ਗੁਰਮਤਿ ਆਸ਼ੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਜੀਵਨ ਜੀਊਣ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਬਿਹਤਰੀ ਹਿੱਤ ਸਵੈ-ਪੜਚੋਲ ਕਰਨੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਹੀ ਸਵੈ-ਪਛਾਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਸਵੈ-ਪਛਾਣ ਆਤਮ ਗਿਆਨ ਕਰਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਨੀ ਆਤਮੁ ਚੀਨਿਆ ਪਰਮਾਤਮੁ ਸੋਈ॥ ਆਤਮ ਗਿਆਨ-ਯੁਕਤ ਆਪਾ ਹੀ ਗੁਰਮੁਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਉਲਟ ਮਨਮੁਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਮੁਖ ਕਦੇ ਵੀ ਮਨਮੁਖਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਹੀਂ ਕਰਿਆ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਮਨਮੁਖਾਂ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਂਞ ਭਾਵੇਂ ਗੁਰਮੁਖਾਂ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿਚ ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ ਮਨਮੁਖਾਂ ਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਗੁਰਮੁਖਾਂ ਅਤੇ ਮਨਮੁਖਾਂ ਦਾ ਮੇਲ ਕਦੇ ਵੀ ਰਾਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਜੇ ਗੁਰਮੁਖ ਉੱਤਰੀ ਧਰੁਵ ਹੈ ਤਾਂ ਮਨਮੁਖ ਦੱਖਣੀ ਧਰੁਵ। ਭਗਤਾ ਤੇ ਸੈਸਾਰੀਆ ਜੋੜੁ ਕਦੇ ਨ ਆਇਆ॥ ਗੁਰਮੁਖਾਂ ਅੰਦਰ ਸਤ-ਸੰਤੋਖ ਹੈ, ਧੀਰਜ ਹੈ, ਦਯਾ, ਨਿਮਰਤਾ-ਨਿਰਮਾਣਤਾ ਅਤੇ ਨਿਰਵੈਰਤਾ ਹੈ, ਇਹ ਗੁਣ ਕਦਾਚਿੱਤ ਵੀ ਮਨਮੁਖ ਦੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ। ਗੁਰਮੁਖ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਭਉ ਤੇ ਭਾਉ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਹੀ ਚੰਗੇ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੁਕ੍ਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਾੜਾ ਕਰਮ ਕਦੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲੱਛਣ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਮਾੜੇ ਕਰਮ ਤਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਮਾੜੀ ਸੰਗਤ ਤੋਂ ਉਪਜਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਗੁਰਮੁਖਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਤਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਗੁਰਮੁਖਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਤਾਂ ਕਦੇ ਮਾੜਾ ਸੋਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਆਤਮਿਕ ਅਡੋਲਤਾ ਨੂੰ ਪਰਣਾਏ ਹੋਏ ਗੁਰਮੁਖ ਸਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਰੰਗ ਵਿਚ ਰੰਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਖੇੜੇ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਬਾਹਰੀ ਭੇਖ ਜਾਂ ਪਹਿਰਾਵੇ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਪਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਬਾਹਰ ਭਾਵੇਂ ਗੁੱਦੜ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਜਿਨਿ ਪਟੁ ਅੰਦਰਿ ਬਾਹਰਿ ਗੁਦੜੁ ਤੇ ਭਲੇ ਸੰਸਾਰਿ॥ ਜ਼ਮੀਰ ਦੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ’ਤੇ ਗ਼ਰਦਾ ਨਹੀਂ ਜੰਮਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਅਜਿਹਾ ਹੋਣ ਨਾਲ ਕਦੇ ਵੀ ਸਵੈ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਤੇ ਚਿਹਰੇ ਦਾ ਗਹਿਰਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ। ਚਿਹਰੇ ਅਤੇ ਮਨ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ। ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਅਤੇ ਅੰਨ ਦਾ ਵੀ ਡੂੰਘਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ। ਕਹਾਵਤ ਹੈ- “ਜੈਸਾ ਖਾਈਏ ਅੰਨ ਤੈਸਾ ਹੋਵੇ ਮਨ। ਹਰਾਮ ਖਾਣ ਨਾਲ ਹਰਾਮ ਹੀ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਵਿਚ ਉਪਜੇ ਹੋਏ ਭਾਵ ਚਿਹਰੇ ’ਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।“Face is the index of mind” ਚੰਗੇ ਹਾਵ-ਭਾਵ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਸੋਹਣੀ ਫੱਬਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਏਸੇ ਲਈ ਤਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਸਵੈ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹਿੱਤ ਭਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ‘ਸੂਖਮ-ਅਣੂ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ:

ਮਨ ਤੂੰ ਜੋਤਿ ਸਰੂਪੁ ਹੈ ਆਪਣਾ ਮੂਲੁ ਪਛਾਣੁ॥
ਦੇ ਮਨ ਹਰਿ ਜੀ ਤੇਰੈ ਨਾਲਿ ਹੈ ਗੁਰਮਤੀ ਰੰਗੁ ਮਾਣੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 441)

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਗੱਲ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਦੀ ਮੱਤ ਲੈ ਕੇ ਹੀ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਬੁਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰੱਬੀ ਭਾਣੇ ਦੀ ਸਮਝ ਪੈ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਰੱਬੀ ਹੁਕਮ/ਭਾਣੇ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਹੀ ਅਹੰਕਾਰ-ਯੁਕਤ ਆਪੇ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਆਪਾ ਨਾ ਤਾਂ ਤਾਰਕਿਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸਿਖਾਂਦਰੂ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਮਾਲਕ। ਐਸੀ ਮਨਮੱਤ ਭੈੜੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਗੁਰਮੁਖ ਚੰਗੇ ਕਰਮਾਂ/ਸੁਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਮੁਜੱਸਮਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਦਰਸਾਏ ਹੋਏ ਗਾਡੀ ਰਾਹ 'ਤੇ ਚੱਲ ਕੇ ਹੀ ਅਹੰਕਾਰ-ਮੁਕਤ ਹੋਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਹੰਕਾਰ-ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਦਾ ਅਰਥ ਹੀ ਨਿੱਜ ਦੇ ਕੋਲ 'ਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਅਨੰਤ ਦਾ ਅੰਗ ਬਣਨ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਸੁੱਖ ਸਮਸਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਸ ਇਕ ਖਸਮ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਹੀ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਹੀ ਆਪਣਾ ਪਰਵਾਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਐਸੀ ਅਵਸਥਾ ਕਰਤਾਰ ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ:

ਗੁਰ ਕਿਰਪਾ ਜਿਹ ਨਰ ਕਉ ਕੀਨੀ ਤਿਹ ਇਹ ਜੁਗਤਿ ਪਛਾਨੀ॥
ਨਾਨਕ ਲੀਨ ਭਇਓ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿਉ ਜਿਉ ਪਾਨੀ ਸੰਗਿ ਪਾਨੀ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 633)

ਸਾਡਾ ਪੰਜ ਭੂਤਕ ਸਰੀਰ ਹੀ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਭੂਮੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਜੋ ਬੀਜਿਆ ਜਾਵੇਗਾ ਵੱਢਿਆ ਉਹੀ ਜਾਵੇਗਾ। ਜੇਹਾ ਬੀਜੈ ਸੋ ਲੁਣੈ ਕਰਮਾ ਸੰਦੜਾ ਖੇਤੁ॥ ਇਸੇ ਲਈ ਪਹਿਲੀ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਧੰਨ ਧੰਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਚੰਗਾ ਬੀਜਣ ਹਿੱਤ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਿਆਂ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਦੀ ਤਾਕੀਦ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਮਨੁ ਹਾਲੀ ਕਿਰਸਾਣੀ ਕਰਣੀ ਸਰਮੁ ਪਾਣੀ ਤਨੁ ਖੇਤੁ॥
ਨਾਮੁ ਬੀਜੁ ਸੰਤੋਖੁ ਸੁਹਾਗਾ ਰਖੁ ਗਰੀਬੀ ਵੇਸੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 595)

ਉਸ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਿਆਂ ਬਿਬੇਕ-ਬੁੱਧੀ ਬਖਸ਼ੀ ਹੈ। ਵਰਨਾ ਸਰੀਰ ਤੇ ਮਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਨਾਲ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਚੰਗਾ ਕੀ ਹੈ, ਮਾੜਾ ਕੀ ਹੈ ਇਹ ਸੋਚਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੋਚਣ ਸ਼ਕਤੀ ਪਸ਼ੂ-ਜਗਤ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪਸ਼ੂ-ਜਗਤ (ਸਮੇਤ ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸਿਰਫ ਭੋਗ-ਭੂਮੀ ਦੇ ਤਲ ’ਤੇ ਹੀ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ। ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀ ਸਿਰਫ ਆਪਣੀਆਂ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਭੋਗਣ ਤਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਹਨ, ਪਰੰਤੂ ਮਨੁੱਖ ਭੋਗ-ਭੂਮੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕਰਮ ਭੂਮੀ ਦੇ ਤਲ ’ਤੇ ਵੀ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਜੋ ਵੀ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਉਸ ਨੂੰ ਭੋਗਣਾ ਹੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਸ ਦੇ ਕਰਮ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਵਿਆਖਿਆ ਹਨ:

ਜਹ ਕਰਣੀ ਤਹ ਪੂਰੀ ਮਤਿ॥
ਕਰਣੀ ਬਾਝਹੁ ਘਟੇ ਘਟਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 25)

ਮਨੁੱਖਾ ਜੂਨ ਸਭ ਤੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਜੂਨ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਕੋਲ ਸੋਚਣ-ਸਮਝਣ ਲਈ ਬੁੱਧ ਹੈ, ਸੂਝ-ਬੂਝ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਆਸਰੇ ਆਪਣੇ ਨਫ਼ੇ-ਨੁਕਸਾਨ ਬਾਰੇ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਰਮ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਚੰਗੇ ਜਾਂ ਮਾੜੇ ਕਰਮਾਂ ਬਾਰੇ ਨਿਰਣਾ ਉਸੇ ਨੇ ਹੀ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਇਹ ਵੀ ਸੁਣਨ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਉਸ ਦੇ ਭਾਣੇ ਵਿਚ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਇਕ ਪੰਕਤੀ ਦੀ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਰਨ ਕਰਾਵਨ ਕਰਨੈਹਾਰੁ॥ ਇਸ ਕੈ ਹਾਥਿ ਕਹਾ ਬੀਚਾਰੁ॥ ਜਾਂ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਾਰੈ ਰਾਖੈ ਏਕੋ ਆਪਿ॥ ਮਾਨੁਖ ਕੈ ਕਿਛੁ ਨਾਹੀ ਹਾਥਿ॥ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਪੰਕਤੀ ਦੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਹੀ ਚਰਚਾ ਕਰਨੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਤੱਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਮੁਤਾਬਿਕ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਵਾਪਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਭਾਣੇ ਵਿ ਹੀ ਵਾਪਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਚੰਗਾ-ਮਾੜਾ ਸੋਚਣ ਜਾਂ ਚੰਗੇ ਮਾੜੇ ਕੰਮ/ਕਰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਖੁੱਲ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਓਸੇ ਦੀ ਹੀ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਖੁੱਲ ਮੁਤਾਬਿਕ ਮਨੁੱਖ ਚੰਗੇ ਮਾੜੇ ਕਰਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਫਿਰ ਨਤੀਜੇ ਵੀ ਓਸੇ ਦੇ ਭਾਣੇ ਵਿਚ ਹੀ ਭੁਗਤਣੇ ਪੈਣਗੇ। ਡਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਮਾੜੇ ਕਰਮ ਕਰ ਕੇ ਚੰਗੇ ਫਲ਼ ਦੀ ਆਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਇਸ ਪ੍ਰਥਾਏ ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੇ ਅਣਮੁੱਲੇ ਬਚਨ ਵਿਚਾਰਨਯੋਗ ਹਨ:

ਫਰੀਦਾ ਲੋੜੈ ਦਾਖ ਬਿਜਉਰੀਆਂ ਕਿਕਰਿ ਬੀਜੈ ਜਟੁ॥
ਹੰਢੇ ਉੱਨ ਕਤਾਇਦਾ ਪੈਧਾ ਲੋੜੈ ਪਟੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1379)

ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਇਕ ਉੱਤਮ ਜੂਨੀ ਹੈ। ਇਸ ਕੋਲ ਚੰਗੇ-ਮਾੜੇ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਸਮਝਣ ਜਾਂ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਹੈ। ਇਹੀ ਗੁਣ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਸ਼ੂ-ਜਗਤ ਤੋਂ ਵਖਰਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਸਨੇ ਸੋਚਣਾ ਹੈ ਕਿ ਗੰਨੇ ਦੇ ਰਸ ਤੋਂ ਗੁੜ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸ਼ਰਾਬ। ਜੇ ਗੁੜ ਤਿਆਰ ਕਰ ਲਿਆ ਤਾਂ ਚੰਗੇ ਨਤੀਜੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣਗੇ ਪਰੰਤੂ ਜੇ ਸ਼ਰਾਬ ਤਿਆਰ ਕਰ ਲਈ ਤਾਂ ਭਿਆਨਕ ਸਿੱਟੇ ਨਿਕਲਣਗੇ। ਮਾਲਕ ਵੱਲੋਂ ਖੁੱਲ੍ਹ ਦੋਵੇਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਹੀ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਪਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਇਸ ਬਾਬਤ ਆਪਣਾ ਦੋ ਟੁੱਕ ਨਿਰਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ:

- ਕੀਤਾ ਆਪੋ ਆਪਣਾ ਆਪੇ ਹੀ ਲੇਖਾ ਸੰਢੀਐ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 473)
- ਫਲ ਤੇਵੇਹੋ ਪਾਈਏ ਜੇਵੇਹੀ ਕਾਰ ਕਮਾਈਐ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 464)
- ਰੂਪੁ ਸੁਹਾਵਣਾ ਛਡਿ ਦੁਨੀਆ ਅੰਦਰਿ ਜਾਵਣਾ॥
- ਕਪੜੁ ਮੰਦਾ ਚੰਗਾ ਆਪਣਾ ਆਪੇ ਹੀ ਕੀਤਾ ਪਾਵਣਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 470)
- ਚੰਗਿਆਈਆ ਬੁਰਿਆਈਆ ਵਾਚੈ ਧਰਮੁ ਹਦੂਰਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 8)

ਹੁਣ ਸਵਾਲ ਇਹ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਚੰਗੇ ਮਾੜੇ ਕਰਮ/ਕੰਮ ਕਿਉਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਕਿ ਪਸ਼ੂ-ਜਗਤ ਕੇਵਲ ਭੋਗ ਭੂਮੀ ਦੇ ਤਲ 'ਤੇ ਹੀ ਜਿਊਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਭੋਗ-ਭੂਮੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਖਾਹਿਸ਼ਾਂ/ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਤਲ ’ਤੇ ਵੀ ਜਿਊਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਹਿੱਤ ਚੰਗੇ ਜਾਂ ਮਾੜੇ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੰਗੇ-ਮਾੜੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਸੁੱਖ ਉਪਜਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਪਸ਼ੂ-ਜਗਤ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਵਾਪਰਦੇ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਸਿਰਫ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਤਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੇਟ ਭਰ ਗਿਆ ਤਾਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਹੋ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਕ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਅ ਮੁਤਾਬਿਕ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਉਸਦੀ ਰਜ਼ਾ/ਭਾਣੇ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹਾਂ! ਉਹ ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਕੈਦ ਵਿਚ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਮੁਤਾਬਿਕ ਹੀ ਬਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਗਤ-ਜਨ/ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਅਨੰਦ ਖੇੜੇ ਵਿਚ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਰੂਪੀ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦੀ ਲਗਾਮ ਪਾ ਕੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾਵਾਂ/ਇੱਛਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਰਜ ਲਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬਨਸਪਤੀ ਵੀ ਖੇੜੇ ਵਿਚ ਹੈ। ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਕੇਵਲ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖ ਖਾਹਿਸ਼ਾਂ ਦੇ ਤਲ ’ਤੇ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋ ਗਈ ਤਾਂ ਸੁੱਖ ਮਿਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜੇ ਅਸਫਲਤਾ ਮਿਲ ਗਈ ਤਾਂ ਦੁੱਖ। ਕਈ ਵਾਰ ਦੁਨਿਆਵੀ ਸੁੱਖ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਵੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੰਨ ਲਓ ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਪਾਸੋਂ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਦਾਤ ਮੰਗੀ। ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋ ਗਈ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਨਲਾਇਕ ਨਿਕਲ ਆਇਆ ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਐਸੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਕਥਨ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਨਾਨਕ ਬੋਲਣੁ ਝਖਣਾ ਦੁਖ ਛਡਿ ਮੰਗੀਅਹਿ ਸੁਖ॥
ਸੁਖ ਦੁਖ ਦੁਇ ਦਰ ਕਪੜੇ ਪਹਿਰਹਿ ਜਾਇ ਮਨੁਖ॥
ਜਿਥੈ ਬੋਲਣਿ ਹਾਰੀਐ ਤਿਥੈ ਚੰਗੀ ਚੁਪ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 149)

ਇਹ ਦੁਨਿਆਵੀ ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ‘ਆਪੇ ਦੀ ਪਛਾਣ' ਵਿਚ ਦੀਵਾਰ ਦੀ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹੀ ਕੂੜ ਦੀ ਕੰਧ ਹੈ ਅਤੇ ਏਸੇ “ਕੂੜ ਦੀ ਪਾਲਿ’ ਕਾਰਨ ਹੀ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਬਨਾਵਟੀਪਨ ਜਾਂ ਨਕਲੀਪਨ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਇਹ ਕੁੜ ਦੀ ਪਾਲਿ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਦੀ, ਅੰਦਰ ਸਹਿਜ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਅੰਦਰ ਸੱਚ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੋਣ ਲਈ ਜਾਂ ਸਹਿਜ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਲਈ ਉਸ ਮਾਲਕ ਦੇ ਭਾਣੇ/ਹੁਕਮ ਵਿਚ ਚੱਲਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ‘ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ' ਵਿਚ ਕਥਨ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਕਿਵ ਸਚਿਆਰਾ ਹੋਈਐ ਕਿਵ ਕੂੜੈ ਤੁਟੈ ਪਾਲਿ॥
ਹੁਕਮਿ ਰਜਾਈ ਚਲਣਾ ਨਾਨਕ ਲਿਖਿਆ ਨਾਲਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1)

ਇਹ ਲੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਇੱਛਾਵਾਂ ਹੀ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਖ਼ੁਆਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤਹਿਤ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਚੰਗੇ-ਮਾੜੇ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਸਰੀਰਕ ਕਰਮ ਹੋਣ ਜਾਂ ਮਾਨਸਿਕ ਕਰਮ। ਵੈਸੇ ਤਾਂ ਜੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਰੂਪੀ ਫੌਜ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ‘ਮਨ’ ਨੂੰ ਹੀ ਸਰ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ- ਮਨਿ ਜੀਤੈ ਜਗੁ ਜੀਤੁ॥

ਅਸੀਂ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਦੋ ਪੱਧਰਾਂ ’ਤੇ ਬਤੀਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ- ਇਕ ਸਰੀਰਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਮਾਨਸਿਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ। ਸਾਡੇ ਸਰੀਰ ਵੀ ਦੋ ਹਨ- ਇਕ ਸਥੂਲ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਇਕ ਸੂਖਮ ਸਰੀਰ-ਮਨ। ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਕਰਮ ਵੀ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਦੇ ਹਾਂ: ਸਰੀਰਕ ਕਰਮ ਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਕਰਮ। ਸਰੀਰਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਤਾਂ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਪਰ ਮਾਨਸਿਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕਰਮ ਗੁਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਗਰ ਜੇ ਉਹ ਕਰਮ/ਕੰਮ ਚੰਗੇ ਹਨ ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਇੱਛਿਤ ਸਿੱਟੇ ਜਾਂ ਚੰਗੇ ਸਿੱਟੇ ਨਿਕਲਣਗੇ। ਪਰ ਇਕ ਗੱਲ ਸਾਨੂੰ ਮੰਨ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਾਨਸਿਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਸੋਚੇ/ਕੀਤੇ ਗਏ ਮਾੜੇ ਕਰਮਾਂ/ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਸਿੱ ਸਰੀਰਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਜਾਂ ਸਿੱਟਾ ਸਿਰਫ ਭੋਗਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਹੀ ਪਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜ਼ੁਬਾਨ ’ਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ, ਇਹ ਇਕ ਘਿਣਾਉਣਾ ਕਿਰਦਾਰ ਹੈ। ਏਸੇ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਕਥਨੀ ਵਿਚ ਕਦੇ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨੀ ’ਤੇ ਕਥਨੀ ਵਿਚ ਫ਼ਰਕ ਨਾ ਹੋਣਾ ਮਨੁੱਖੀ ਆਚਰਣ ਤੇ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦਾ ਵੱਡਾ ਗੁਣ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਕਹਿੰਦੇ ਕੁਝ ਹਨ ਤੇ ਕਰਦੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹਨ, ਉਹ ਕਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇ ਪਾਤਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ। ਕਰਨੀ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਕਹਿਣੀ ਦਾ ਕੋਈ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ। ਕਰਨੀ ਬਿਨਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਪਾਖੰਡ ਹੈ:

ਹਿਰਦੈ ਸਚੁ ਏਹ ਕਰਣੀ ਸਾਰੁ॥ ਹੋਰੁ ਸਭੁ ਪਾਖੰਡੁ ਪੂਜ ਖੁਆਰੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1343)

ਇਕ ਗੱਲ ਯਾਦ ਰਹੇ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਕਰਮ ਸਿਹਤ, ਇਖ਼ਲਾਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕਲਿਆਣ ਹਿੱਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਉਹੀ ਚੰਗੇ ਕਰਮ ਹਨ। ਚੰਗੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੰਦੇ ਨੂੰ ਮੰਦਾ। ਚੰਗੇ ਚੰਗਾ ਕਰਿ ਮੰਨੇ ਮੰਦੈ ਮੰਦਾ ਹੋਇ॥ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੰਦੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਥਾਂ-ਥਾਂ ’ਤੇ ਸਾਡੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ:

- ਫਰੀਦਾ ਜਿਨੀ ਕੰਮੀ ਨਾਹਿ ਗੁਣ ਤੇ ਕੰਮੜੇ ਵਿਸਾਰਿ॥
ਮਤੁ ਸਰਮਿੰਦਾ ਥੀਵਹੀ ਸਾਂਈ ਦੈ ਦਰਬਾਰਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1381)

- ਫਰੀਦਾ ਵੇਖੁ ਕਪਾਹੈ ਜਿ ਥੀਆ ਜਿ ਸਿਰਿ ਥੀਆ ਤਿਲਾਹ॥
ਕਮਾਦੈ ਅਰੁ ਕਾਗਦੈ ਕੁੰਨੇ ਕੋਇਲਿਆਹ॥
ਮੰਦੇ ਅਮਲ ਕਰੇਦਿਆ ਏਹ ਸਜਾਇ ਤਿਨਾਹ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1380)

ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਸਾਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਂਦਿਆਂ ਸ਼ੁੱਭ ਅਮਲ ਕਰਨ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ :

ਪੁਛਨਿ ਗਲ ਈਮਾਨ ਦੀ ਕਾਜੀ ਮੁਲਾਂ ਇਕਠੇ ਹੋਈ।
ਵਡਾ ਸਾਂਗ ਵਰਤਾਇਆ ਲਖਿ ਨ ਸਕੈ ਕੁਦਰਤਿ ਕੋਈ।
ਪੁਛਨਿ ਫੋਲਿ ਕਿਤਾਬ ਨੋ ਹਿੰਦੂ ਵਡਾ ਕਿ ਮੁਸਲਮਾਨੋਈ?
ਬਾਬਾ ਆਖੇ ਹਾਜੀਆ ਸੁਭਿ ਅਮਲਾ ਬਾਝਹੁ ਦੋਨੋ ਰੋਈ। (ਵਾਰ 1:33)

ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ‘ਕਰਮ’ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਕਰਮ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਤਾਰਦੇ ਅਤੇ ਡੋਬਦੇ ਹਨ। ਕਰਮੀ ਆਵੈ ਕਪੜਾ ਨਦਰੀ ਮੋਖ ਦੁਆਰ॥ਸੋ ਹਰ ਥਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਹੀ ਵਿਚਾਰ ਹੋਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਹੀ ਲੇਖਾ ਜੋਖਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੋ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦੇ ਸੱਚੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਵੀ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਹੀ ਵਿਚਾਰ ਹੋਣੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਕੋਈ ਹੇਰਾ-ਫੇਰੀ ਜਾਂ ਚਤੁਰਾਈ/ਚਾਲਾਕੀ ਸਾਥ ਨਹੀਂ ਦੇਵੇਗੀ :

ਕਰਮੀ ਕਰਮੀ ਹੋਇ ਵੀਚਾਰੁ॥ ਸਚਾ ਆਪਿ ਸਚਾ ਦਰਬਾਰੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 7)

ਇਸ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਜ਼ਮੀਰ ਦੇ ਤਲ 'ਤੇ ਖਲੋ ਕੇ ਓਸ ਪਰਵਰਦਿਗਾਰ ਦੇ ਦਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨ ਹੋਣ ਲਈ ਸ਼ੁੱਭ ਅਮਲ ਜਾਂ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ੁੱਭ ਅਮਲ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਜਾਪ/ਸਿਮਰਨ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਆਪਣਾ ਕੀਤਾ ਆਪ ਹੀ ਪਾਉਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਬੁਰੇ ਕਰਮ ਕਰਨੇ ਹੀ ਕਿਉਂ ਹਨ:

- ਜਿਤੁ ਕੀਤਾ ਪਾਈਐ ਆਪਣਾ ਸਾ ਘਾਲ ਬੁਰੀ ਕਿਉ ਘਾਲੀਐ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 474)
- ਅਹਿਰਖ ਵਾਦੁ ਨ ਕੀਜੈ ਰੇ ਮਨ॥ ਸੁਕ੍ਰਿਤ ਕਰਿ ਕਰਿ ਲੀਜੈ ਰੇ ਮਨ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 479)

ਸਮਾਂ, ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਨਮੁਖ ਰੱਖ ਕੇ ਹੱਕ, ਸੱਚ ਤੇ ਨਿਆਂ ਦੇ ਹੱਕ 'ਚ ਖਲੋਦਿਆਂ ਅਤੇ ਜ਼ੋਰ, ਜ਼ਬਰ ਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ ਲੜਦਿਆਂ ਸ਼ੁੱਭ ਕਰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਏਸ ਕੰਮ ਲਈ ਜ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਜਾਗਦੇ ਰੱਖਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਧੰਨ ਧੰਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ਼ੁੱਭ ਕਰਮ ਕਰਨ ਹਿੱਤ ਕਦੇ ਵੀ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਹਟਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ :

ਦੇਹ ਸਿਵਾ ਬਰ ਮੋਹਿ ਇਹੈ ਸੁਭ ਕਰਮਨ ਤੇ ਕਬਹੂੰ ਨ ਟਰੋਂ॥
ਨ ਡਰੋਂ ਅਰਿ ਸੋ ਜਬ ਜਾਇ ਲਰੋਂ ਨਿਸਚੈ ਕਰ ਅਪਨੀ ਜੀਤ ਕਰੋਂ॥ (ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ)

ਇਸ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨੀ ਬਣਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਜੋ ਵੀ ਚੰਗੇਮਾੜੇ ਫਲ ਭੋਗਦੇ ਹਾਂ ਜਾਂ ਨਤੀਜੇ ਭੁਗਤਦੇ ਹਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਿੱਛੇ ਸਾਡੇ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਕਰਮ ਹੀ ਹਨ। ਖੇਤਿ ਸਰੀਰਿ ਜੋ ਬੀਜੀਐ ਸੋ ਅੰਤਿ ਖਲੋਆ ਆਇ॥ ਇਹ ਫਲ ਭੋਗਣ ਤਹਿਤ ਸਾਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ:

ਦਦੈ ਦੋਸੁ ਨ ਦੇਊ ਕਿਸੈ ਦੋਸੁ ਕਰੰਮਾ ਆਪਣਿਆ॥
ਜੋ ਮੈ ਕੀਆ ਸੋ ਮੈ ਪਾਇਆ ਦੋਸੁ ਨ ਦੀਜੈ ਅਵਰ ਜਨਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 433)

ਸਾਡੀ ਇੱਛਾਵਾਂ/ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਉਲਾਰੂ ਰੁਚੀ ਕਾਰਨ ਇਸ ਜਗਤ ਵਿਚ ਦੁੱਖ ਹੀ ਦੁੱਖ ਵਿਆਪਤ ਹਨ। ਏਸੇ ਉਲਾਰੂ ਰੁਚੀ ਕਾਰਨ ਅਸੀਂ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨਾਲ ਵੀ ਮੱਥਾ ਲਾ ਰੱਖਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਨਿਕਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦਿਆਂ ਓਸ ਗੁਣੀ-ਨਿਧਾਨ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਤਮਸਾਤ ਕਰਦਿਆਂ ਸਹਿਜ 'ਚ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਕਰਮ ਇਹੀ ਹੈ:

ਬਾਲੀ ਰੋਵੈ ਨਾਹਿ ਭਤਾਰੁ॥ ਨਾਨਕ ਦੁਖੀਆ ਸਭੁ ਸੰਸਾਰੁ॥
ਮੰਨੇ ਨਾਉ ਸੋਈ ਜਿਣਿ ਜਾਇ॥ ਅਉਰੀ ਕਰਮ ਨ ਲੇਖੈ ਲਾਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 954)