ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਹਿੱਤ ਤ੍ਰੈ-ਸੂਤਰੀ ਸਿਧਾਂਤ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੇ-ਨਾਮ ਜਪੋ, ਕਿਰਤ ਕਰੋ ਅਤੇ ਵੰਡ ਛਕੋ। ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਸਿਧਾਂਤ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਆਧਾਰਸ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਸੁਚਾਰੂ (streamline), ਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਸੁਖਾਲਾ ਜੀਵਨ ਜੀਉਣ ਹਿੱਤ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਇਉਂ ਕਹਿ ਲਈਏ ਕਿ ਗੁਰਮਤਿ ਸਾਨੂੰ ਉੱਚੇ-ਸੁੱਚੇ ਜੀਵਨ ਜੀਉਣ ਦਾ ਬੇਹਤਰੀਨ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਬਖਸ਼ਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨ ਵੱਲੋਂ ਥਾਂ ਪੁਰ ਥਾਂ ਚੰਗੇ ਚੱਜ-ਆਚਾਰ, ਸੁਹਣੀ ਸਿਹਤ, ਸਮਾਜਿਕ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਾਂਝ ਤੇ ਉੱਚੀ ਆਤਮਿਕ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹਿੱਤ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦਿੰਦਿਆਂ ਬੱਜਰ ਕੁਰਹਿਤਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਵਰਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਾਨੂੰ ਪੱਤ ਤੇ ਮੱਤ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰੀ ਜੀਵਨ-ਜੁਗਤ ਨਾਲ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਸਵੈਮਾਣ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਜੀਵਨ ਰੂਪੀ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵੇਲ ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਰੂਪੀ ਰੁੱਖ ਦੇ ਗਲ ਲੱਗ ਕੇ ਸੁੱਖ-ਨਿਧਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਰਥਾਤ ਉਸਨੂੰ ਸੁੱਖ ਰੂਪੀ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਸਦਾ ਹੀ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦੇ ਰੰਗ ਵਿਚ ਰੰਗਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਦਾ ਸਾਹਿਬ ਕੈ ਰੰਗਿ ਰਹੈ ਮਹਲੀ ਪਾਵੈ ਥਾਉ॥ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਤੋਂ ਵਿਰਵਾ/ਖੁੰਜਿਆ ਜੀਵਨ ਵਿਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਲਿਬੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਰਦਰ ਭਟਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਜੀਵਨ ਆਪ-ਹੁਦਰਾ, ਹੂੜਮਤੀਆ ਤੇ ਮਨਮਤੀਆ ਰਹਿ ਕੇ ਮਨ ਦੀ ਮੱਤ ਪਿੱਛੇ ਤੁਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਤੇ ਖੱਜਲ ਖੁਆਰ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਮਨਮੁਖ ਮੂਲ ਵੀ ਗਵਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਮਨਮੁਖ ਚਲੇ ਮੂਲੁ ਗਵਾਇ ਜੀਉ॥ ਅਜਿਹਾ ਮਨਮੁਖ ਭਟਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਥਉ-ਟਿਕਾਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਮਨਮੁਖ ਮਨੁ ਤਨੁ ਅੰਧੁ ਹੈ ਤਿਸ ਨਉ ਠਉਰ ਨ ਠਾਉ॥ ਬਹੁ ਜੋਨੀ ਭਉਦਾ ਫਿਰੈ ਜਿਉ ਸੁੰਞੈ ਘਰਿ ਕਾਉ॥ ਐਸੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਦਿਲ ਪੱਥਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਬੇ-ਰਹਿਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਨਮੁਖੁ ਪਾਥਰੁ ਸੈਲੁ ਨ ਭੀਜੈ॥ ਮਨਮੁਖ ਦੀ ਅਗਲੀ ਅਵਸਥਾ ਦੁਰਮਤਿ ਹੈ ਭਾਵ ਕਿ ਭੈੜੀ ਮੱਤ। ਭੈੜੀ ਮੱਤ ਵਾਲੇ ਬਦਕਿਸਮਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਕਲ ਵੀ ਹੌਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਏਹੀ ਦੁਰਮਤਿ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਖ਼ੁਆਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਰਸਾਤਲ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਖੱਡ ਵਿਚ ਜਾ ਸੁੱਟਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਬੜੇ ਭਿਆਨਕ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਉਦੋਂ ਹੀ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਜੀ ਦੇ ਦੱਸੇ ਤ੍ਰੈ-ਸੂਤਰੀ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿਲਾਂਜਲੀ ਦੇ ਜਿਸਨੇ ਕਿਰਤ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਉਹ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਉਸ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਰੌਂਅ ਨਹੀਂ ਧੜਕ ਸਕਦੀ। ਕਿਰਤ-ਸਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲੋਂ ਟੁੱਟਿਆ ਮਨੁੱਖ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਹੋ ਨਿਬੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਇੰਝ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ ਜਿਉ ਕੂਕਰੁ ਹਰਕਾਇਆ ਉਹ ਕੰਮਚੋਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਦਲਿੱਦਰੀ ਤੇ ਆਲਸੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਾ ਲਾਸ਼ ਆਪਣੇ ਮੋਢਿਆਂ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕੀ ਫਿਰਦਾ ਵਿਚਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਮਨੁੱਖ ਸਮਾਜ ’ਤੇ ਕੀੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬੇਗਾਨੇ ਟੁੱਕੜਿਆਂ ’ਤੇ ਪਲਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਠੇਠ ਪੇਂਡੂ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ‘ਟਿੱਕੀ ਠੋਕ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਕੁਝ ਚਿਰ ਤਾਂ ਇਵੇਂ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਹਸ਼ਰ ਮਾੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਮਨੁੱਖ ਪਹਿਲੇ ਸਮਾਜ ਨਾਲੋਂ ਟੁੱਟਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨਾਲੋਂ, ਫਿਰ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲੋਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲੋਂ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ਗਵਾ ਬੈਠਦਾ ਹੈ। ਅੰਦਰੋਂ ਟੁੱਟ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਝੂਠੀ ਤਸੱਲੀ ਦੇਣ ਲਈ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ’ਤੇ ਪਰਦਾ ਪਾਉਣ ਲਈ ਉਹ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਹ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਆਦੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਤ ਏਥੋਂ ਤਕ ਬਦਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਨੌਬਤ ਚੋਰੀਆਂ, ਠੱਗੀਆਂ ਤਕ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਇਹ ਆਦਤ ਵਾਰਦਾਤਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਂਦੀ ਹੈ। ਜਾਤ ਭਾਵੇਂ ਉਸਦੀ ਮਾਨਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਕਰਤੂਤ ਪਸ਼ੂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਰਤੂਤਿ ਪਸੂ ਕੀ ਮਾਨਸ ਜਾਤਿ ਖਸਮ ਵਿਸਾਰ ਕੇ, ਨਾਮ ਦੀ ਖੁਮਾਰੀ ਭੁੱਲ ਕੇ ਝੂਠੀ ਖੁਮਾਰੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮਾੜੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਤੇ ਸੁਚੱਜਾ ਜੀਵਨ ਜੀਉਣ ਲਈ ਮਨੁੱਖ-ਮਾਤਰ ਪ੍ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਲੜ ਲੱਗਣਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ ਰਾਮ ਰਸਾਇਣਿ ਜੋ ਰਤੇ ਨਾਨਕ ਸਚ ਅਮਲੀ ਵੈਸੇ ਤਾਂ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਦੀ ਚਰਚਾ ਉੱਪਰ ਕਰ ਆਏ ਹਾਂ। ਇਕ ਵਿਹਲਾਪਨ ਹੀ ਹੈ ਜੋ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਹਲਾ ਮਨ ਸ਼ੈਤਾਨ ਦਾ ਘਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਨਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਇਕ ਕਾਰਨ ਗ਼ਰੀਬੀ ਵੀ ਹੈ। ਗ਼ਰੀਬ ਵਿਅਕਤੀ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਆਪਣੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਜੂਝਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਚਿੰਤਾ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਲਈ ਉਹ ਨਸ਼ੇ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਖੇਤੀ ਦੀਆਂ ਵਧਦੀਆਂ ਲਾਗਤਾਂ ’ਤੇ ਘਟਦਾ ਮੁਨਾਫਾ ਉਸਨੂੰ ਕਰਜ਼ਾਈ ਬਣਾਈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।ਕਰਜੇ ਥੱਲੇ ਦੱਬਿਆ ਉਹ ਉੱਠ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਸਿੱਟਾ ਭਿਆਨਕ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਗ਼ਮ ਭੁਲਾਉਣ ਲਈ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।ਆਖਰ ਉਹ ਆਤਮਹੱਤਿਆ ਵੀ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।ਘਰੇਲੂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ, ਹੋਸਟਲਾਂ ਦਾ ਵਾਤਾਵਰਨ ਆਦਿ, ਇਸ ਬੁਰਾਈ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਤੱਤ ਹਨ। ਟੈਨਸ਼ਨ, ਤਨਾਅ, ਚਿੜਚਿੜਾ ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਮਾੜੀ ਸੰਗਤ ਆਦਿ ਤੱਤ ਵੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹਨ।

ਨਸ਼ਾ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨਾ ਰਹਿ ਕੇ ਸਗੋਂ ਇਕ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਸਮੱਸਿਆ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਤਕਰੀਬਨ ਹਰ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਨਸ਼ੇ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਥੋੜੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਬਹੁਤੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ। ਅਸੀਂ ਜੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਕਹਿਣਾ/ਲਿਖਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਹਰ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਮੌਤ ਨਸ਼ੇ ਕਰਕੇ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਾਡੀ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਜ ਕੁਰਾਹੇ ਪੈ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਨਸ਼ਿਆਂ ਕਾਰਨ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਮੌਤਾਂ ਕਰਕੇ ਕੀਰਨੇ ਪੈ ਰਹੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਗੱਲ ਕਹਿਣ ਲਈ ਕੋਈ ਝਿਜਕ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਕਿ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਹੁਣ ਤਾਂ ਛੇਵਾਂ ਦਰਿਆ ਹੀ ਵਹਿ ਤੁਰਿਆ ਹੈ।ਏਥੇ ਹਰ ਚੌਥਾ ਵਿਅਕਤੀ ਨਸ਼ੇ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ। ਗੱਲ ਕੀ, ਸ਼ਰਾਬ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਥੱਲੇ ਰਹਿ ਗਈ ਜਾਪਦੀ ਹੈ, ਹੁਣ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਨਸ਼ਿਆਂ ਨੇ ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗ੍ਰਿਫਤ ਵਿਚ ਲੈ ਲਿਆ ਹੈ। ਅਫੀਮ, ਚਰਸ, ਕੋਕੀਨ, ਭੰਗ, ਡੋਡੇ, ਸਮੈਕ, ਹੈਰੋਇਨ, ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਟੀਕੇ ਅਤੇ ਗੋਲੀਆਂ (ਹੋਰ ਕਈ ਨਸ਼ੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਗਿਣਨੇ ਵੀ ਕੋਈ ਸੌਖੇ ਨਹੀਂ) ਆਦਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਵਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਾਰੂ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਲਿਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਗਰੀਬੀ ਦੀ ਰੇਖਾ ਤੋਂ ਥੱਲੇ ਰਹਿ ਰਹੇ ਲੋਕ ਸਿਗਰਟ, ਬੀੜੀ, ਤੰਬਾਕੂ ਅਤੇ ਭੰਗ ਆਦਿ ਨਾਲ ਹੀ ਆਪਣਾ ਝੱਸ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸਾਡੀ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਰਸਤਿਆਂ, ਚੌਰਾਹਿਆਂ ਅਤੇ ਲੁਕਵੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਉੱਗੀ ਭੰਗ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਮੁਨ੍ਹੇਰ ਤੋਂ ਹੀ ਨਸ਼ੇ ਦੇ ਆਦੀ ਭੰਗ ਮਲਦੇ ਹੋਏ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ, ਬੜੇ ਹੀ ਦੁਖੀ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਗੱਲ ਕਹਿਣੀ/ਲਿਖਣੀ ਪੈ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਨੌਜਵਾਨ ਆਪਣੇ ਨਸ਼ੇ ਦੇ ਝੱਸ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਹੱਦ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਡੀ ਦੁਖਦਾਇਕ ਹੋਣੀ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਤਸਵੀਰ ਹੈ।

ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਡਾ. ਪਿਆਰਾ ਲਾਲ ਗਰਗ ਹੁਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਅੰਕੜੇ ਗੌਲਣਯੋਗ ਅਤੇ ਚਿੱਥਣਯੋਗ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਅੰਕੜੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਕਰਨ ਮੰਤਰਾਲੇ ਵੱਲੋਂ ਸ੍ਰੀ ਵਿਜੇ ਸਾਂਪਲਾ ਦੀ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ’ਤੇ ਏਮਜ਼ (ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਮੈਡੀਕਲ ਸਾਇੰਸਜ਼), ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਸ਼ਾ ਨਿਰਭਰਤਾ ਇਲਾਜ 2019 ਵਿਚ ਜਾਰੀ ਹੋਏ ਹਨ। ‘ਨਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਪਸਾਰਾ' ਨਾਮੀ ਇਹ ਅਧਿਐਨ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ 10 ਤੋਂ 75 ਸਾਲ ਉਮਰ ਵਰਗ ਦੇ 186 ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੇ 200111 ਘਰਾਂ ਦੇ 4,73,569 ਜੀਆਂ ਦੇ ਫਾਰਮ ਭਰੇ ਗਏ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਦੇ 135 ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੇ 72,642 ਨਸ਼ੇੜੀਆਂ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਦੇਸ਼ ਦੀ 10 ਤੋਂ 75 ਸਾਲ ਉਮਰ ਵਰਗ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਵਿਚ 16 ਕਰੋੜ ਲੋਕ (14.6%) ਸ਼ਰਾਬ, 3.1 ਕਰੋੜ ਭੰਗ(ਚਰਸ,ਗਾਂਜਾ ਸਮੇਤ) 2.3 ਕਰੋੜ ਅਫੀਮ ਪਦਾਰਥ, 22 ਲੱਖ ਲੋਕ ਚਿਲਮ ਨਾਲ ਨਸ਼ਾ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਹਾਲੇ ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਨਸ਼ੇ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਨਹੀਂ।ਇਹ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਹਾਲਾਤ ਹੈ।

ਡਾ. ਪਿਆਰਾ ਲਾਲ ਗਰਗ (ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਕੱਚ ਸੱਚ, ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ, 15 ਸਤੰਬਰ, 2023) ਅਨੁਸਾਰ ਪੀ. ਜੀ, ਆਈ. ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ (ਜੋ ਕਿ ਵੈੱਬ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਪਾਈ ਗਈ) ਮੁਤਾਬਿਕ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਅਫੀਮ ਦੇ ਨਸ਼ੇੜੀ 2.7 ਲੱਖ (1.7 ਤੋਂ 2.7 ਲੱਖ) ਔਸਤ ਉਮਰ 30 ਸਾਲ ਹੈ ਤੇ 95% ਪੁਰਸ਼ ਹਨ। ਨਸ਼ੇ ਦੇ ਟੀਕੇ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲੇ 95% ਹਨ, ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਪੇਂਡੂ ਹਨ। ਏਮਜ਼ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਿਕ ਅਫੀਮ ਦੇ ਨਸ਼ੇੜੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 2.32 ਲੱਖ (1.74 ਤੋਂ 2,32 ਲੱਖ), 76% ਦੀ ਔਸਤ ਉਮਰ 18 ਤੋਂ 35 ਸਾਲ (ਜੋ ਕਿ ਬੜਾ ਹੀ ਗੰਭੀਰ ਮਸਲਾ ਆਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ) ਤੇ 99 ਪੁਰਸ਼ ਹਨ। ਟੀਕੇ ਲਗਵਾਉਣ ਵਾਲੇ 29% ਹਨ।

ਇਸ ਵਕਤ 9 ਲੱਖ ਵਿਅਕਤੀ ਨਸ਼ਾ-ਛੁਡਾਊ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿਚ ਰਜਿਸਟਰਡ ਹਨ। ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਨੂੰ ‘ਉੜਤਾ ਪੰਜਾਬ' ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਸਾਲ 2022 ਈ. ਵਿਚ ਐਨ.ਸੀ.ਆਰ. ਬੀ.(ਨੈਸ਼ਨਲ ਕ੍ਰਾਈਮ ਰਿਕਾਰਡ ਬਿਉਰੋ) ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਿਕ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਹੁਣ ਨਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਤਸਕਰੀ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਤੀਜੇ ਨੰਬਰ ਤੇ ਹੈ। ਇਸ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿਚ ਖੁਲਾਸਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਹੁਣ ਐਨ. ਡੀ. ਪੀ. ਐਸ (ਨਾਰਕੋਟਿਕ ਡਰੱਗਜ ਐਂਡ ਫਿਜੀਕੋਟ੍ਰੋਪਿਕ ਸਬਸਟੈਂਸਿਜ ਐਕਟ 1985) ਮੁਤਾਬਿਕ 10432 ਐਫ. ਆਈ. ਆਰਜ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਸੂਚੀ ਵਿਚ ਸਿਖਰ ’ਤੇ ਹੈ।ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ (10078 ਐਫ. ਆਈ. ਆਰਜ਼ ਨਾਲ ਦੂਜੇ ਨੰਬਰ ’ਤੇ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ 9972 ਐਫ. ਆਈ. ਆਰਜ਼ ਨਾਲ ਤੀਜੇ ਨੰਬਰ ’ਤੇ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਦੇ ਇਕ ਸਰਵੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ 16 ਤੋਂ 35 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ 73 ਫ਼ੀਸਦੀ ਨੌਜਵਾਨ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫਤ ਵਿਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਕਾਲਜ ਪੜ੍ਹਦੇ 10 ਵਿੱਚੋਂ 7 ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਤੇ ਤਿੰਨ ਵਿਦਿਆਰਥਣਾਂ ਨਸ਼ੇੜੀ ਬਣ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ 66 ਫੀਸਦੀ ਗੁਟਖਾ ਤੇ ਤੰਬਾਕੂ ਵਰਗੇ ਘਾਤਕ ਨਸ਼ੇ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਸੂਬੇ ਵਿਚ ਨੌਵੀਂ ਜਮਾਤ ਤਕ ਪਹੁੰਚਦੇ 50 ਫ਼ੀਸਦੀ ਮੁੰਡੇ ਤੇ 17 ਫੀਸਦੀ ਕੁੜੀਆਂ ਨਸ਼ੇੜੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ 30 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਲੋਕ ਨਸ਼ੇ ਦੇ ਆਦੀ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰ ਸਾਲ 7500 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੇ ਡਰੱਗ ਦਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਸੂਬੇ 'ਚ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਰੁਝਾਨ ਅਤੇ ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਤਸਕਰੀ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਵੱਡੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਚਲਾਉਣ ਦੇ ਕਈ ਦਾਅਵੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਪਰ ਮਸਲਾ ਜਿਉਂ ਦਾ ਤਿਉਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਨਸ਼ਾ ਤਸਕਰੀ ਵਿਚ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਆਗੂ, ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਵਪਾਰੀ ਵਰਗ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾਅਵਿਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਪੰਜਾਬ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਦਲਦਲ ਵਿਚ ਧੱਸਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਨੈਸ਼ਨਲ ਰਿਕਾਰਡ ਕ੍ਰਾਈਮ ਬਿਊਰੋ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ 'ਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਪਿਛਲੇ ਡੇਢ ਸਾਲ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਨਸ਼ਿਆਂ ਕਾਰਨ 310 ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਗਈ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ 222 ਮੌਤਾਂ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰਹਿ ਖੇਤਰ ਮਾਲਵਾ ਦੇ ਮੋਗਾ, ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਅਤੇ ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿਚ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਬੜੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ 18 ਤੋਂ 30 ਸਾਲ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਹਨ। ਐਨ. ਸੀ. ਆਰ. ਬੀ. ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬ 'ਚ ਇਸ ਸਮੇਂ 25 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਦਲਦਲ 'ਚ ਫਸ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਤਿੰਨ ਗੁਪਤ ਗ੍ਰਿਹਾਂ ਦਾ ਭਾਂਡਾ ਭੰਨਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਹੈ ਕਿ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਜਾਲ ਏਨਾ ਵਿਆਪਕ ਹੈ ਕਿ ਨਸ਼ਾ ਤਸਕਰ ਹਰ ਰੋਜ਼ 2 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਖਰੀਦਣ ਲਈ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਤਸਕਰਾਂ ਨੂੰ ਭੇਜਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕੰਮ ਲਈ ਇਹ ਨਸ਼ਾ ਤਸਕਰ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੱਧ ਤਨਖ਼ਾਹ ਅਤੇ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦਾ ਲਾਲਚ ਦੇ ਕੇ ਭਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ (ਅਜੀਤ, 16 ਸਤੰਬਰ, 2023)।

ਨਸ਼ਿਆਂ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ (W.H.O) ਨੇ ਆਪਣੀ ਇਕ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿਚ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿਰਫ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਹੀ ਤੰਮਾਕੂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ 8 ਲੱਖ ਲੋਕ ਹਰ ਸਾਲ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੰਨ 2030 ਤਕ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਢਾਈ ਗੁਣਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਲੁੱਟਾਂ-ਖੋਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਰਦਾਤਾਂ ਦਿਨ-ਬਦਿਨ ਵਧ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਕਤਲਾਂ, ਅਪਰਾਧਾਂ, ਲੁੱਟਾਂ, ਚੋਰੀਆਂ ਅਤੇ ਡਾਕਿਆਂ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਾਪਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਵੈਸੇ ਤਾਂ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਲ਼ਤ ਦਾ ਅਸਰ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਉੱਪਰ ਹੀ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ ਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵ ਇਸਤਰੀ ਵਰਗ ਉੱਪਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਸ਼ੋਸ਼ਣ, ਘਰੇਲੂ ਝਗੜਿਆਂ, ਆਪਸੀ ਮਾਰ-ਕੁਟਾਈ, ਬਲਾਤਕਾਰਾਂ ਤੇ ਤਲਾਕਾਂ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਵੱਸਦੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾੜ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਨਸ਼ਿਆਂ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ-ਕੈਂਸਰ, ਏਡਜ਼, ਨਪੁੰਸਕਤਾ, ਕਿਡਨੀਆਂ ਦਾ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋ ਜਾਣਾ, ਦਿਲ ਤੇ ਜਿਗਰ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਆਦਿ।

ਅੱਜ ਇਹ ਸਮੱਸਿਆ ਅਤਿ ਜਟਿਲ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਉਣ ਲਈ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਇੱਛਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਮਾਤਰ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਸਰਕਾਰ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਸਮਾਜ-ਸੁਧਾਰਕ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਹੋਣ। ਇਸ ਵਾਪਰ ਰਹੇ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿਚ ਸਾਡੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਗਵਾਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਹੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਇਸੁ ਜਗ ਮਹਿ ਚਾਨਣੁ ਕਰਮਿ ਵਸੈ ਮਨਿ ਆਏ॥ ਅਸਲ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਜੀਉਣ ਦੀ ਜਾਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ, ਵਾਚਣ ਤੇ ਚਿੰਤਨ-ਮੰਥਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਦਿੱਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਆਤਮਸਾਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਾਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਉਹ ਕਰਮ/ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨ ਦੀ ਚੰਚਲਤਾ ਅਤੇ ਭਟਕਣਾ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਹੋਵੇ। ਫਰੀਦਾ ਜਿਨ੍ਹੀ ਕੰਮੀ ਨਾਹਿ ਗੁਣ ਤੇ ਕੰਮੜੇ ਵਿਸਾਰਿ॥ ਮਤੁ ਸਰਮਿੰਦਾ ਥੀਵਹੀ ਸਾਂਈ ਦੈ ਦਰਬਾਰਿ॥ ਅਜਿਹੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕਈ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਆ ਘੇਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਪਦਾਰਥ ਬੁੱਧੀ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤਮ੍ਹਾ ਨੂੰ ਖ਼ਰਾਬ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਉਦੋਂ ਹੀ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮਨੋਂ ਵਿਸਾਰ ਦੇਂਦੇ ਹਾਂ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀਆਂ ਪਾਵਨ ਪੰਕਤੀਆਂ ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਵਿਚਾਰਨਯੋਗ ਹਨ:

ਖਸਮੁ ਵਿਸਾਰਿ ਕੀਏ ਰਸ ਭੋਗ॥
ਤਾਂ ਤਨਿ ਉਠਿ ਖਲੋਏ ਰੋਗ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ, 1256)

ਗੁਰਬਾਣੀ ਇਕ ਐਸੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਾਬਤਸੂਰਤ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਕਿਰਤੀ ਮਿਹਨਤੀ, ਉੱਦਮੀ, ਉਤਸ਼ਾਹੀ, ਗਿਆਨਵਾਨ, ਹਿੰਮਤ ਹੌਸਲੇ ਵਾਲਾ, ਰੱਬੀ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਧਾਰਨੀ, ਬਾਹਰੀ ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਤੋਂ ਬਚਿਆ, ਨਿਰਭਉ ਤੇ ਨਿਰਵੈਰ, ਧੀਰਜਵਾਨ, ਸਿਦਕੀ, ਉੱਤਮ ਸੰਗਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਔਗਣਾਂ ਨੂੰ ਧੋ ਸੁੱਟਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਰੱਬੀ ਭਾਣੇ/ਹੁਕਮ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ।ਅਜਿਹਾ ਮਨੁੱਖ ਤਾਂ ਸ਼ਬਦ 'ਚ ਸੁਰਤ ਟਿਕਾਉਣ ਨਾਲ ਹੀ ਬਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਪੂਰਨ ਮਨੁੱਖ ਹੀ ਵਿਕਾਰੀ ਬਿਰਤੀਆਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਨ ਮਨੁੱਖ ਬਣਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਹਿੱਤ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ :

ਜਿਤੁ ਪੀਤੈ ਮਤਿ ਦੂਰਿ ਹੋਇ ਬਰਲੁ ਪਵੈ ਵਿਚਿ ਆਇ॥
ਆਪਣਾ ਪਰਾਇਆ ਨ ਪਛਾਣਈ ਖਸਮਹੁ ਧਕੇ ਖਾਇ॥
ਜਿਤੁ ਪੀਤੈ ਖਸਮੁ ਵਿਸਰੈ ਦਰਗਹ ਮਿਲੈ ਸਜਾਇ॥
ਝੂਠਾ ਮਦੁ ਮੂਲਿ ਨ ਪੀਚਈ ਜੇ ਕਾ ਪਾਰਿ ਵਸਾਇ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ, 554)

ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਵੀ ਸ਼ਰਾਬ ਬਾਬਤ ਟਿੱਪਣੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਗੰਗਾ ਜਲ ਤੋਂ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਬਣੀ ਹੋਵੇ ਪਰ ਗੁਰਮੁਖ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮੁਆਫਕ ਨਹੀਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸੋਭਦੀ। ਸ਼ਰਾਬ ਤੇ ਹੰਕਾਰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਸੰਗੀ-ਸਾਥੀ ਹਨ:

ਸੁਰਸਰੀ ਸਲਲ ਕ੍ਰਿਤ ਬਾਰੁਨੀ ਰੇ ਸੰਤ ਜਨ ਕਰਤ ਨਹੀ ਪਾਨੰ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ, 1293)

ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸਲੋਕ ਵਿਚ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਐਸਾ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਕਿ ਧਾਰਮਿਕ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਵੀ ਕਰੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਸੇਵਨ ਵੀ ਕਰੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੋ ਕਿ ਮੂਲੋਂ ਹੀ ਗ਼ਲਤ ਹੈ:

ਕਬੀਰ ਭਾਂਗ ਮਾਛੁਲੀ ਸੁਰਾ ਪਾਨਿ ਜੋ ਜੋ ਪ੍ਰਾਨੀ ਖਾਂਹਿ॥
ਤੀਰਥ ਬਰਤ ਨੇਮ ਕੀਏ ਤੇ ਸਭੈ ਰਸਾਤਲਿ ਜਾਂਹਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ, 1377)

ਮਨੁੱਖ ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਪੱਲਾ ਛੱਡ ਕੇ ਹੀ ਪਾਨ, ਸੁਪਾਰੀ,ਬੀੜੀਆਂ ਆਦਿ ਫੋਕੇ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਅਜਾਈਂ ਗਵਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੁਰਾਈਆਂ ਕਾਰਨ ਵੀ ਪੰਜ ਵਿਕਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ:

ਪਾਨ ਸੁਪਾਰੀ ਖਾਤੀਆ ਮੁਖਿ ਬੀੜੀਆ ਲਾਈਆ॥
ਹਰਿ ਹਰਿ ਕਦੇ ਨ ਚੇਤਿਓ ਜਮਿ ਪਕੜਿ ਚਲਾਈਆ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ, 726)

ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਤਾਕੀਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ, ਹੇ ਮਨੁੱਖ ! ਜੇ ਤੂੰ ਸ਼ਰਾਬ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰਨਾ ਹੀ ਹੈ ਤਾਂ ਐਸੀ ਸ਼ਰਾਬ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰ ਜਿਸਦਾ ਨਸ਼ਾ ਕਦੇ ਉਤਰੇ ਹੀ ਨਾ। ਉਹ ਸ਼ਰਾਬ ਨਾਮ ਰਸ ਦੀ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਸੇਵਨ ਕੀਤਿਆਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਬਰਕਤ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਹੀ ਜਗਤ ਵਿਚ ਉਸਦੀ ਜੋਤ ਜਗਦੀ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ। ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਜੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਬੱਜਰ ਕੁਰਹਿਤਾਂ ਤੋਂ ਵਰਜਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਮਾਤਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ :

ਗੁੜੁ ਕਰਿ ਗਿਆਨੁ ਧਿਆਨੁ ਕਰਿ ਮਹੂਆ ਭਉ ਭਾਠੀ ਮਨ ਧਾਰਾ॥
ਸੁਖਮਨ ਨਾਰੀ ਸਹਜ ਸਮਾਨੀ ਪੀਵੈ ਪੀਵਨਹਾਰਾ॥1॥
ਅਉਧੂ ਮੇਰਾ ਮਨੁ ਮਤਵਾਰਾ॥
ਉਨਮਦ ਚਢਾ ਮਦਨ ਰਸੁ ਚਾਖਿਆ ਤ੍ਰਿਭਵਨ ਭਇਆ ਉਜਿਆਰਾ॥1॥ਰਹਾਉ॥
ਦੁਇ ਪੁਰ ਜੋਰਿ ਰਸਾਈ ਭਾਠੀ ਪੀਉ ਮਹਾ ਰਸੁ ਭਾਰੀ ॥
ਕਾਮੁ ਕ੍ਰੋਧੁ ਦੁਇ ਕੀਏ ਜਲੇਤਾ ਛੁਟਿ ਗਈ ਸੰਸਾਰੀ॥2॥
ਪ੍ਰਗਟ ਪ੍ਰਗਾਸ ਗਿਆਨ ਗੁਰ ਗੰਮਿਤ ਸਤਿਗੁਰ ਤੇ ਸੁਧਿ ਪਾਈ॥
ਦਾਸ ਕਬੀਰੁ ਤਾਸੁ ਮਦ ਮਾਤਾ ਉਚਕਿ ਨ ਕਬਹੂ ਜਾਈ॥3॥2॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ, 969)

ਮੌਜੂਦਾ ਦੌਰ ਵਿਚ ਵੱਡੀ ਲੋੜ ਹੈ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ 'ਤੇ ਚਿੰਤਨ ਮੰਥਨ ਕਰਨ ਦੀ, ਤਾਂਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਜਵਾਨੀ ਨੂੰ ਰੋੜ੍ਹੇ ਪੈਣ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਓਟ-ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਿਆਂ ਸਾਨੂੰ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਕੋਪ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਜੰਗੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਉਪਰਾਲੇ ਕਰਨੇ ਹੋਣਗੇ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਨੂੰ ਸਵੈ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਗੌਰਵਮਈ ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਕੀਮਤੀ ਵਿਰਸੇ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਪੁਰਖੇ ਹੱਥੀਂ ਕਿਰਤ ਕਰਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ ਘਾਲ-ਕਮਾਈ ਕਰਦਿਆਂ ਐਬ ਰਹਿਤ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਭਰਿਆ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਘਾਲਿ ਖਾਇ ਕਿਛੁ ਹਥਹੁ ਦੇਇ ਦੀ ਪਿਰਤ ਸੀ। ਉਹ ਰੁਝੇਵੇਂ ਭਰਿਆ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਤਕੜੇ ਜੁੱਸੇ ਤੇ ਸੁਡੌਲ ਸਰੀਰ ਹੋਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਅੱਜ ਇਹ ਰੀਤਾਂ-ਰਸਮਾਂ ਸਾਡੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚੋਂ ਮਨਫੀ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਕਈ ਵਿਅਕਤੀ ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਵੇਖੇ/ਸੁਣੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਡੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਕੰਮ ਹੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਉਹ ਇਹ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਡੇ ਲੋਕ ਚੌਕਾਂ-ਚੌਰਾਹਿਆਂ ਵਿਚ ਦਿਹਾੜੀ/ਕੰਮ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿਚ ਦਿਨ ਬਿਤਾ ਕੇ ਘਰਾਂ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ,ਪਰ ਇਹ ਦਲੀਲ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤਕ ਢੁੱਕਵੀਂ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਰਦੇਸੀਆਂ ਨੇ ਬਾਹਰੋਂ ਆ ਕੇ ਸਾਡੀ ਕਿਰਤ-ਮਜਦੂਰੀ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਪਰਦੇਸੀ ਹੁਣ ਤਕਰੀਬਨ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਖੇਤੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਰਾਜ ਮਿਸਤਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ,ਟਾਇਲਾਂ ਆਦਿ ਲਗਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਰੇੜ੍ਹੀਆਂ ਲਗਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਫ਼ਲਾਂ ਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਰੇੜ੍ਹੀਆਂ ਲਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਾਡੇ ਲੋਕ ਅੱਯਾਸ਼ੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਸੜਕਾਂ ’ਤੇ ਡੰਡੇ ਵਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਸ਼ਰਾਬਾਂ ਪੀ ਰਹੇ ਹਨ, ਭੰਗਾਂ ਪੀ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਦੇ ਵਕਤ ਸੀ ਜਦੋਂ ਸਾਡੇ ਪੁਰਖੇ ਆਪਣੀ ਸਰੀਰਕ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਬਾਹਰੋਂ ਆ ਰਹੇ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਦਾ ਡੱਟ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ-ਭੈਣਾਂ ਦੀਆਂ ਇੱਜ਼ਤਾਂ ਬਚਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਸਾਨੂੰ ਘੋਖਣ ਪੜਤਾਲਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਰਾਈ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚੋਂ ਉਦੋਂ ਹੀ ਖਤਮ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਲਾਮਬੰਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਸਮਾਜ ਦੇ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਵਰਗ ਨੂੰ, ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਲੋਕ ਭਲਾਈ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਬੁਰਾਈ ਨੂੰ ਮੂਲੋਂ ਹੀ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਸਰਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਜਾਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਆਗੂਆਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤੀ ਆਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਸਾਨੂੰ ਆਪਣਾ ਵਿੱਦਿਅਕ ਢਾਂਚਾ ਏਨਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿਚ ਚੇਤਨਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਖੇਡਾਂ ਤੇ ਕਸਰਤ ਵੱਲ ਵੀ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਅਧਿਆਪਕ ਵਰਗ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਬਣਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੈਰ ਪੈਰ ’ਤੇ ਬੁਰਾਈਆਂ ਬਾਰੇ ਸੁਚੇਤ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣ। ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਇਹ ਗੱਲ ਕਹਿਣੀ ਪੈ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਸਾਡੇ ਵਿੱਦਿਅਕ ਢਾਂਚੇ ਵਿਚ ਨਿਘਾਰ ਅਇਆ ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਕੋਲੋਂ ਵਿੱਦਿਅਕ ਕੰਮ ਲੈਣ ਦੀ ਬਜਾਇ ਗ਼ੈਰ-ਵਿੱਦਿਅਕ ਕੰਮ ਲਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਾਗਜ਼ੀ-ਪੱਤਰੀਂ ਤਾਂ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਮਾਨਸਿਕ ਪੱਧਰ ਉੱਚਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।ਇਸ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਬਿਨਾਂ ਸਿਰਾਂ ਦੇ ਪਨੀਰੀ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ ਜਿਸ ਨਾਲ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਵਧੀ ਹੈ। ਸਿੱਟਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਨੌਜਵਾਨ ਵਿਹਲੇ ਫਿਰ ਰਹੇ ਹਨ ਤੇ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰ ਹਨ ਤੇ ਨਸ਼ੇ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਾਡੇ ਸਾਰੇ ਮਹਿਕਮਿਆਂ ਵਿਚ ਉੱ ਅਹੁਦਿਆਂ ’ਤੇ ਬਾਹਰਲੇ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਆ ਕੇ ਕਾਬਜ਼ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਸਾਡੇ ਨੌਜਵਾਨ ਉੱਚੀਆਂ ਪਦਵੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗਤਾ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਹੇ।ਜਿਹੜੇ ਕੋਈ ਚੰਦ ਕੁ ਬੱਚੇ ਮਿਹਨਤੀ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਮੁਤਾਬਿਕ ਕੰਮ ਹੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਰਿਹਾ, ਉਹ ਵਹੀਰਾਂ ਘੱਤ ਕੇ ਬਾਹਰ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਾਡੇ ਵਿੱਦਿਅਕ-ਢਾਂਚੇ ਵਿਚ ਨਿਘਾਰ ਲਈ ਸਾਡੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹਨ ਪਰ ਇਸ ਆਏ ਨਿਘਾਰ ਵਿਚ ਅਧਿਆਪਕ ਵਰਗ ਨੂੰ ਵੀ ਬਰੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪੂਰਾ ਦੋਸ਼ੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਧਿਰ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ।

ਇੱਥੇ (ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ) ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦਾ ਬੇੜਾ ਗ਼ਰਕ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਕੰਮ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਸਮਾਜਿਕ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ/ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰਗਰਮ ਹੋਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਇਸ ਨਸ਼ਾ ਵਿਰੋਧੀ ਮੁਹਿੰਮ ਨੂੰ ਇਕ ਵੱਡੀ ਲਹਿਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦਾ ਸਹਿਯੋਗ ਹੋਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਤਰੀ ਵਰਗ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੀੜਿਤ ਹੈ।

ਸਾਡੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਫਿਲਮਾਂ ਵਾਲੇ ਵੀ ਪਰਦੇ ਦੀ ਸਕਰੀਨ ’ਤੇ ਸਭ ਅੱਛਾ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾ ਰਹੇ। ਫਿਲਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਲੱਚਰਵਾਦ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦਿਖਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਨੰਨਿਆਂ (ਨਸ਼ਾ,ਨਕਲ ਤੇ ਨੰਗੇਜ਼ਵਾਦ) ਨੇ ਸਾਡੀ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਾ ਬੇੜਾ ਗ਼ਰਕ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਦਾ ਬਾਈਕਾਟ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸੈਂਸਰ ਬੋਰਡ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਜਾਂ ਅਜਿਹੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਸਾਡੀਆਂ ਸਮੂਹ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਬੁਰਾਈ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਰਥਕ ਰੋਲ ਨਿਭਾਉਣ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚੰਦ ਵੋਟਾਂ ਕਾਰਨ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਗੱਦੀ ਜਾਂ ਚੌਧਰ ਖਾਤਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ੇ ਵੰਡ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਹੱਕਾਂ ’ਤੇ ਡਾਕੇ ਨਾ ਮਾਰਨ। ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਾਡੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਫ਼ਰਜ਼ ਪਛਾਨਣੇ ਹੋਣਗੇ।

ਆਓ, ਰਲ ਕੇ ਨਸ਼ਾ ਵਿਰੋਧੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦਾ ਆਗਾਜ਼ ਕਰੀਏ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੇ ਕੋਈ ਦੇਰ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਆਪਣ ਹਥੀ ਆਪਣਾ ਆਪੇ ਹੀ ਕਾਜੁ ਸਵਾਰੀਐ ਅਤੇ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਦਰਿਆ ਦੇ ਹੜ੍ਹ ਨੂੰ ਠੱਲ ਪਾਈਏ। ਆਪਣੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਬਚਾਉਂਦਿਆਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰੀਏ।