਰੇ ਭਾਣੇ ਸਰਬੱਤ ਦਾ ਭਲਾ। ਜਿਹੜਾ ਨੂਰ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਹੈ ਉਹ ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਹਿੱਤ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਜ ਵੀ ਸੁਗੰਧੀ ਅਤੇ ਨੂਰ (ਜੋਤ) ਵਾਂਗ ਸਰਬ-ਕਲਿਆਣ ਹਿੱਤ ਹੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭਾਵ ਕਿ ਜੋਤ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਵਿਸਮਾਦ ਵਿਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਸੁੱਖ ਬਰਾਬਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਹੀ ਦੇਣ ਹਨ: ਅਉਖਧੁ ਹਰਿ ਕਾ ਨਾਮੁ ਹੈ ਜਿਤੁ ਰੋਗੁ ਨ ਵਿਆਪੈ ॥
ਸਾਧਸੰਗਿ ਮਨਿ ਤਨਿ ਹਿਤੈ ਫਿਰਿ ਦੂਖੁ ਨ ਜਾਪੈ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 814) ਹੁਣ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮ ਤੱਤ/ਪਰਮ ਸੱਤਾ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਕਿਵੇਂ ਪਾਈ ਜਾਵੇ? ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ : ਕਵਣੁ ਸੁ ਅਖਰੁ ਕਵਣੁ ਗੁਣੁ ਕਵਣੁ ਸੁ ਮਣੀਆ ਮੰਤੁ ॥
ਕਵਣੁ ਸੁ ਵੇਸੋ ਹਉ ਕਰੀ ਜਿਤੁ ਵਸਿ ਆਵੈ ਕੰਤੁ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1384) ਭਾਵ ਇਹ ਕਿ ਕਿਹੜਾ ਅੱਖਰ ਹੈ? ਕਿਹੜਾ ਗੁਣ ਹੈ? ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਮੰਤਰ ਹੈ? ਅਤੇ ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਵੇਸ ਹੈ? ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਖਸਮ ਭਾਵ ਪ੍ਰੀਤਮ ਵੱਸ ਵਿਚ ਆ ਜਾਏ। ਉੱਤਰ ਹੈ- ਨਿਊਣਾ ਅੱਖਰ ਹੈ, ਸਹਾਰਨਾ ਗੁਣ ਹੈ, ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣਾ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਮੰਤਰ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਵੱਸ ਕਰ ਲਏ ਜਾਣ ਤਾਂ ਖਸਮ ਵੱਸ ਵਿਚ ਆ ਜਾਵੇਗਾ: ਨਿਵਣੁ ਸੁ ਅਖਰੁ ਖਵਣੁ ਗੁਣੁ ਜਿਹਬਾ ਮਣੀਆ ਮੰਤੁ ॥
ਏ ਤ੍ਰੈ ਭੈਣੇ ਵੇਸ ਕਰਿ ਤਾਂ ਵਸਿ ਆਵੀ ਕੰਤੁ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1384) ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦੀ ਜੋਤ/ਨੂਰ ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਹਿੱਤ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਰਮਸੱਤਾ ਕਲਿਆਣਮਈ ਹੈ। ਇਹ ਸਰਵ-ਸਮਰੱਥ ਹੈ, ਦੈਵੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਮਾਲਕ ਹੈ। ਸਰਬ-ਕਲਾ ਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਆਕਾਰ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਦਾ ਨਿਰਗੁਣ ਸਰੂਪ ਸਮੇਂ, ਸਥਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸਰਗੁਣ ਸਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਆਰਤੀ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਉਸ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦਾ ਸਰਗੁਣ ਤੇ ਨਿਰਗੁਣ ਦੋਹਾਂ ਹੀ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਸਹਸ ਤਵ ਨੈਨ ਨਨ ਨੈਨ ਹਹਿ ਤੋਹਿ ਕਉ ਸਹਸ ਮੂਰਤਿ ਨਨਾ ਏਕ ਤੋੁਹੀ ॥
ਸਹਸ ਪਦ ਬਿਮਲ ਨਨ ਏਕ ਪਦ ਗੰਧ ਬਿਨੁ ਸਹਸ ਤਵ ਗੰਧ ਇਵ ਚਲਤ ਮੋਹੀ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ 13) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਜਾਂ ਪਰਮਸੱਤਾ ਦਾ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਆਕਾਰ ਨਹੀਂ। ਇਸੇ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਕਈ ਨਾਮ ਹਨ : ਅਕਾਲ, ਅਟਲ, ਅਰੂਪ, ਅਚਲ, ਅਲੇਖ, ਅਭੇਖ, ਅਕਾਏ, ਅਗੰਜ (ਅਜਿੱਤ), ਅਭੇਜ (ਮਾਸ ਰਹਿਤ), ਅਕਰਮੀ, ਅਧਰਮੀ, ਅਨਾਮੀ, ਅਮਿਤੋਜ, ਅਨਾਮ, ਅਠਾਮ (ਥਾਂ ਰਹਿਤ), ਅਜੀਤ, ਅਭੀਤ, ਅਬਾਹ, ਅਢਾਹ ਆਦਿ। ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਬੋਲੀ— ਭਾਖਿਆ ਭਾਉ ਅਪਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਨ ਪ੍ਰੇਮ ਕੀਓ ਤਿਨ ਹੀ ਪ੍ਰਭ ਪਾਇਓ ਉਸ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੋਣ ਲਈ ਯੋਗ ਕਿਵੇਂ ਬਣਿਆ ਜਾਵੇ? ਕੂੜ ਦਾ ਪਰਦਾ ਕਿਵੇਂ ਟੁੱਟ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਹੁਕਮ/ਰਜ਼ਾ ਵਿਚ ਤੁਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ : ਕਿਵ ਸਚਿਆਰਾ ਹੋਈਐ ਕਿਵ ਕੂੜੈ ਤੁਟੈ ਪਾਲਿ ॥
ਹੁਕਮਿ ਰਜਾਈ ਚਲਣਾ ਨਾਨਕ ਲਿਖਿਆ ਨਾਲਿ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1) ਉਸ ਦੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਪਿਆਰ, ਦਇਆ ਤੇ ਖਿਮਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਰਚੀ ਹੋਈ ਕੁਦਰਤ ਕਾਇਨਾਤ ਨਾਲ ਵੀ ਪਿਆਰ ਕਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਭਗਤ ਉਹੀ ਹੈ ਜੋ ਕੁਦਰਤ ਵਾਂਗ ਰਹਿੰਦਾ ਤੇ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕੇਵਲ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਜੱਸ ਹੀ ਗਾਇਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸਗੋਂ ਇਸ ਦੇ ਗੁਣਾਂ, ਲੱਛਣਾਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈਆਂ ਨੂੰ ਹਰ ਸੰਭਵ ਹੱਦ ਤਕ ਸਮਝਦਾ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਚੰਗੇਰੇ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਖਰਚਦਾ ਵਰਤਦਾ ਵੀ ਹੈ। ਉਸ ਪਰਮਸੱਤਾ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਆਤਮਸਾਤ ਕਰਦਿਆਂ ਮਨੁੱਖੀ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਸਹਿਜ, ਸੰਤੋਖ ਅਤੇ ਸਤ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਵਾਸਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਾਣੇ ਵਿਚ ਚੱਲਣਾ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦੇ ਮਿਲਣ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ: ਪ੍ਰਭ ਮਿਲਣੈ ਕੀ ਏਹ ਨੀਸਾਣੀ ॥ ਮਨਿ ਇਕੋ ਸਚਾ ਹੁਕਮੁ ਪਛਾਣੀ ॥
ਸਹਜਿ ਸੰਤੋਖਿ ਸਦਾ ਤ੍ਰਿਪਤਾਸੇ ਅਨਦੁ ਖਸਮ ਕੈ ਭਾਣੈ ਜੀਉ ॥3॥
ਹਥੀ ਦਿਤੀ ਪ੍ਰਭਿ ਦੇਵਣਹਾਰੈ ॥ ਜਨਮ ਮਰਣ ਰੋਗ ਸਭਿ ਨਿਵਾਰੇ ॥
ਨਾਨਕ ਦਾਸ ਕੀਏ ਪ੍ਰਭਿ ਅਪੁਨੇ ਹਰਿ ਕੀਰਤਨਿ ਰੰਗ ਮਾਣੇ ਜੀਉ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 106) ਅਸਲ ਵਿਚ ਹੁਕਮ ਵਿਚ ਚੱਲਣ ਨਾਲ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦਾ ਭੇਦ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਰਹੱਸ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦੇ ਭੇਦ ਦਾ ਪਤਾ ਚੱਲਣ ਨਾਲ ਹੁਕਮ/ ਭਾਣੇ ਵਿਚ ਚੱਲਣਾ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ : ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਜਿਨਿ ਹੁਕਮੁ ਪਛਾਤਾ ॥ ਪ੍ਰਭ ਸਾਹਿਬ ਕਾ ਤਿਨਿ ਭੇਦੁ ਜਾਤਾ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 885) | 
