ਸਲੋਕ ਕਾਵਿ/ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਜਾਂ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਧਾ ਹੈ ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜਾਂ ਮੂਲ ਰੂਪ 'ਚ ਸਾਡੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਵਿ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਕਾਵਿ `ਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਰਚੀ, ਪੜ੍ਹੀ ਤੇ ਸੁਣੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਸਿਰਫ ਦੋ ਤੁਕਾਂ ਦੀ ਇਸ ਕਾਵਿ ਸਿਨਫ (ਵੰਨਗੀ) ਦੇ ਇੰਨੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹਰਮਨ-ਪਿਅਰੀ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਦਾ ਵਿਵੇਚਨ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਇੱਥੇ ਇਸ ਦੀ ਘੱਟ ਗੁੰਜ਼ਾਇਸ਼ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਾਡੇ ਲਈ ਕਠਿਨ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਲੋਕ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੀਮਿਤ ਆਕਾਰ 'ਚ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਬਣਾ ਕੇ ਇਸ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਦੀ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰਤਾ ਨੂੰ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਚੇਤ ਜਾਂ ਸੁਚੇਤ ਪ੍ਰਵਾਨਿਆ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ 'ਚ ਦਰਜ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੁਆਰਾ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੀਆਂ ਵਾਰਾਂ— ਆਸਾ ਕੀ ਵਾਰ, ਮਾਝ ਕੀ ਵਾਰ, ਸੂਹੀ ਕੀ ਵਾਰ, ਮਾਰੂ ਕੀ ਵਾਰ, ਸਾਰੰਗ ਕੀ ਵਾਰ, ਮਲਾਰ ਕੀ ਵਾਰ, ਵਡਹੰਸ ਕੀ ਵਾਰ, ਸੋਰਠਿ ਕੀ ਵਾਰ 'ਚ ਮਹਲਾ 2 ਦੇ ਸਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਤੱਤ ਅਤੇ ਕਲਾ ਪੱਖ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦੀ ਲੱਭਤ ਕਰਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਵਿਚਾਰਾਤਮਕ ਵਿਵੇਚਨ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨੁਕਤਿਆਂ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਸਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਡੂੰਘੇ ਚਿੰਤਨ ਮਗਰੋਂ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰਾਤਮਕ ਸਰੂਪ ਦੇ ਸਾਂਚੇ 'ਚ ਢਾਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ 'ਚ ਕਮਾਏ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਤੋਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤੇ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪਾਠਕਾਂ-ਸਰੋਤਿਆਂ ਨੂੰ ਡੂੰਘੀ ਸੋਚ 'ਚ ਉਤਾਰਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਘੜ ਸੁਜਾਨ ਹੋਣ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਤੋਰਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ 63 ਸਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਹਰ ਸਲੋਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਇਕ ਸੰਪੂਰਨ ਸੁਤੰਤਰ ਆਤਮਿਕ ਵਿਚਾਰ ਸਮੋਈ ਬੈਠਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਆਪ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਕੁੱਲ 63 ਸਲੋਕ 9 ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਢੁਕਵੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਦਰਜ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ :

1. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ 32 ਸਲੋਕ ਹਨ :

ਮਾਝ ਕੀ ਵਾਰ ਵਿਚ ਆਸਾ ਕੀ ਵਾਰ ਵਿਚ ਮਲਾਰ ਕੀ ਵਾਰ ਵਿਚ - 12 ਸਲੋਕ 15 ਸਲੋਕ - 5 ਸਲੋਕ

2. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ 19 ਸਲੋਕ ਹਨ : ਸੂਹੀ ਕੀ ਵਾਰ ਵਿਚ ਰਾਮਕਲੀ ਕੀ ਵਾਰ 11 ਸਲੋਕ 2 ਸਲੋਕ ਮਾਰੂ ਕੀ ਵਾਰ ਵਿਚ - 1 ਸਲੋਕ

3. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਕੁੱਲ 12 ਸਲੋਕ ਹਨ : ਸਿਰੀ ਰਾਗ ਕੀ ਵਾਰ ਵਿਚ 2 ਸਲੋਕ - ਸੋਰਠਿ ਕੀ ਵਾਰ ਵਿਚ 1 ਸਲੋਕ - ਸਾਰੰਗ ਕੀ ਵਾਰ ਵਿਚ-9 ਸਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਅਧਿਐਨ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਤੇ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸੁਹਣੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਘਾੜਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਬੰਧ 'ਚ ਕੁਝ ਕੁ ਸਲੋਕਾਂ 'ਚ ਮੌਜੂਦ ਵਿਚਾਰ/ਖਿਆਲ ਨੂੰ ਚਿੰਤਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾਉਣਾ ਯੋਗ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਹ ਪਾਵਨ ਸਲੋਕ ਵਿਚਾਰਦੇ ਹਾਂ:

ਦੇਂਦੇ ਥਾਵਹੁ ਦਿਤਾ ਚੰਗਾ ਮਨਮੁਖਿ ਐਸਾ ਜਾਣੀਐ ॥
ਸੁਰਤਿ ਮਤਿ ਚਤੁਰਾਈ ਤਾ ਕੀ ਕਿਆ ਕਰਿ ਆਖਿ ਵਖਾਣੀਐ ॥
ਅੰਤਰਿ ਬਹਿ ਕੈ ਕਰਮ ਕਮਾਵੈ ਸੋ ਚਹੁ ਕੁੰਡੀ ਜਾਣੀਐ ॥
ਜੋ ਧਰਮੁ ਕਮਾਵੈ ਤਿਸੁ ਧਰਮ ਨਾਉ ਹੋਵੈ ਪਾਪਿ ਕਮਾਣੈ ਪਾਪੀ ਜਾਣੀਐ ॥
ਤੂੰ ਆਪੇ ਖੇਲ ਕਰਹਿ ਸਭਿ ਕਰਤੇ ਕਿਆ ਦੂਜਾ ਆਖਿ ਵਖਾਣੀਐ ॥
ਜਿਚਰੁ ਤੇਰੀ ਜੋਤਿ ਤਿਚਰੁ ਜੋਤੀ ਵਿਚਿ ਤੂੰ ਬੋਲਹਿ
ਵਿਣੁ ਜੋਤੀ ਕੋਈ ਕਿਛੁ ਕਰਿਹੁ ਦਿਖਾ ਸਿਆਣੀਐ ॥
ਨਾਨਕ ਗੁਰਮੁਖਿ ਨਦਰੀ ਆਇਆ ਹਰਿ ਇਕੋ ਸੁਘੜੁ ਸੁਜਾਣੀਐ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 138)

ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਨਾਲੋਂ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਸਾਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਦਾਤ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਵਧੇਰੇ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ-ਮਾਤਰ ਅਜਿਹੀ ਸੋਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਨਮੁਖ ਕਰਕੇ ਹੀ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸੁਰਤੀ ਅਤੇ ਚਲਾਕੀ ਬਾਰੇ ਕੀ ਆਖਾਂਗੇ! ਭਾਵ ਉਹ ਅਸਲ 'ਚ ਦਾਨਿਸ਼ਮੰਦ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ’ਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਇਹ ਦਰਸਾਉਣਾ ਲੋੜਦੇ ਹਨ ਕਿ, ਭਲਿਓ ਲੋਕੋ ! ਜ਼ਰਾ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਜਾਂਚੋ, ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਦਾਤੇ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਚੰਗੀ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਹੀ ਖਿਆਲ ਮਨ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋ, ਚੀਜ਼ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਸਖੀਪੁਣੇ ਉਹਦੀ ਫਰਾਖਦਿਲੀ, ਸਾਡੇ ਪ੍ਰਤੀ ਉਹਦੇ ਤਰਸ, ਉਹਦੀ ਦਇਆ ਜਿਹੇ ਪੱਖਾਂ ਵੱਲ ਸਾਨੂੰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਖਿਆਲ ਕਰਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਲੋਕ ਸਾਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ‘ਜਪੁ’ ਬਾਣੀ ’ਚ ਵਿਦਮਾਨ ਇਹ ਕਥਨ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਅ ਹੀ ਯਾਦ ਕਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ :

ਦੇਦਾ ਦੇ ਲੈਦੇ ਥਕਿ ਪਾਹਿ ॥
ਜੁਗਾ ਜੁਗੰਤਰਿ ਖਾਹੀ ਖਾਹਿ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 2)

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਮੁਤਾਬਿਕ ਸੰਸਾਰ 'ਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦੀ ਚਾਹ ਤੋਂ ਬਗ਼ੈਰ ਰਹਿ ਕੇ ਜਿਹੜਾ ਭਲਾ ਕਰਮ ਕੋਈ ਕਮਾਉਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚਹੁੰਆਂ ਹੀ ਕੋਨਿਆਂ 'ਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੁਕ ਕੇ ਪਾਪ ਕਮਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਪਾਪੀ ਦਾ ਪਾਪ ਕਰਮ ਵੀ ਉਂਝ ਹੇ ਪਰਮਾਤਮਾ! ਇਹ ਰਹੱਸਮਈ ਵਰਤਾਰਾ ਵਰਤਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਿਰਫ਼ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ ! ਓੜਕ ਤੇਰੀ ਮਹਾਨ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰਾ ਤਾਂ ਕੁਝ ਹੋਣਾ ਕਦੇ ਮੁਮਕਿਨ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਤੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਅੰਦਰ ਟਿਕਾਈ ਗਿਆਨ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਕਰਕੇ ਹੀ ਕੋਈ ਦਾਨਿਸ਼ਵਰਾਂ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਕਰ ਸਕੇਗਾ। ਗੁਰੂ ਦੇ ਸੁਹਣੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸੁਘੜ ' ਸੁਜਾਨ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਆਪ ਹੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਹਸਤੀ ਇਹ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਥੋੜ੍ਹੇ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਦਾਤਾਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਅਹਿਮੀਅਤ ਦਿੰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਉਲਾਰੂ ਰੁਚੀ ਹਉਮੈਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਹਉਮੈਂ ਦਾ ਲੱਛਣ ਹੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੀਵਨ ਹਉਮੈਂ ਵਾਲੇ ਹੀ ਕਰਮ ਕਮਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਹਉਮੈਂ ਕਾਰਨ ਹੀ ਜੀਵ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਜੂਨੀਆਂ ਵਿਚ ਭਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਉਮੈਂ ਇਕ ਲੰਮਾ ਤੇ ਚੋਖਾ ਚਿਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਰੋਗ ਹੈ। ਜੇ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਤਾਂ ਜੀਵ ਗੁਰੂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਕਮਾਉਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਹਉਮੈਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ :

ਹਉਮੈ ਏਹਾ ਜਾਤਿ ਹੈ ਹਉਮੈ ਕਰਮ ਕਮਾਹਿ ॥
ਹਉਮੈ ਏਈ ਬੰਧਨਾ ਫਿਰਿ ਫਿਰਿ ਜੋਨੀ ਪਾਹਿ ॥
ਹਉਮੈ ਕਿਥਹੁ ਊਪਜੈ ਕਿਤੁ ਸੰਜਮਿ ਇਹ ਜਾਇ ॥
ਹਉਮੈ ਏਹੋ ਹੁਕਮੁ ਹੈ ਪਇਐ ਕਿਰਤਿ ਫਿਰਾਹਿ ॥
ਹਉਮੈ ਦੀਰਘ ਰੋਗੁ ਹੈ ਦਾਰੂ ਭੀ ਇਸੁ ਮਾਹਿ ॥
ਕਿਰਪਾ ਕਰੇ ਜੇ ਆਪਣੀ ਤਾ ਗੁਰ ਕਾ ਸਬਦੁ ਕਮਾਹਿ ॥
ਨਾਨਕੁ ਕਹੈ ਸੁਣਹੁ ਜਨਹੁ ਇਤੁ ਸੰਜਮਿ ਦੁਖ ਜਾਹਿ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 466)

ਮਾਇਆ ਪ੍ਰਤੀ ਉਲਾਰੂ ਰੁਚੀ ਕਾਰਨ ਜੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇਕ-ਮਾਤਰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਜਾਇਦਾਦ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨਾ ਹੀ ਬਣ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਜੀਵਨ ਰੂਪੀ ਰਾਤ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ’ਤੇ ਭਾਵ ਮੌਤ ਆਉਣ ’ਤੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮਾਇਆ, ਧਨ-ਦੌਲਤ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਧਨ-ਜਾਇਦਾਦ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨਾ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।

ਇਸ ਲਈ ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣਾ ਇਕ ਦਿਨ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਜਾਣ ਦਾ ਸੱਚ ਸਮਝ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਪਦਾਰਥਕ ਵਿਸਥਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਉਹ ਸਿਰਫ ਤੇ ਸਿਰਫ ਆਪਣੀ ਟੇਕ ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ’ਤੇ ਹੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਤਮ ਵਿਚ ਸੰਸਾਰ ਇਕ ਦਿਨ ਛੱਡ ਜਾਣ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਭਾਵਿਕ ਤੇ ਅਤੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਉਹ ਤੱਤ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਨੂੰ ਹਰ ਪਲ ਚੇਤੇ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਹਰ ਵਕਤ ਸਾਡੇ ਇਸ ਸੱਚ ਨੂੰ ਮੂਲੋਂ ਹੀ ਭੁਲਾ ਛੱਡਣ ਦਾ ਡਰ ਬਣਿਆ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ :

ਜਿਨੀ ਚਲਣੁ ਜਾਣਿਆ ਸੇ ਕਿਉ ਕਰਹਿ ਵਿਥਾਰ ॥
ਚਲਣ ਸਾਰ ਨ ਜਾਣਨੀ ਕਾਜ ਸਵਾਰਣਹਾਰ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 787)

ਇਸ ਸਲੋਕ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸਲੋਕ ਵੀ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਵਿਚ ਹੀ ਪੜ੍ਹਨ-ਵਾਚਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲਾ ਹੈ :

ਰਾਤਿ ਕਾਰਣਿ ਧਨੁ ਸੰਚੀਐ ਭਲਕੇ ਚਲਣੁ ਹੋਇ ॥
ਨਾਨਕ ਨਾਲਿ ਨ ਚਲਈ ਫਿਰਿ ਪਛੁਤਾਵਾ ਹੋਇ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 787)

ਭਾਵ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਕਿੰਨਾ ਅਵੇਸਲਾਪਨ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਰੂਪੀ ਰਾਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਧਨ ਇਕੱਤਰਿਤ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਕੀ ਪਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਸਵੇਰ ਹੀ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਛੱਡਣਾ ਪੈ ਜਾਵੇ ਤੇ ਉਹ ਇੱਥੋਂ ਚਲਦਾ ਬਣੇ! ਹੇ ਨਾਨਕ! ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਜਾਣ ਲੱਗਿਆਂ ਕੁਝ ਵੀ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਤਾਂ ਜਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਫਿਰ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਪਛਤਾਵਾ ਤਾਂ ਹੋਣਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਛਤਾਵਾ ਦਰਅਸਲ ਆਤਮਾ ਹਿੱਸੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਰਹੱਸਮਈ ਸਰੂਪ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸਲੋਕ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਉਲੇਖ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਹਰ ਪਾਠਕ-ਸਰੋਤੇ ਨੇ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਜ਼ਰੂਰ ਪੜ੍ਹਿਆ ਸੁਣਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਸੀਂ ਮਨੁੱਖ ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਕੋਈ ਕੰਮ ਬੱਧੋਰੁੱਖੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਕੋਈ ਰਸ ਜਾਂ ਸੁਆਦ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਵਿਗਾਸ ਜਾਂ ਅਨੰਦ ਦੀ ਤਾਂ ਆਸ ਹੀ ਨਾਮੁਮਕਿਨ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਇਸ ਉਸਾਰੂ ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਆਧਾਰਸ਼ਿਲ੍ਹਾ ਉੱਪਰ ਸਾਡੇ ਜਿਹੇ ਅਵੇਸਲੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅਸਲ ਮਾਰਗ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਰ ਕੰਮ ਸਾਨੂੰ ਅੰਤ੍ਰੀਵ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਦਾ ਹੁੰਗਾਰਾ ਭਰਦਿਆਂ ਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮਾਨਸਿਕ ਜਾਂ ਆਤਮਿਕ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਵਿਗਾਸ ਵਾਸਤੇ ਇਹੀ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਅਕੱਟ ਕਸੌਟੀ ਹੈ। ਸਲੋਕ ਹੈ :

ਬਧਾ ਚਟੀ ਜੋ ਭਰੇ ਨਾ ਗੁਣੁ ਨਾ ਉਪਕਾਰੁ ॥
ਸੇਤੀ ਖੁਸੀ ਸਵਾਰੀਐ ਨਾਨਕ ਕਾਰਜੁ ਸਾਰੁ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 787)

ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਇਕ ਹੋਰ ਸਲੋਕ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤਾ ਅੰਕਿਤ ਹੈ:

ਮਨਹਠਿ ਤਰਫ ਨ ਜਿਪਈ ਜੇ ਬਹੁਤਾ ਘਾਲੇ ॥
ਤਰਫ ਜਿਣੈ ਸਤ ਭਾਉ ਦੇ ਜਨ ਨਾਨਕ ਸਬਦੁ ਵੀਚਾਰੇ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ,787)

ਭਾਵ ਕਿ ਆਪਣੇ ਹੀ ਮਨ ਦੀ ਜ਼ਿੱਦ ਜਾਂ ਮਨਵਧੀਕਰਨ ਨਾ ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਕਤਈ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਮੁਮਕਿਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਾਡੀ ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਹੀ ਗਿਆਨ ਰੱਖਦਿਆਂ ਉਸ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਅੰਤ੍ਰੀਵ ਪਿਆਰ-ਭਾਵ ਦੇ ਨਾਲ ਸਹਾਈ ਬਣਾਉਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰਨ ਉੱਪਰ ਹੀ ਸਾਡੇ ਪੱਲੇ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਦਾ ਵਾਹਕ ਸ਼ਬਦ ਹੀ ਸਾਡੇ ਲਈ ਓੜਕ ਸਹਾਇਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਤੀ ਸੰਖੇਪ ਤੱਤਸਾਰੀ ਅਤੇ ਉਚੇਰੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਮਹਿੰਗੀ ਰਹੱਸਮਈ ਸ਼ੈਲੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਵਿਚ ਅਰਕ ਰੂਪ ਤੱਤਸਾਰੀ ਨਿਚੋੜ ਸਾਡੀ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਹੱਦੋਂ ਵੱਧ ਭਾਰ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਅੰਤ੍ਰੀਵ ਬਿਰਤੀ ਉੱਪਰ ਚੋਟ ਕਰਦਿਆਂ ਇਹ ਫੁਰਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਅਸਲ ਭੈਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਸੰਸਾਰਕ ਭੈਅ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦੇ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਭੈਅ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਿਭਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦਿਆਂ ਸਹਾਇਕ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਨਿਚੋੜ ਰੂਪੀ ਤੱਤਸਾਰ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਭੈਅ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਦਰ ਉੱਪਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਵਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਡਰ-ਭਰਪੂਰ ਸਥਿਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ :

ਜਿਨਾ ਭਉ ਤਿਨ੍ ਨਾਹਿ ਭਉ ਮੁਚੁ ਭਉ ਨਿਭਵਿਆਹ ॥
ਨਾਨਕ ਏਹੁ ਪਟੰਤਰਾ ਤਿਤੁ ਦੀਬਾਣਿ ਗਇਆਹ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 788)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਡੂੰਘੇਰੇ ਵਿਚਾਰ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਿੱਚੋਂ ਇਹ ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼ ਕਸੀਦਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਤੋਂ ਮਹਿਰੂਮ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਕੁਦਰਤ ਵੱਲੋਂ ਰੱਖੀ ਗਈ ਇਸ ਕਮੀ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦੇਣਾ ਮੁਨਾਸਿਬ ਹੈ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਰਅਸਲ ਕੁਦਰਤ ਵੱਲੋਂ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਜੋਤ ਤੋਂ ਮਹਿਰੂਮ ਮਨੁੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਣਇੱਛਿਤ ਰਵੱਈਆ ਤੇ ਨਜ਼ਰੀਆ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੇ ਅਧੀਨ ਲਿਆਉਂਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿਚ ਇਕ ਬਹੁ ਨਿੱਗਰ ਸਟੈਂਡ ਜਾਂ ਪੈਂਤੜਾ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਹ ਦਰਸਾਇਆ ਕਿ ਕੁਦਰਤ ਵੱਲੋਂ ਅਜਿਹੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਮਨੁੱਖ ਸਾਡੇ ਵੱਲੋਂ ਪੂਰਨ ਸਹਾਨੁਭੂਤੀ ਤੇ ਹਮਦਰਦੀ ਦੇ ਪਾਤਰ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਸਨ ਜੋ ਕਿ ਵੀਹ ਵਿਸਵੇ ਹੁੰਦੇ ਨਹੀਂ। ਸੋ ਅਸਲ ਵਿਚ ਅੰਨ੍ਹਾ ਉਹੀ ਮਨੁੱਖ ਹੈ ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਉਸ ਦੇ ਅਟੱਲ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਨਾ ਸਮਝਦਾ ਹੋਇਆ, ਖੁਦ ਨੂੰ ਉਚੇਰੀ ਥਾਂ ਰੱਖਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇਤਰਹੀਣ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅਪਮਾਨਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿਚ ਸਾਡੀ ਭਰਪੂਰ ਦਿਲੀ ਹਮਦਰਦੀ ਦੇ ਪਾਤਰ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਇਸ ਸਲੋਕ ਦਾ ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਸਾਡਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਮੇਰੀ ਤੁੱਛ ਬੁੱਧੀ ਮੁਤਾਬਿਕ ਸਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ :

ਸੋ ਕਿਉ ਅੰਧਾ ਆਖੀਐ ਜਿ ਹੁਕਮਹੁ ਅੰਧਾ ਹੋਇ ॥
ਨਾਨਕ ਹੁਕਮੁ ਨ ਬੁਝਈ ਅੰਧਾ ਕਹੀਐ ਸੋਇ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 954)

ਕੁਝ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਵਿਚਾਰ-ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜੋ ਕਿ ਨੇਤਰਹੀਣ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਥਾਇ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਤੁੱਛ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜੋਤ ਤੋਂ ਮਹਿਰੂਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਕਈ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਅਤੀ ਲਾਚਾਰੀ ਤੇ ਬੇਵੱਸੀ ਵਾਲੀ ਦੀਨ-ਦਸ਼ਾ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਅਤੇ ਡੂੰਘੀ ਸੰਵੇਦਨਾ ਸਹਿਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇਤਰਹੀਣਾਂ ਦਾ ਦਰਦ ਮਹਿਸੂਸਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇਤਰਹੀਣ ਮਨੁੱਖਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਬੇਦਰਦੀ ਭਰੀ ਅੱਖੜ ਪਹੁੰਚ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਵੱਸ਼ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੁੱਲ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਾਇਆ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਇਸੇ ਅਮਲ ਦਾ ਹੀ ਸਿੱਟਾ ਰੂਪ ਸਿੱਖ-ਸੰਗਤ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਲਈ ਇਸ ਮੁੱਦੇ ਉੱਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇਸ ਸੰਖੇਪ ਨਿਰੰਤਰ ਲੜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੋਈ ਹੋਵੇਗੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਸਲੋਕ ਦਾ ਆਓ, ਅਰਥ ਤੇ ਵਿਚਾਰ-ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਸਲੋਕ ਦਾ ਮੂਲ ਪਾਠ ਹੈ :

ਸਾਹਿਬਿ ਅੰਧਾ ਜੋ ਕੀਆ ਕਰੇ ਸੁਜਾਖਾ ਹੋਇ ॥
ਜੇਹਾ ਜਾਣੈ ਤੇਹੋ ਵਰਤੈ ਜੇ ਸਉ ਆਖੈ ਕੋਇ ॥
ਜਿਥੈ ਸੁ ਵਸਤੁ ਨ ਜਾਪਈ ਆਪੇ ਵਰਤਉ ਜਾਣਿ ॥
ਨਾਨਕ ਗਾਹਕੁ ਕਿਉ ਲਏ ਸਕੈ ਨ ਵਸਤੁ ਪਛਾਣਿ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 954)

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਇਕ ਵਿਵੇਕ-ਭਰਪੂਰ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਤੋਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਸ ਸਰਬ ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨੇਤਰਾਂ ਤੋਂ ਮਹਿਰੂਮ ਰੱਖਿਆ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੇਕਰ ਉਹ ਮਿਹਰ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਨੇਤਰਾਂ ਸਹਿਤ ਵੀ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਹੀ ਮਹਾਨ ਇੱਛਾ ਜਾਂ ਮਿਹਰ ਕਰ ਕੇ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਗ਼ੈਰ ਰੌਚਿਕ ਮਾਤਰ ਵੀ ਕੋਈ ਕਦਮ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਵਧਾ ਸਕਦਾ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੱਲੋਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿਚ ਰੱਖੇ ਗਏ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦਰਅਸਲ ਅਸੀਂ ਸਜ਼ਾ ਪਾਉਣ ਦੇ ਅਮਲ ਅਧੀਨ ਚੱਲਦਿਆਂ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ‘ਜੇਹਾ ਜਾਣੈ ਤੇਹੋ ਵਰਤੈ ਜੇ ਸਉ ਆਖੈ ਕੋਇ ॥ ਦੇ ਅਰਥ ਇਕ ਸਮਰੱਥ ਆਧੁਨਿਕ ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕੀਤੇ ਹਨ— “ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਜਾਣਦਾ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਜਣਾ ਸੈਂਕੜੇ ਵਾਰੀ ਉਸ ਨੂੰ ਪਿਆ ਸਮਝਾਏ। ਇਸ ਵਿਦਵਾਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰੂਪਾਂਤਰ ਵੀ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਗੋਚਰ " ਕਰਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ— “One Whom the Lord has made blind the lord can make him see again.”

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚਾਰ-ਤੱਤ ਨਾਲ ਬੜੀ ਭਰਪੂਰ ਹੈ | ਵਿਚਾਰ-ਤੱਤ ਤੋਂ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ, ਮੱਧ ਅਤੇ ਓੜਕ ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼ ਨਿਕਲਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮੂਲ ਰੂਪ `ਚ ਗੁਰੂ-ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਮਿਲੇ ਰੂਹਾਨੀ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਸਿੱਖ-ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮ ਦੇ ਸਫਰ ਦੇ ਪਾਂਧੀਆਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਲੋੜਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਨਿਰੋਲ ਨਿੱਜਤਵ ਜਾਂ ਸਵੈਵੈ-ਮਨ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਦੇ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕਦੇ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਣ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਭਾਵੀ ਸਰੋਤੇ ਭਾਵ ਕਿ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮ-ਪੰਧ ਦੇ ਉੱਤੇ ਪਏ ਹੋਏ ਜਗਿਆਸੂ ਤੇ ਜੀਉੜੇ ਹਨ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ 'ਚ ਸੰਬੋਧਨੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਹੈ। ਕਿਧਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕਿਧਰੇ ਵੈਦ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਸਿਖਹੁ, ਕਿਤੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਮਨ-ਮਸਤਕ 'ਚ ਵਿਦਮਾਨ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ ਕੋਈ ਰਹੱਸ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਤਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਨਾ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਇਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ-ਅੰਤਰ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਕੋਈ ਧਿਰ ਹੈ ਜਿਸ ਤਕ ਉਹ ਆਪਣਾ ਮਨੋਭਾਵ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਲੋੜਦੇ ਹਨ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕਈ ਵਾਰ ਦਲੀਲ ਤੋਂ ਹੀ ਸਿਖਰ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦਲੀਲ ਦੀ ਕਸੌਟੀ ’ਤੇ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਛਿਤ ਵਜ਼ਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਅੰਤਿਮ ਤੱਤਸਾਰ ਕਸੀਦਦੇ ਹੋਏ ਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹਨ/ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਦਲੀਲ ਦੀ ਉੱਚਿਤਤਾ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਅ ਹੀ ਮੰਨਵਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦਲੀਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਖ਼ਤ ਤਾੜਨਾ ਭਰੇ ਢੰਗ 'ਚ ਕਰਨ ਤੋਂ ਗੁਰੇਜ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਪਿਆਰ ਭਾਵ ਨਾਲ ਹੀ ਕਾਰਜ ਸਾਧਦੇ ਤੇ ਮੰਤਵ ਪੂਰਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ‘ਚਾਕਰੁ ਲਗੈ ਚਾਕਰੀ” ਵਾਲਾ ਸਲੋਕ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਅੰਦਾਜ਼-ਏ-ਬਿਆਨ ਨੂੰ ਪੁਖ਼ਤਾ ਤੇ ਦਮਦਾਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਸੁਚੇਤ-ਅਚੇਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਤੇ ਸਵਾਲ ਉਠਾਏ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਬਹੁਤ ਵਾਰ ਆਪਣਾ ਅੰਤਿਮ ਸੰਦੇਸ਼ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਪੱਲੇ ਘੁੱਟ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ:

ਤੂ ਵੈਦਾ ਵੈਦੁ ਸੁਵੈਦੁ ਤੂ ਪਹਿਲਾਂ ਰੋਗੁ ਪਛਾਣੁ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1279)
-ਏਹ ਕਿਨੇਹੀ ਚਾਕਰੀ ਜਿਤੁ ਭਉ ਖਸਮ ਨ ਜਾਇ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 475)

ਠੋਸ ਵਿਚਾਰਾਤਮਕ ਬਾਣੀ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣ ਸੂਚਕ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਸਾਂਚੇ 'ਚ ਢਲੀ ਹੋਈ ਵੀ ਵੇਖ, ਵਿਚਾਰ ਤੇ ਨਿਹਾਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਉਹ ਆਪਣਾ ਭਾਵ/ ਵਿਚਾਰ ਬੜੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਭਰੋਸੇ ਤੇ ਆਤਮ-ਬਲ ਸਹਿਤ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਮੁਤਾਸਿਰ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹਨ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਰਲ ਸਾਦਾ, ਨਿਰਮਲ ਸੁਭਾਅ ਤੇ ਵਿਹਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਾਵਿਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਸਾਦ-ਮੁਰਾਦੀ ਸਰਲ ਸ਼ੈਲੀ ਹੋਣ ਦੇ ਮੁਕਾਮ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਾ ਕੇ ਸਰਬਸਾਧਾਰਨ ਲੋਕਾਈ ਜਨ-ਸਾਧਾਰਨ ਨੂੰ ਸਨਮੁਖ ਰੱਖਿਆ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜੋ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਸਾਦ-ਮੁਰਾਦੇ ਅੰਦਾਜ਼ ’ਚ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਉਚੇਚ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਕੇ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਹਿਸੂਸਦੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਅੰਦਾਜ਼-ਏ-ਬਿਆਨ ਤਾਂ ਸਾਦਮੁਰਾਦਾ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਵਿਚਾਰਾਂ, ਖਿਆਲਾਂ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ।

ਦਿਲ ਦੇ ਭਾਵ, ਜਜ਼ਬੇ ਤੇ ਵਲਵਲੇ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਪ੍ਰਭੂ ਤੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਤੀਬਰ ਲੋਚਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ 'ਚ ਅਸਚਰਜਤਾ ਤੇ ਵਿਸਮਾਦ ਨੂੰ ਸਮੋਅ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਤੱਤ ਹਨ। ਉਹ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੇ ਖਿਆਲਾਂ ਦੇ ਸੰਸਾਰ 'ਚ ਲਿਜਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਾਧਕਾਂ ਦੀ ਸੁਰਤ ਨੂੰ ਆਚਰਜ ਮੰਡਲਾਂ 'ਚ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸਾਧਕ ਖੁਦ ਨੂੰ ਖਿਆਲ ਦੇ ਵਿਸਮਾਦੀ ਸੰਸਾਰ 'ਚ ਵਿਚਰਦਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜੀਵਨ-ਅਮਲ ਸਹਿਜ-ਸੁਭਾਵਿਕਤਾ ਦੇ ਗੁਣ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਚੇਚਾ ਬਲ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਰੱਤੀ ਭਰ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਪ੍ਰੇਮ ’ਚ ਗੁੰਨੀ ਹੋਈ ਰੂਹ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਮਿੱਠਤ ਤੇ ਰਸੀਲੇਪਣ ਦੇ ਕਾਵਿ ਗੁਣ ਨੂੰ ਉਪਜਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਸਰਵਣ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਜਗਿਆਸੂ ਜਨਾਂ ਨੂੰ ਨਿਹਾਲ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।