ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਉਦਭਵ ਮਾਨਵ-ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਨੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਚ ਮਾਨਵ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਰਮ, ਜਾਤ, ਨਸਲ, ਲਿੰਗ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਹਰੇਕ ਕੋਨੇ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੀ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਅੱਗੇ ਅਰਦਾਸ ਇਹ ਸੀ:

ਜਗਤੁ ਜਲੰਦਾ ਰਖਿ ਲੈ ਆਪਣੀ ਕਿਰਪਾ ਧਾਰਿ॥
ਜਿਤੁ ਦੁਆਰੈ ਉਬਰੈ ਤਿਤੈ ਲੈਹੁ ਉਬਾਰਿ॥ (ਪੰਨਾ 853)

ਇਸ ਪਿੱਛੇ ਆਧਾਰ ਸਿਧਾਂਤ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਸਭ ਮਨੁੱਖ ਬਰਾਬਰ ਹਨ। ਇਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਸਭ ਦਾ ਪਿਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਉਸ ਦੇ ਬੱਚੇ ਹਨ:

ਏਕੁ ਪਿਤਾ ਏਕਸ ਕੇ ਹਮ ਬਾਰਿਕ ਤੂ ਮੇਰਾ ਗੁਰ ਹਾਈ॥ (ਪੰਨਾ 611)

ਜਦੋਂ ਸਭ ਜੀਵ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਹੀ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਹਨ ਫਿਰ ਚੰਗੇ ਮਾੜੇ ਵਖਰੇਵਾਂ ਉੱਚਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ:

ਅਵਲਿ ਅਲਹ ਨੂਰੁ ਉਪਾਇਆ ਕੁਦਰਤਿ ਕੇ ਸਭ ਬੰਦੇ॥
ਏਕ ਨੂਰ ਤੇ ਸਭੁ ਜਗੁ ਉਪਜਿਆ ਕਉਨ ਭਲੇ ਕੋ ਮੰਦੇ॥ (ਪੰਨਾ 1349)

ਏਸੇ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਚਾਰ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਹੋਂਦ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ। ਬੰਦਾ ਉਹ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਵਿਚ ਰਮਿਆ ਹੋਇਆ ਸਮਝਦਾ ਹੈ:

ਸਭ ਮਹਿ ਸਚਾ ਏਕੋ ਸੋਈ ਤਿਸ ਕਾ ਕੀਆ ਸਭੁ ਕਛੁ ਹੋਈ॥
ਹੁਕਮੁ ਪਛਾਨੈ ਸੁ ਏਕੋ ਜਾਨੈ ਬੰਦਾ ਕਹੀਐ ਸੋਈ॥ (ਪੰਨਾ 1350)

ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਸਾਂਝ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ ਤੇ ਸਭ ਇਕ ਵਿਚ ਹੀ ਆਸ ਲਗਾਈ ਬੈਠੇ ਹਨ:

ਸਭੁ ਕੋ ਆਸੈ ਤੇਰੀ ਬੈਠਾ॥ ਘਟ ਘਟ ਅੰਤਰਿ ਤੂੰਹੈ ਵੁਠਾ॥
ਸਭੇ ਸਾਝੀਵਾਲ ਸਦਾਇਨਿ ਤੂੰ ਕਿਸੈ ਨ ਦਿਸਹਿ ਬਾਹਰਾ ਜੀਉ॥ (ਪੰਨਾ 97)

ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜਨਮ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਵੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਕੌਮਾਂ ਤੇ ਧਰਮਾਂ ਵਿਚ ਭੇਦ ਨਾ ਸਮਝੇ:

ਹਿੰਦੂ ਤੁਰਕ ਕੋਊ ਰਾਫਜੀ ਇਮਾਮ ਸਾਫੀ ਮਾਨਸ ਕੀ ਜਾਤ ਸਬੈ ਏਕੈ ਪਹਿਚਾਨਬੋ॥ . . .
ਏਕ ਹੀ ਕੀ ਸੇਵ ਸਭ ਹੀ ਕੋ ਗੁਰਦੇਵ ਏਕ . . .
ਏਕ ਹੀ ਸਰੂਪ ਸਬੈ ਏਕੈ ਜੋਤ ਜਾਨਬੋ॥ (ਅਕਾਲ ਉਸਤਤ)

ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਇਹ ਵੀ ਹੈ:

-ਨਾ ਕੋ ਬੈਰੀ ਨਹੀ ਬਿਗਾਨਾ ਸਗਲ ਸੰਗਿ ਹਮ ਕਉ ਬਨਿ ਆਈ॥ (ਪੰਨਾ 1299)
-ਸਭੁ ਕੋ ਮੀਤੁ ਹਮ ਆਪਨ ਕੀਨਾ ਹਮ ਸਭਨਾ ਕੇ ਸਾਜਨ॥ (ਪੰਨਾ 671)

ਸਿੱਖ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕੋ ਬਿਰਤੀ ਭਾਵ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ:

ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਸਦਾ ਸਮਦਰਸੀ॥
ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਕੀ ਦ੍ਰਿਸਟਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਬਰਸੀ॥ (ਪੰਨਾ 272)

ਮਾਨਵ-ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਸੇਵਾ:- ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਦੁਖਿਆਰੇ ਤੇ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਸੰਬੰਧੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਬੜੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਗੌਰਵਮਈ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਦੀ ਇਹ ਵਡਿਆਈ ਹੈ, ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਛੋਹ ਤੋਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਲੋਕ ਬਚਦੇ ਸਨ, ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਰ ਲਈ ਤੇ ਗਲ਼ ਨਾਲ ਲਾਇਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਸਮੇਂ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜੋ ਕੋਹੜ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਸੀ, ਦਾ ਹੱਥੀਂ ਇਲਾਜ ਕਰ ਕੇ ਨਵਾਂ ਜੀਵਨ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਕ ਪ੍ਰੇਮਾ ਨਾ ਦੇ ਯਤੀਮ ਦੀ ਸਾਖੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਕੋਹੜ ਪੈ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਮਿਹਰਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ; ਤੰਦਰੁਸਤ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਇਹ ਭਾਈ ਮਥੋ-ਮੁਰਾਰੀ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਹਿਣ ’ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਵਿਚ ‘ਕੋਹੜੀ ਘਰ’ ਭਾਵ ਕੋਹੜੀਆਂ ਲਈ ਇਲਾਜ ਕੇਂਦਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਦੁਖਿਆਰੇ ਨੂੰ ਗਲ਼ ਨਾਲ ਲਗਾਉਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੀ ਤਾਂ ਸੀ।

ਕਾਲ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਅਕਬਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਮਾਲੀਆ ਮੁਆਫ਼ ਕੀਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਤਾਂ ਜਨ-ਸੇਵਾ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਪਸ਼ੂਆਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਵੀ ਦਵਾਖ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਤੇ ਇਲਾਜ ਕੀਤਾ। ਅੱਠਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਿਕ੍ਰਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਪਲੇਗ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਤੇ ਸੇਵਾ ਕਰਦਿਆਂ ਸਾਰਾ ਦੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ’ਤੇ ਲੈ ਲਿਆ। ਏਸੇ ਲਈ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦੇ ਹਾਂ:

ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਿਕ੍ਰਸ਼ਨ ਧਿਆਈਐ ਜਿਸ ਡਿਠੈ ਸਭਿ ਦੁਖ ਜਾਇ॥
ਇਹ ਸੀ ਦੀਨ-ਦੁਖੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਗੁਰਬਾਣੀ ਤੇ ਗੁਰ-ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ।

ਸਿੱਖ ਧਰਮ-ਯੁੱਧ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ:- ਦੂਜਾ, ਇੱਥੇ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਮੈਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਧਰਮ-ਯੁੱਧ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਸੰਬੰਧੀ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਭਾਈ ਘਨ੍ਹੱਈਆ ਜੀ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ-ਯੁੱਧ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਭਾਸਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਭਾਈ ਘਨ੍ਹੱਈਆ ਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਸ਼ਨ ਪਿੱਛੇ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ। ਜਬਰ ਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਤੇ ਅਨਿਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨਾ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ। ਬਾਬਰ ਦੇ ਹਮਲੇ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੁਆਰਾ ਉਚਾਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ:

-ਏਤੀ ਮਾਰ ਪਈ ਕਰਲਾਣੇ ਤੈਂ ਕੀ ਦਰਦੁ ਨ ਆਇਆ॥ (ਪੰਨਾ 360)
-ਜੇ ਸਕਤਾ ਸਕਤੇ ਕਉ ਮਾਰੇ ਤਾ ਮਨਿ ਰੋਸੁ ਨ ਹੋਈ॥ (ਪੰਨਾ 360)

ਧਰਮ-ਯੁੱਧ ਦੇ ਇਹ ਬੀਜ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਯੁੱਧ ਆਮ ਕਰਕੇ ਦੇਸ਼ਾਂ, ਕੌਮਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਚੜ੍ਹਤ ਤੇ ਸਰਦਾਰੀ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਕੌਮਾਂ ਵੱਲੋਂ ਧਰਮ ਦੀ ਆੜ ਵਿਚ ‘ਧਰਮ ਯੁੱਧ’ ਦਾ ਨਾਮ ਦੇ ਕੇ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਅਹਿੰਸਾ ਪਰਮੋ ਧਰਮ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਹਿੰਸਾ-ਪਰਮੋ-ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਕਰਕੇ ਹੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰਨਾ ਪਿਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਦੂਰ-ਅੰਦੇਸ਼ੀ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਤੱਤ ਪ੍ਰਤੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨ ਸਨ।

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ:

-ਫਰੀਦਾ ਜੋ ਤੈ ਮਾਰਨਿ ਮੁਕੀਆਂ ਤਿਨ੍ਾ ਨ ਮਾਰੇ ਘੁੰਮਿ॥
ਆਪਨੜੈ ਘਰਿ ਜਾਈਐ ਪੈਰ ਤਿਨ੍ਾ ਦੇ ਚੁੰਮਿ॥ (ਪੰਨਾ 1378)
-ਫਰੀਦਾ ਬੁਰੇ ਦਾ ਭਲਾ ਕਰਿ ਗੁਸਾ ਮਨਿ ਨ ਹਢਾਇ॥
ਦੇਹੀ ਰੋਗੁ ਨ ਲਗਈ ਪਲੈ ਸਭੁ ਕਿਛੁ ਪਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 1382)

ਅਨੁਸਾਰ ਜਿੱਥੇ ਪਰਮ ਅਹਿੰਸਾ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸ੍ਵੈ-ਮਾਣ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਵੀ ਹੈ:

ਜੇ ਜੀਵੈ ਪਤਿ ਲਥੀ ਜਾਇ॥ ਸਭੁ ਹਰਾਮੁ ਜੇਤਾ ਕਿਛੁ ਖਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 142)

ਨਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਡਰਾਉਣਾ ਅਤੇ ਨਾ ਭੈ ਮੰਨਣਾ ਹੈ:

ਭੈ ਕਾਹੂ ਕਉ ਦੇਤ ਨਹਿ ਨਹਿ ਭੈ ਮਾਨਤ ਆਨ॥ (ਪੰਨਾ 1427)

ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਹੀ ਅਹਿੰਸਾ ਲਈ ਜਦੋਂ ਸਭ ਹੀਲੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਣ ਤਾਂ ਅਹਿੰਸਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜਬਰ ਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰਨਾ ਵੀ ਸਿੱਖ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਅਹਿਮ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ:

ਚੁ ਕਾਰ ਅਜ਼ ਹਮਹ ਹੀਲਤੇ ਦਰ ਗੁਜ਼ਸ਼ਤ॥
ਹਲਾਲੱਸਤ ਬੁਰਦਨ ਬ ਸਮਸ਼ੇਰ ਦਸਤ॥ (ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ)

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਮਿਸ਼ਨ ਵਿਚ ਮਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਰੂਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜੀਵਤ ਕਰ ਕੇ ਮਨੱੁਖ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਤੇ ਨੈਤਿਕ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਣਾ ਹੈ। ਸੱਚ ਧਰਮ ਅਨਿਆਂ ਦੀ ਖਾਤਰ ਰਣ ਵਿਚ ਜੂਝਨਾ ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਹੈ। ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਾਜਣਾ ਅਸੁਰ ਸੰਘਾਰਬੇ ਕੋ ਦੁਰਜਨ ਕੇ ਮਾਰਨੇ ਕੋ, ਸੰਕਟ ਨਿਵਾਰਬੇ ਕੋ ਖਾਲਸਾ ਬਨਾਯੋ ਹੈ॥ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਅਵਰ ਬਾਸਨਾ ਨਾਹਿ ਪ੍ਰਭੁ ਧਰਮ ਜੁੱਧ ਕੇ ਚਾਇ॥ ਰਾਹੀਂ ਜੇ ਯੁੱਧ ਵੀ ਕਰਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਧਰਮ ਦਾ ਪੱਲਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਣਾ, ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਯੁੱਧ ਲੜਦਿਆਂ ਪਿੱਠ ਪਿੱਛੇ ਅਤੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ ਸਿਪਾਹੀ ਉੱਪਰ ਵਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਨਿਹੱਥੇ, ਇਸਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਉੱਪਰ ਵਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਕਈ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਨੋਕ ਅੱਗੇ ਸੋਨਾ ਵੀ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਇਆ ਵਿਰੋਧੀ ਆਪਣਾ ਇਲਾਜ ਵੀ ਕਰਵਾ ਸਕੇ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਜੋ ਮਰਯਾਦਾ ਬੰਨ੍ਹੀ ਸੀ ਇਸ ਦਾ ਇਕ ਵਾਕਿਆ ਸਿੱਖ ਤੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੀ ਤੀਸਰੀ ਜੰਗ ਸਮੇਂ ਦਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਭਾਈ ਬਿਧੀ ਚੰਦ ਨੇ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਢਹਿ-ਢੇਰੀ ਹੋ ਕੇ ਪਨਾਹ ਪਨਾਹ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜ ਉੱਪਰ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਤੋਂ ਆਗਿਆ ਮੰਗੀ ਤਾਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ “ਡਿੱਗ ਪਏ, ਹਥਿਆਰ- ਹੀਣ, ਬਾਲਕ, ਬਿਰਧ, ਰੋਗੀ, ਸ਼ਰਨਾਗਤ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੱਤਾਂ ਉੱਪਰ ਵਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦਾ ਤੇਜ ਪ੍ਰਤਾਪ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਵੇਰ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਨੀ ਵਾਜਬ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪੈਂਦੇ ਖਾਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਆਪਣੀ ਢਾਲ ਦੇ ਪਰਛਾਵੇਂ ਨਾਲ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਛਾਂ ਕਰਨੀ ਤੇ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਕਿ ਪੈਂਦੇ ਖਾਂ ਕਲਮਾ ਪੜ੍ਹ ਤੇਰਾ ਅੰਤ ਵੇਲਾ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਦਾ ਆਧਾਰ ਸਿਧਾਂਤ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਾਜ਼ੀ ਨੂਰ ਮੁਹੰਮਦ ਜੋ ਅਹਿਮਦਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸੱਤਵੇਂ ਹਮਲੇ ਦੌਰਾਨ ਆਇਆ ਸੀ, ਦੀ ਵਿਰੋਧੀ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਲਿਖਤ ਸਚਾਈ ਕਿ “ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਇਕ ਹੋਰ ਗੱਲ ਸੁਣੋ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਹ (ਸਿੰਘ) ਜੋ ਸਭ ਸੂਰਮਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਅੱਗੇ ਹਨ। ਇਹ ਨਾਮਰਦ ਨੂੰ (ਜੋ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਹਥਿਆਰ ਰੱਖ ਦੇਵੇ) ਕਦੇ ਭੀ ਨਹੀਂ ਮਾਰਦੇ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਭੱਜ ਨਿਕਲੇ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਲੁੱਟ ਵਿਚ ਇਹ ਕਿਸੇ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਧਨ ਅਤੇ ਗਹਿਣੇ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ, ਉਹ ਸਵਾਣੀ ਹੋਵੇ ਭਾਵੇਂ ਗੋਲੀ- ਬਾਂਦੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵਿਭਚਾਰ ਭੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਚੋਰੀ ਹੈ। ਨਾ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਨ੍ਹਾਂ ਮਾਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਵਿਭਾਚਾਰੀ ਅਤੇ ਸੰਨ੍ਹਾਂ ਮਾਰਨ ਵਾਲੇ ਨਾਲ ਇਹ ਮਿੱਤਰਤਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ।” ਇਹ ਧਰਮ-ਯੁੱਧ ਦੇ ਤੱਥ ਦੀ ਅਹਿਮ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ। ਇਸੇ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਭਾਈ ਘਨ੍ਹੱਈਆ ਜੀ ਨੂੰ ਦੁਖਿਆਰਿਆਂ, ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਅਤੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲਈ ਸਹਾਈ ਹੋਇਆ।

ਮੇਰਾ ਉਕਤ ਚਰਚਾ ਕਰਨ ਦਾ ਮੂਲ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਘਨ੍ਹੱਈਆ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੇ ਸੇਵਾ-ਯੋਗਦਾਨ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਘਨ੍ਹੱਈਆ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੇ ਮਿਸ਼ਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਆਸ਼ੇ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ।

ਭਾਈ ਘਨ੍ਹੱਈਆ ਜੀ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਵਿਚ ਜੁਟੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰਨੀ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਹੀ ਅਸੀਂ ਭਾਈ ਘਨ੍ਹੱਈਆ ਜੀ ਦਾ ਮਨੁੱਖਤਾ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਕੀਤੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸਥਾਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰ ਸਦਕੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਰੈੱਡ ਕਰਾਸ ਸੁਸਾਇਟੀ ਅਤੇ ਮਦਰ ਟਰੇਸਾ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।

ਰੈੱਡ ਕਰਾਸ ਸੁਸਾਇਟੀ :- ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਮੇਂ ਕੁਦਰਤੀ ਆਫ਼ਤਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗ ਸਮੇਂ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਤੇ ਜੰਗ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਲਈ ਰੈੱਡ ਕਰਾਸ ਸੁਸਾਇਟੀ ਮੋਹਰੀ ਹੋ ਕੇ ਕਾਰਜ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਰੈੱਡ ਕਰਾਸ ਸੁਸਾਇਟੀ ਅਤੇ ਰੈੱਡ ਕਰਿਸੈਂਟ (ਛਰੲਸੲਚਨਟ) ਮੂਵਮੈਂਟ ਦਾ ਅਰੰਭ 1859 ਈ. ਫਰੈਂਕੋ (Franco) ਆਸਟਰੀਆ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਹੋਇਆ, ਜਦੋਂ ਸਵਿਟਜਰਲੈਂਡ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਜੀਨ ਹੈਨਰੀ ਡਿਊਨਾਂਟ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਜੰਗ ਵਿਚ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਲਈ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਉਸ ਨੇ ‘Memory of Salferino’ ਨਾਮ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਲਿਖੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੇ ਸੰਗਠਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਜੰਗ ਸਮੇਂ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰੇ। 1864 ਈ. ਦੀ ਜਨੇਵਾ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ ਹੋਈ ਜਿੱਥੇ ਹੈਨਰੀ ਡਿਊਨਾਂਟ ਦੇ ਸੁਝਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਰੈੱਡ ਕਰਾਸ ਦਾ ਅਰੰਭ ਹੋਇਆ।

ਇੰਡੀਅਨ ਰੈੱਡ ਕਰਾਸ ਸੁਸਾਇਟੀ:- ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੰਡੀਅਨ ਰੈੱਡ ਕਰਾਸ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਇਹ ਹੈ ਕਿ 1914 ਈ. ਪਹਿਲੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰੈੱਡ ਕਰਾਸ ਤੇ ਸੈਂਟ ਜੋਹਨ ਐਬੂਲੈਂਸ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੋਈ ਸੰਸਥਾ, ਜੋ ਜੰਗ ਜਾਂ ਹੋਰ ਆਫ਼ਤਾਂ ਸਮੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੋਵੇ, ਨਹੀਂ ਸੀ।

3 ਮਾਰਚ, 1920 ਈ. ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਲੈਜਿਸਲੇਟਿਵ ਵਿਚ ਇੰਡੀਅਨ ਰੈੱਡ ਕਰਾਸ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦਾ ਬਿੱਲ ਪੇਸ਼ ਹੋਇਆ ਜੋ 17 ਮਾਰਚ, 1920 ਈ. ਨੂੰ ਪਾਸ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਐਕਟ ਯੜ 1920 ਬਣਿਆ। ਗਵਰਨਰ ਨੇ 20 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਇਸ ਉੱਪਰ ਮੋਹਰ ਲਾਈ। 50-ਮੈਂਬਰੀ ਕਮੇਟੀ ਇੰਡੀਅਨ ਰੈੱਡ ਕਰਾਸ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੀ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਚੁਣੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਮੈਲਕਨ ਹਾਲੇ ਬਣੇ। ਨੈਸ਼ਨਲ ਰੈੱਡ ਕਰਾਸ ਇਸ ਸਮੇਂ ਇੰਡੀਆ ਰੈੱਡ ਕਰਾਸ ਅਤੇ ਰੈੱਡ ਕਰੀਮੈਂਟ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਮਲਟੀਨੈਸ਼ਨਲ ਫਰਮਾਂ, ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਤੇ ਹੋਰ ਏਜੰਸੀਆਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਤਾਲਮੇਲ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ 35 ਰਾਜਾਂ/ਯੂਨੀਅਨ ਟੇਰਿਟਰੀ ਤੇ 700 ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿਚ ਬ੍ਰਾਂਚਾਂ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਸਿਹਤ ਮੰਤਰੀ ਇਸ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਹਨ।

ਮਦਰ ਟਰੇਸਾ ਤੇ ਮਿਸ਼ਨਰੀਜ਼ ਆਫ਼ ਚੈਰੀਟੀ:- ਮਦਰ ਟਰੇਸਾ ਮਿਸ਼ਨ ਬਾਰੇ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਅਗਸਤ 1910 ਵਿਚ ਮੈਕਡੋਨੀਆ ਵਿਚ ਜਨਮੀ ਮਦਰ ਟਰੇਸਾ ਨੇ ਸਮੁੱਚੀ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਧਿਆਨ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ ਹੈ। ਮਦਰ ਟਰੇਸਾ ਨੇ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ’ਤੇ ਬੇਸਹਾਰਾ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਸਰੀਰਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਪੱਧਰ ਤੇ ਲਿਆਂਦਾ। ਉਸ ਨੇ ਕੋਹੜਿਆਂ ਦੀ ਕਲੋਨੀ, ਗੂੰਗੇ ਅਤੇ ਬੋਲਿਆਂ, ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਲਈ ਘਰ ਅਤੇ ਚੱਲਦੇ-ਫਿਰਦੇ ਹਸਪਤਾਲ ਬਣਾਏ। ਉਸ ਦਾ ਇਹ ਮੁੱਖ ਵਿਚਾਰ ਸੀ ‘Some of them or over gestation, buts all of over people’ ਫਰਵਰੀ 1965 ਦੌਰਾਨ ਪੋਪ ਜੋਨ ਪਾਲ ਛੇਵੇਂ ਨੇ ਮਦਰ ਟਰੇਸਾ, ਉਸ ਦੀ ਮਿਸ਼ਨਰੀਜ਼ ਆਫ ਚੈਰੀਟੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਮਦਰ ਟਰੇਸਾ ਦੀ 1987 ਵਿਚ ਮੌਤ ਹੋਈ ਤਾਂ ਉਸ ਵਕਤ ਉਸ ਦੇ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਚੈਰੀਟੀ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਸੀ, ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਸ ਦੇ ਸੱਤਾਂ ਦੀਪਾਂ ਦੇ 123 ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ 610 ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੋਰ ਵਲੰਟੀਅਰ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।

ਭਾਈ ਘਨ੍ਹੱਈਆ ਜੀ: ਜੀਵਨ-ਘਟਨਾਵਾਂ:- ਭਾਈ ਘਨ੍ਹੱਈਆ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਇਤਿਹਾਸ ਵੱਲ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਝਾਤੀ ਮਾਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਘਨ੍ਹੱਈਆ ਜੀ ਇਕ ਰੱਜੇ-ਪੁੱਜੇ ਪਰਵਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਆਪ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦਾ ਤਾਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ— “ਬੜਾ ਹੋਣਹਾਰ ਬਾਲਕ ਹੈ ਵੱਡਾ ਹੋ ਕੇ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਬਣੇਗਾ।” ਨੇ ਜੀਵਨ ਜੀਉਣ ਦਾ ਢੰਗ ਹੀ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਬਚਪਨ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਵੱਡੇ ਹੋ ਕੇ ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਘਨ੍ਹੱਈਆ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਆ ਕੇ ਗੁਰੂ- ਘਰ ਦੀ ਜੋ ਨਿਰੰਤਰ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਉਹ ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਕਿਤ ਹੈ: “ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਲੰਗਰ ਵਾਸਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਪਾਣੀ ਢੋਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕਦੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਪਾਨ ਲਈ ਜਲ ਲਿਆਉਂਦੇ, ਕਦੇ ਲੰਗਰ ਪਕਾਉਣ ਲਈ ਜਲ ਢੋਂਦੇ, ਕਦੀ ਲੰਗਰ ਛਕਦੀ ਤੇ ਗੁਰੂ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਜੁੜੀ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਜਲ ਛਕਾਉਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ। ਲੱਕ ਪਿੱਛੇ ਮਸ਼ਕ ਪਾਈ ਅਨੰਦਪੁਰ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿਚ ਆ ਜਾ ਰਹੇ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜਲ ਪਿਲਾਉਣ ਦੇ ਆਹਰ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ। ਪਾਣੀ ਦੀ ਮਸ਼ਕ ਸਦਾ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਬਣ ਗਈ।” ਪਿੱਛੋਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਦੇਖ-ਭਾਲ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵੀ ਮਿਲ ਗਈ। ਜਦੋਂ ਘਾਲ- ਕਮਾਈ ਪ੍ਰਵਾਨ ਹੋਈ ਤਾਂ ਸਤਿਗੁਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਮਿਹਰਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਇਕ ਦਿਨ ਫੁਰਮਾਇਆ, “ਭਾਈ ਜੀ, ਤੁਹਾਡੀ ਸੇਵਾ ਥਾਂਇ ਪਈ। ਤੁਸੀਂ ਏਥੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ। ਭਰੋਸੇ ਦੀ ਇਹ ਦਾਤ, ਜੋ ਤੁਸਾਂ ਪਾਈ ਹੈ, ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵੰਡੋ।” ਵੈਰਾਗ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, “ਮਹਾਰਾਜ, ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ। ਆਪਣੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਰੱਖੋ।” ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਹੁਕਮ ਕੀਤਾ, ਗੁਰੂ ਗਿਆਨ ਵਸਤੂ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਵਿਚਾਰ ਸਹਿਤ ਕੀਤੇ ਕਾਰਜ ਗੁਰੂ-ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਦਾ ਦੁੱਖ ਹਰਨਾ, ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਰਾਹ ਤੋਰਨਾ ਹੀ ਗੁਰੂ ਸੇਵਾ ਹੈ। ਆਪ ਨੇ ਪਿੰਡ ਕਵਾਹ ਆਪਣਾ ਟਿਕਾਣਾ ਬਣਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਆਏ-ਗਏ ਰਾਹੀਂ ਦੀ ਜਲ, ਲੰਗਰ ਅਤੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਆਪ ਨੇ ਥੋੜੇ-ਬਹੁਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਖ਼ੂਹ ਲਗਵਾਏ। ਸੜਕਾਂ ਉੱਤੇ ਰਾਹੀਆਂ ਲਈ ਛਾਂ-ਦਾਰ ਰੁੱਖ ਲਗਵਾਏ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਵੀ ਅਕਸਰ ਆਉਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ ਤੇ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਹੋਈ ਪਹਿਲੀ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਈ ਘਨੱ੍ਹਈਆ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਜੰਗਾਂ ਦੌਰਾਨ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਉਣ ਦੀ ਕਠਿਨ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲੀ ਰੱਖੀ। ਚਿੱਟੇ ਬਸਤਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਮੋਢੇ ’ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮਸ਼ਕ ਭਰ ਕੇ ਆਪ ਬੜੀ ਨਿਡਰਤਾ ਨਾਲ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਬਿਨਾ ਦੋਸਤ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਵਿਤਕਰੇ ਦੇ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੇ ਤੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਈ ਜਾਂਦੇ। ਇਸ ਨਾਲ ਕੁਝ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਬੜਾ ਗੁੱਸਾ ਆਉਂਦਾ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਅੱਗੇ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕੀਤੀ:-

“ਮਹਾਰਾਜ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਮਾਰ ਗਿਰਾਉਂਦੇ ਹਾਂ, ਭਾਈ ਘਨ੍ਹੱਈਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾ ਕੇ ਤਗੜਿਆਂ ਕਰੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜ਼ਰੂਰ ਇਹ ਵੈਰੀਆਂ ਨਾਲ ਰਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।”

ਭਾਈ ਘਨ੍ਹੱਈਆ ਜੀ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਭਲੀ-ਭਾਂਤ ਜਾਣੂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਭਾਈ ਜੀ ਨੂੰ ਭਰੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਬੁਲਾ-ਭੇਜਿਆ। ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦਾ ਹੁਕਮ ਪਾਉਂਦਿਆਂ ਵਾਹੋ-ਦਾਹੀ ਭੱਜੇ ਆਉਂਦਿਆਂ ਭਾਈ ਜੀ ਮੱਥਾ ਟੇਕ, ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਹੱਥ ਜੋੜ, ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿਚ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ। “ਭਾਈ ਘਨ੍ਹੱਈਆ, ਸਿੰਘ ਤੇਰੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੰਗ ਵਿਚ ਤੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਈ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ” ਚੋਜੀ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਭਾਈ ਘਨ੍ਹੱਈਆ ਜੀ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ। “ਪਾਤਸ਼ਾਹ, ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਹਰ ਦੁਖੀ ਵਿਚ ਤੁਹਾਡਾ ਰੂਪ ਹੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਕਦੇ
ਕਿਸੇ ਤੁਰਕ ਜਾਂ ਹਿੰਦੂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਪਿਆਇਆ” ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ:

“ਜਹਾ ਕਹਾਂ ਇਕ ਰੂਪ ਤੁਮਾਰਾ। ਨਹਿਂ ਦੂਸਰ ਮੈਂ ਕਹੁੰ ਨਿਹਾਰਾ॥
ਸਭ ਮਹਿ ਰਹੇ ਬਿਰਾਜ ਸਮਾਨਾ। ਸੱਤ੍ਰ ਮਿੱਤ੍ਰ ਕੇ ਜਾਇ ਨਾ ਜਾਨਾ॥
ਸਭਿ ਥਲ ਤੁਮਰੋ ਰੂਪ ਨਿਹਾਰੋਂ। ਭੇਦ ਭਿੰਨ ਕੋ ਨਹੀਂ ਬਿਚਾਰੋਂ॥
ਮੋ ਕੌ ਤੋ ਇਮ ਹੀ ਦ੍ਰਿਸਟਾਵੈ। ਤੁਮ ਬਿਨ ਦੂਸਰ ਨਦਰ ਨ ਆਵੈ॥
ਨਹੀਂ ਪਹਾਰੀ ਮਹਿ ਕੋ ਦੂਜਾ। ਜਹਿ ਕਹਿ ਕਰਹਿ ਆਪ ਕੀ ਪੂਜਾ॥ (ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ)

ਭਾਈ ਘਨ੍ਹੱਈਆ ਜੀ ਦੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੋਲੋਂ ਮਲ੍ਹਮ ਦੀ ਡੱਬੀ ਤੇ ਪੱਟੀਆਂ ਦੇ ਕੇ ਫੁਰਮਾਇਆ, “ਲੈ ਭਾਈ ਘਨ੍ਹੱਈਆ, ਜਿੱਥੇ ਪਾਣੀ ਪਿਆਉਂਦਾ ਹੈਂ, ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ’ਤੇ ਮਲ੍ਹਮ ਲਾ ਕੇ ਪੱਟੀ ਵੀ ਕਰ ਦਿਆ ਕਰ।” ਨਾਲ ਹੀ ਆਪ ਨੇ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਵਰਜਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, “ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਸਤਿਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਮਾਨਸ ਕੀ ਜਾਤ ਸਬੈ ਏਕੈ ਪਹਿਚਾਨਬੋ ਦੇ ਦਰਸਾਏ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਭਾਈ ਘਨ੍ਹੱਈਆ ਨੂੰ ਮਤ ਭਾਈ ਕੋਈ ਇਤਰਾਜ ਕਰੇ ਜਾਂ ਊਂਜ ਲਾਵੇ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਈ ਘਨ੍ਹੱਈਆ ਜੀ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਸਹੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਰੈੱਡ ਕਰਾਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਕਤ ਚਰਚਾ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਦਾ ਸਾਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ ਮਾਨਵੀ ਸੇਵਾ ਦਾ ਅਰੰਭ ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਰਾਹੀਂ ਕਈ ਸੌ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋ ਚੱੁਕਾ ਸੀ। ਭਾਵ 1864 ਈ. ਦੀ ਜਨੇਵਾ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ ਤੋਂ 160 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ 1704 ਈ. ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬੱਧੀ ਚੱਲੀ ਜੰਗ ਵਿਚ ਭਾਈ ਘਨ੍ਹੱਈਆ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਦੇ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਮਾਨਵੀ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੰਦਿਆਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਮਲ੍ਹਮ-ਪੱਟੀ ਵੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਪਰ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਅਫ਼ਸੋਸ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਭਾਈ ਘਨ੍ਹੱਈਆ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਤੇ ਸੇਵਾ ਦੇ ਗੌਰਵਮਈ ਵਿਰਸੇ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਅਸੀਂ ਦੁਨੀਆ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕੇ। ਇਹ ਵੀ ਛੱਡੋ, ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਕੁਝ ਅਖਵਾਉਣ ਵਾਲੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਗੌਰਵਮਈ ਵਿਰਸੇ ਅਤੇ ਭਾਈ ਘਨ੍ਹੱਈਆ ਜੀ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਸਕੇ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਸਹੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਅਜੋਕੇ ਰੈੱਡ ਕਰਾਸ ਦੇ ਬਾਨੀ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਭਾਈ ਘਨ੍ਹੱਈਆ ਮਿਸ਼ਨ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਪੰਜਾਬ, ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਦੂਜੀਆਂ ਸਮਾਜ-ਸੇਵਕ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਨਾਲ ਤਾਲਮੇਲ ਕਰ ਕੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਹਾਣੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਭਾਈ ਘਨ੍ਹੱਈਆ ਜੀ ਦੇ ਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਜਿਸ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਅਤੇ ਭਾਈ ਘਨ੍ਹੱਈਆ ਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਸ਼ਨ ਬਾਰੇ ਵਧੀਆ ਕਿਤਾਬਚੇ ਲਿਖ ਕੇ ਰੈੱਡ ਕਰਾਸ ਸੁਸਾਇਟੀ, ਰੈੱਡ ਕ੍ਰੀਸੈਂਟ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਪੱਧਰ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਮਾਜ-ਸੇਵੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਭੇਜੇ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਹਰੇਕ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਅੰਬੈਸੀਆਂ ਵਿਚ ਭਾਈ ਘਨ੍ਹੱਈਆ ਜੀ ਦੇ ਮਿਸ਼ਨ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਭਾਈ ਘਨ੍ਹੱਈਆ ਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਬਣੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਇਕ ਤਾਲਮੇਲ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਯਤਨ ਕਰ ਕੇ ਭਾਈ ਘਨ੍ਹੱਈਆ ਜੀ ਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਸੰਸਾਰ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਵੇ।