ਪਾਣੀ ਇਸ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਉੱਪਰ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਤੱਤ ਹੈ ਜੋ ਜੀਵ ਰਚਨਾ ਲਈ ਅਹਿਮ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਪਾਸਾਰ ਦੀ ਆਧਾਰਸ਼ਿਲਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਓਸ ਨਿਰੰਕਾਰ ਨੇ ਅਫੁਰ ਤੋਂ ਫੁਰ ਅਵਸਥਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਮਝੀ ਜਾਂ ਨਿਰਗੁਣ ਤੋਂ ਸਰਗੁਣ ਸਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਉੱਪਰ ਪਵਣ, ਪਾਣੀ, ਅਗਨੀ, ਪਾਤਾਲ ਤੱਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਮਝੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਣੀ ਇਕ ਸੀ। ਪਾਣੀ ਹੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਲੋੜ ਸੀ। ਗੁਰਮਤਿ ਦਰਸ਼ਨ

“ਪਹਿਲਾ ਪਾਣੀ ਜੀਉ ਹੈ ਜਿਤੁ ਹਰਿਆ ਸਭੁ ਕੋਇ॥”

ਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਉੱਪਰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਹੋਈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੇ ਬਾਕੀ ਸਿਰਜਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਉਂਞ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਜਲ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਜਲ ਹੀ ਤੇ ਸਭ ਊਪਜੈ ਹਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪਾਣੀ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੂਨੀ-ਜੀਵ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਮੌਤ ਤਕ, ਉਸ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਵਿਗਾਸ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਲ ਬਿਨ ਸਾਖ ਕਮਲਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦਾਮ ਨਹੀਂ ਉਪਜਦੇ। ਭਾਵ ਕਿ ਸਮੁੱਚੀ ਕੁਦਰਤ, ਜੀਵ-ਜੰਤੂ, ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਸਾਡਾ ਭੂ-ਮੰਡਲੀ ਵਾਤਾਵਰਨ ਤੇ ਮੌਸਮ ਆਦਿ ਪਾਣੀ ’ਤੇ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਹਨ। ਇਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਹੈ, ਜੀਵਨ-ਦਾਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਦੀ ਅਮੁੱਲ ਦੇਣ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਸੱਭਿਅਤਾਵਾਂ ਵੀ ਦਰਿਆਵਾਂ, ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ’ਤੇ ਹੀ ਵਿਗਸੀਆਂ ਅਤੇ ਮੌਲੀਆਂ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਪਾਣੀ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਲੋੜ ਸੀ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਰਮਾਣ ਮਿਲਦੇ ਹਨ :

ਭਰੀਐ ਹਥੁ ਪੈਰੁ ਤਨੁ ਦੇਹ॥
ਪਾਣੀ ਧੋਤੈ ਉਤਰਸੁ ਖੇਹ॥ (ਪੰਨਾ 4)

ਪਾਣੀ ਵਿਚਹੁ ਰਤਨ ਉਪੰਨੇ ਮੇਰੁ ਕੀਆ ਮਾਧਾਣੀ॥
ਅਠਸਠਿ ਤੀਰਥ ਦੇਵੀ ਥਾਪੇ ਪੁਰਬੀ ਲਗੈ ਬਾਣੀ॥
ਨਾਇ ਨਿਵਾਜਾ ਨਾਤੈ ਪੂਜਾ ਨਾਵਨਿ ਸਦਾ ਸੁਜਾਣੀ॥
ਮੁਇਆ ਜੀਵਦਿਆ ਗਤਿ ਹੋਵੈ ਜਾਂ ਸਿਰਿ ਪਾਈਐ ਪਾਣੀ॥ (ਪੰਨਾ 150)

ਪਹਿਲੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਾਲ-ਮੰਡਲ, ਥਲ-ਮੰਡਲ ਅਤੇ ਵਾਯੂ-ਮੰਡਲ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਉਂਦਿਆਂ (ਜੋ ਜੀਵ-ਮੰਡਲ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ) ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ :

ਪਵਣੁ ਗੁਰੂ ਪਾਣੀ ਪਿਤਾ ਮਾਤਾ ਧਰਤਿ ਮਹਤੁ॥ (ਪੰਨਾ 8)

ਸਾਰ ਤੱਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੀਵਨ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਕਿਰਿਆ ਐਸੀ ਨਹੀਂ ਜਿੱਥੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲੋੜ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਜੀਵ ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਚਿਰ ਜੀਅ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਤਾਂ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਕੱਟਣਾ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਲ ਮਿਲਿਆਂ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਪਿਆਸ ਬੁਝਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੀਤਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਸਾਡੀ ਧਰਤੀ ਦਾ 71% ਹਿੱਸਾ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ ਭਾਵ ਕਿ ਪਾਣੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ 97.3% ਪਾਣੀ ਖਾਰਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੀਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਬਾਕੀ ਬਚਦਾ ਪਾਣੀ 2.7% ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ 70% ਪਾਣੀ ਬਰਫਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ ਅਤੇ 30% ਪਾਣੀ ਧਰਤੀ ਹੇਠਾਂ ਹੈ। ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਸਿਰਫ 1% ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਯੋਗ ਬਚਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਵੀ ਅਸੀਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੇ। “ਜੋ ਬ੍ਰਹਮੰਡੇ ਸੋਈ ਪਿੰਡੇ॥” ਸਾਡੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਵੀ 70% ਪਾਣੀ ਹੈ। ਡਾਕਟਰਾਂ ਮੁਤਾਬਿਕ ਜੇ ਇਸ ਦੀ ਪੰਜ ਫੀਸਦੀ ਮਾਤਰਾ ਘਟ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਬੇਚੈਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੇ ਦਸ ਫੀਸਦੀ ਘਟ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਚੱਲਣ ਫਿਰਨ ਤੋਂ ਅਸਮਰੱਥ ਅਤੇ ਵੀਹ ਫੀਸਦੀ ਘਟ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਮੁਤਾਬਿਕ ਇਸ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਉੱਪਰ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਕੁੱਲ ਪਾਣੀ ਦਾ ਭੰਡਾਰ 146 ਕਰੋੜ ਕਿਊਸਿਕ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਹਰ ਸਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ 3.40 ਲੱਖ ਕਿਊਸਿਕ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪਾਣੀ ਵਾਸ਼ਪ ਬਣ ਕੇ ਉੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿਚ ਤੈਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਮਿਲਣ ’ਤੇ ਮੀਂਹ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਰ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਰ ਅਫਸੋਸ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਪੀਣ ਯੋਗ ਪਾਣੀ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਬਚਦਾ ਹੈ ਉਸ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਵੀ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਹੀ। ਇਕ ਪਾਸੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਥੁੜ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਅਸੀਂ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰੀ ਜਾ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਦੀ ਬੇਲੋੜੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਹੋਣੀ ਹੈ। ਮੂਲ ਤੋਂ ਥਿੜਕੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਉਲਾਰੂ ਰੁਚੀ ਨੇ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਨਾਲ ਬੇਲੋੜੀ ਛੇੜਛਾੜ ਅਤੇ ਚੌਗਿਰਦੇ (ਕੁਦਰਤੀ ਵਾਤਾਵਰਨ) ਵਿਚ ਖਲਲ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਮਨੁੱਖ ਰਾਤੋ-ਰਾਤ ਅਮੀਰ ਹੋਣ ਦੀ ਤਾਕ ਵਿਚ ਹੈ। ਮਾਇਆ ਦੀ ਅੰਨ੍ਹੀ ਦੌੜ ਅਤੇ ਲਲਕ ਨੇ ਸਹਿਜ-ਬਿਰਤੀ ਖਿੰਡਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਅਨਰੂਪ ਜੀਣਾ ਭੁੱਲ ਗਏ ਹਾਂ। ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਨਾ ਭੁੱਲ ਕੇ ਏਅਰ ਕੰਡੀਸ਼ਨਡ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿਚ ਰਹਿਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਦੂਜਾ ਮਾਇਆਵੀ ਲਲਕ ਕਾਰਨ ਧੜਾ-ਧੜ ਰੁੱਖਾਂ ਦਾ ਕਟਾਅ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਦਾ 95% ਰਕਬਾ ਸੰਘਣੀ ਖੇਤੀ ਅਧੀਨ ਹੈ। ਇਸ ਮੰਤਵ ਲਈ ਰੁੱਖਾਂ, ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਬੇਲਿਆਂ ਆਦਿ ਦੀ ਬਲੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਰੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਹੇਠ ਰਕਬਾ 6% ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਕੌਮੀ ਔਸਤ 24% ਹੈ। ਪਰ ਜੰਗਲਾਤ ਨੀਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਰੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਹੇਠ ਰਕਬਾ 33% ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰੁੱਖ ਜਾਂ ਜੰਗਲ ਕੁਦਰਤੀ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦਾ ਸਮਤੋਲ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ। ਇਹ ਵਰਖਾ ਲਿਆਉਣ ਵਿਚ ਕਾਫੀ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਘੱਟ ਰੁੜਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਵਿਚ ਜੀਰਨ ਵਿਚ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਖੇਤੀ ਦੇ ਮਸ਼ੀਨੀਕਰਨ ਤੇ ਰਸਾਇਣੀਕਰਨ ਨੇ ਵੀ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਹੱਥੀਂ ਕਿਰਤ ਕਰਨੀ ਛੱਡ ਕੇ ਸੁਖ ਰਹਿਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਅਭਿਲਾਸ਼ੀ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ। ਬੇਬਹਾ ਨਦੀਨ-ਨਾਸ਼ਕ ਤੇ ਕੀਟ-ਨਾਸ਼ਕ ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਇਕ ਅਨੁਮਾਨ ਅਨੁਸਾਰ 2010-11 ਵਿਚ ਰਸਾਇਣਕ ਖਾਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ 1911 ਹਜ਼ਾਰ ਨਿਊਟ੍ਰੀਐਂਟ ਟਨ ਹੋਈ ਅਤੇ 5.80 ਹਜ਼ਾਰ ਟਨ ਕੀਟ-ਨਾਸ਼ਕ ਖਿਲਾਰੇ ਗਏ। ਇਕ ਇਕੱਲੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਅੰਕੜੇ ਦੂਜੇ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਪਾਣੀ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਿੱਲਤ ਆਈ ਹੈ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਹੈਜਾ, ਕੈਂਸਰ, ਡਾਇਰੀਆ, ਪੇਚਸ, ਪੀਲੀਆ, ਮਿਆਦੀ ਬੁਖਾਰ, ਅੰਤੜੀਆਂ ਦੀ ਸੋਜਿਸ਼ ਤੇ ਪੋਲੀਓ ਆਦਿ ਵਰਗੀਆਂ ਘਾਤਕ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਕਾਰਨ ਹਰ ਸਾਲ ਅਨੇਕਾਂ ਜਾਨਾਂ ਮੌਤ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਚਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੰਸਾਰ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਹਰ ਸਾਲ 25 ਮਿਲੀਅਨ ਜਾਨਾਂ ਮੌਤ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।

ਅੱਜ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਅੱਧੀ ਵੱਸੋਂ ਕੋਲ ਪੀਣ ਯੋਗ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮੈਕਸੀਕੋ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਜਲ-ਦੂਸ਼ਿਤ ਖੇਤਰ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਸਾਡੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ’ਚ ਆਰਸੈਨਿਕ (ਸੰਖੀਆ) ਅਤੇ ਹੋਰ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜੋ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕੁਝ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਲਏ ਗਏ ਨਮੂਨਿਆਂ ਮੁਤਾਬਿਕ ਲੁਧਿਆਣੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚੋਂ ਜਨਵਰੀ ਤੋਂ ਜੁਲਾਈ 2012 ਤਕ ਪਾਣੀ ਦੇ 399 ਨਮੂਨੇ ਪਰਖ-ਪੜਚੋਲ ਲਈ ਲਏ ਗਏ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 95 ਫੇਲ ਹੋਏ। ਅਠਾਰ੍ਹਾਂ ਨਮੂਨਿਆਂ ਦਾ ਅਜੇ ਨਤੀਜਾ ਆਉਣਾ ਬਾਕੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀ ਬਣਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਲੁਧਿਆਣੇ ਦੀਆਂ ਬਾਹਰਲੀਆਂ ਬਸਤੀਆਂ ’ਚੋਂ 562 ਸੈਂਪਲ ਲਏ ਗਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 192 ਫੇਲ ਹੋਏ। ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਿਹਤ ਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਕਲਿਆਣ ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ ਜਨਵਰੀ ਤੋਂ ਜੂਨ ਦੇ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਦੇ 273 ਨਮੂਨੇ ਲਏ ਗਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 108 ਫੇਲ ਹੋਏ। ਜੁਲਾਈ 2012 ਵਿਚ 64 ਨਮੂਨੇ ਲਏ ਗਏ ਅਤੇ 24 ਫੇਲ ਹੋਏ।

ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵੀ ਬਹੁਤੀ ਚੰਗੀ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ ਸੁਆਲ ਇਹ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋਣੋਂ ਕਿਵੇ ਰੋਕਿਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬੱਚਤ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਕੋਈ ਕੁਦਰਤੀ ਹੋਣੀ ਨਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਵੈ-ਸਹੇੜੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ। ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਘਟ ਰਹੀ ਮਾਤਰਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਲੈਂਦਿਆਂ ਦਸੰਬਰ 2003 ਵਿਚ 2005 ਤੋਂ 2015 ਤਕ ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਨੂੰ “ਪਾਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ” ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਵਜੋਂ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਸੀ ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਸਾਡੀ ਜਨਤਾ ’ਤੇ ਕੋਈ ਖਾਸ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਵੀ “ਕੌਮੀ ਜਲ ਨੀਤੀ 2012” ਤਹਿਤ ਬਹਿਸ ਛਿੜੀ ਹੋਈ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਸਭ ਆਟੇ ’ਚ ਲੂਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਕਈ ਵਿਦਵਾਨ ਤਾਂ ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਵੀ ਸੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਤੀਜਾ ਮਹਾਂ- ਯੁੱਧ ਪਾਣੀ ਲਈ ਹੀ ਲੜਿਆ ਜਾਵੇਗਾ ਪਰ ਮੇਰੇ ਵਿਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਜੇ ਪਾਣੀ, ਜਿਹੜਾ ਪਹਿਲਾ ਜੀਉ ਹੈ ਤੇ ਜੀਵਨ-ਧਾਰਾ ਹੈ, ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋਣੋਂ ਨਾ ਰੋਕਿਆ ਤਾਂ ਤੀਜੀ ਮਹਾਂ-ਜੰਗ ਤਾਂ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਪਰ ਚੌਥੀ ਜੰਗ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ।

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਸਬੰਧੀ ਜਨ-ਸਧਾਰਨ ਨੂੰ ਜਾਗ੍ਰਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਸਬੰਧੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੇਂਡੂ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਉਲੀਕਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਜੋ ਪਾਣੀ ਬਚਾਉਣ ਤੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਵਿਚ ਸਹਾਈ ਹੋਣ। ਮੇਰੇ ਖ਼ਿਆਲ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਸਕੂਲੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਨਸ਼ਾ ਰੋਕੂ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਬਚਾਓ ਵਰਗੀਆਂ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਚਲਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਨਾਲ ਹੀ ‘ਪਾਣੀ ਦੀ ਹਰ ਬੂੰਦ ਬਚਾਓ ਖੇੜੇ ਭਰਿਆ ਜੀਵਨ ਪਾਓ’ ਵਰਗੀ ਮੁਹਿੰਮ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸੋਚ ਬਦਲਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਸਮਾਜ ਦੀ ਸੋਚ ਆਪੇ ਹੀ ਬਦਲ ਜਾਵੇਗੀ। ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਕਸਬਿਆਂ ਵਿਚ ਸਿਹਤ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਵਾਤਾਵਰਨ ਮਾਹਿਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੈਮੀਨਾਰ ਕਰਵਾਏ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਅਨੁਰੂਪ ਜੀਵਨ-ਜੀਊਂਣ ਅਤੇ ਕਿਰਤ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਉਲਾਰੂ ਰੁਚੀ ਤਿਆਗੀ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਪਾਈ ਜਾਵੇ। ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰੁੱਖ ਲਗਾਏ ਜਾਣ ਜੋ ਬਾਰਿਸ਼ ਲਿਆਉਣ ਵਿਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਵਾ ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚਲੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਵਿਚ ਵੀ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਛਾਂ ਮਾਣਨਾ ਵੱਖਰਾ ਅਨੰਦ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੱਥੀਂ ਕਿਰਤ ਕਰਨੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਣਕ ਦੀ ਗੋਡਾਈ ਅਤੇ ਝੋਨੇ ਵਿੱਚੋਂ ਨਦੀਨ ਕੱਢਣਾ ਆਦਿ ਇਸ ਨਾਲ ਨਦੀਨ-ਨਾਸ਼ਕ ਦੀ ਦਵਾਈ ਦੀ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਹੋਵੇਗੀ ਸਿਹਤ ਵੀ ਠੀਕ ਰਹੇਗੀ। ਸਿਹਤਮੰਦ ਫਸਲ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗੀ। ਰਸਾਇਣੀ ਖਾਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਘੱਟ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਦੇਸੀ ਰੂੜੀ (ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਗੋਹਾ ਵਗੈਰਾ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੋਵੇ। ਉਦਯੋਗਪਤੀ ਜਾਂ ਕਾਰਖਾਨੇਦਾਰ ਜੋ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਪਾਣੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਖਤ ਤੋਂ ਸਖਤ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦੂਸ਼ਿਤ ਪਾਣੀ ਨਦੀਆਂ-ਨਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਸੁੱਟਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸੀਵਰੇਜ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਟਰੀਟਮੈਂਟ ਪਲਾਂਟਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੋਧ ਕੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਦੀ ਬੱਚਤ ਹਿੱਤ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਫੁਹਾਰਾ ਵਿਧੀ ਲਾਹੇਵੰਦ ਰਹੇਗੀ।

ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬੱਚਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਮੋਟਰਾਂ ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਹੀ ਚੱਲਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਲੋੜ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਮੋਟਰਾਂ ਜਾਂ ਟੈਂਕੀਆਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਗਲੀਆਂ ਮੁਹੱਲਿਆਂ ਵਿਚ ਓਵਰ-ਫਲੋ ਹੋ ਕੇ ਵਹਿੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਡੀ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵਿਹੜਾ, ਕਾਰਾਂ, ਮੋਟਰਾਂ ਜਾਂ ਮੋਟਰ ਸਾਈਕਲ ਵਗੈਰਾ ਧੋਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਵਰਖਾ ਦਾ ਪਾਣੀ ਜੋ ਮਕਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਛੱਤਾਂ ਤੋਂ ਥੱਲੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਵਿਚ ਜੀਰਿਆ ਜਾਵੇ ਇਸ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਉੱਚਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਮੀਂਹ ਜਾਂ ਹੜ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਸਟੋਰ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹਾਕਮਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਅਠਾਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿਚ ਛੱਤ ’ਤੇ ਬਾਰਿਸ਼ਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਨੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਬਿੱਲ ਵਗੈਰਾ ਵੀ ਕੋਠੀ ਦੇ ਆਕਾਰ ਤੇ ਮਿਆਰ ਮੁਤਾਬਿਕ ਹੀ ਲੱਗਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

ਪਾਣੀ ਦੀ ਬੱਚਤ ਕਰਨ ਲਈ ਫ਼ਸਲੀ ਚੱਕਰ ਬਦਲਣ ਦੀ ਵੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਝੋਨੇ ਵਗੈਰਾ ਦੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਹੋਰ ਫ਼ਸਲ ਉਗਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਘੱਟ ਪਾਣੀ ਖਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਝੋਨੇ ਦੀ ਕਿਸਮ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਫ਼ਸਲੀ ਚੱਕਰ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਜਿਹੜੀ ਹੋਰ ਫ਼ਸਲ ਉਗਾਈ ਜਾਵੇ ਉਸ ਲਈ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਸਿਸਟਮ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਵਾਜਬ ਮੁੱਲ ਜ਼ਰੂਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਆਓ! ਸਾਰੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬੂੰਦ-ਬੂੰਦ ਬਚਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਕਰੀਏ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਚਾਰ ਲਾਈਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰਥਿਕ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰੀਏ :

ਪਾਣੀ ਸਦਾ ਹਰਿਆਲੀ ਲਿਆਂਵਦਾ ਏ, ਵਿਚ ਪੌਦਿਆਂ ਪਾਉਂਦਾ ਜਾਨ ਪਾਣੀ।
ਸਾਂਭ ਲਈਏ ਰਲ ਕੇ ਆਪਾਂ ਸਾਂਭ ਸਕਦੇ, ਦਿੰਦਾ ਮੋੜ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਪਾਣੀ।