19 ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ 947 ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਨਾਲ ਭਰੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਬਾਣੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ, ਇਤਿਹਾਸਿਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਅਮੁੱਲ ਤੇ ਅਦੁੱਤੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਇਹ ਵੀ ਮਹੱਤਵ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਪਦੇ, ਦੋ ਪਦੇ, ਅਸਟਪਦੀਆਂ ਆਦਿ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜਪੁਜੀ, ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ, ਵਾਰਾਂ ਆਦਿ ਲੰਮੇਰੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਵੀ ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਗਿਆਨ (Logy) ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਬਹੁ-ਵਿਗਿਆਨ (Poly logy) ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਹਰ ਵਿਸ਼ੇ ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ, ਖੋਜਾਰਥੀ, ਗਿਆਨੀ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਗੁਹਜ-ਗਿਆਨ ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦਿਲਚਸਪੀ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਹਰੇਕ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਆਸ਼ੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਰਸਤਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਅਗਵਾਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਗੁਰੂ ਹੈ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਰਸਤਾ, ਸਿਧਾਂਤ, ਸਿੱਟੇ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨਿਕਲਦੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਹਥਲੀ ਵਿਚਾਰ ਚਰਚਾ ਵਿਚ ਕੇਂਦਰਿਤ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ-ਬਾਣੀ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣੀ-ਮਾਤਰ ਲਈ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਚੇਤਨਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਕੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਬੂਲਿਆ ਗਿਆ? ਵਿਸ਼ੇ ਸਰੂਪ ਕਰਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਬਾਣੀ ਬਹੁ-ਪ੍ਰਕਾਰੀ ਤੇ ਬਹੁ-ਪਾਸਾਰੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਅਧਿਐਨ ਵਿਧੀਆਂ ਵੀ ਅਨੇਕ ਹਨ। ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸੀਮਿਤ ਖੇਤਰ ਤਕ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਬਾਣੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸੋਮਾ ਹੈ ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਰਚਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ ਉਹ ਸਮਾਂ ‘ਮੱਧਕਾਲ’ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਦੋਂ ਸਮੁੱਚੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਲਹਿਰ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਲਈ ਇਕ ਅਹਿਮ ਮੋੜ ਸੀ। ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਉੱਥਲ- ਪੁਥਲ, ਸਮਾਜਿਕ ਭੰਨ-ਤੋੜ, ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਜੋੜ-ਤੋੜ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਸੰਸਾਰ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਵੀ ਸਮਾਜਿਕ ਬਰਾਬਰੀ ਦੇ ਵਾਦ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਦੀ ਬਹਿਸ ਛਿੜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਮਾਰਟਿਨ ਲੂਥਰ ਦਾ ਇਸਾਈ ਮੱਤ ਦਾ ਸੁਧਾਰ ਅੰਦੋਲਨ, ਰੂੜੀਵਾਦੀ ਈਸਾਈਆਂ ਲਈ ਚੁਣੌਤੀ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਗੱਲ ਕੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।

ਏਥੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਜੋ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਚੇਤਨਾ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਜੋ ਪ੍ਰਭਾਵ ਉੱਤਰ ਕਾਲ ਨੇ ਕਬੂਲਿਆ, ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ‘ਸੱਭਿਆਚਾਰ’ ਕੀ ਹੈ? ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਕਹਿਣਾ ਅਵੱਸ਼ਕ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।

‘ਸੱਭਿਆਚਾਰ’ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਇਕ ਅਤਿ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਜਨ-ਸਮੂਹ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿਚਲੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਰਨ ਦੇ ਢੰਗ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।1 ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਵਿਧੀ ਦਾ ਉਹ ਬੁਨਿਆਦੀ ਲੱਛਣ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣੀ ਜਗਤ ਨਾਲੋਂ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਨਿਖੇੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।2 ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਾਨਵ ਵਿਗਿਆਨੀ ਐਡਵਰਡ ਬੀ. ਟਾਇਲਰ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਸੱਭਿਆਚਾਰ’ ਉਹ ਜਟਿਲ ਸਮੂਹ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਗਿਆਨ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਕਲਾ, ਨੈਤਿਕਤਾ, ਕਾਨੂੰਨ, ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਆਦਤਾਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਮਨੁੱਖ ਸਮਾਜ ਦੇ ਇਕ ਮੈਂਬਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ।3 ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਿਆਂ ਪ੍ਰੋ. ਐਸ.ਪੀ. ਕਨਲ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ, “ਉਹ ਕੀਮਤਾਂ ਤੇ ਕਦਰਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਜਾਂ ਸਮਾਜ ਦੀ ਉੱਨਤੀ ਤੇ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤਾ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਸਮਝੀਏ, ਉਹੀ ਸਾਡਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਹਨ।4 ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਸੰਬੰਧੀ ਸਾਰ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਾਣੀ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਬਸਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਕਈ ਮੁੱਲਾਂ, ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ, ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਤੇ ਚਲਨ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਤੇ ਚਲਨ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪੇ ਨੂੰ ਢਾਲਦਾ ਹੈ, ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਸੋਧਾਂ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਰਾਹਨੁਮਾਈ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਉਸ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਹੈ।

ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਘੇਰਾ ਤਾਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਪਰਵਾਰਿਕ ਜੀਵਨ, ਪਹਿਰਾਵਾ, ਭੋਜਨ, ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ, ਜਨਮ ਤੋਂ ਮੌਤ ਤਕ ਦੇ ਸਭ ਸੰਸਕਾਰ, ਖੁਸ਼ੀ-ਗਮੀ ਦੇ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ, ਮਨੋਰੰਜਨ, ਸੁਹਜ-ਕਲਾਵਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਸਭ ਕੁਝ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਆਪਸੀ ਸੰਬੰਧ ਬੜੇ ਨੇੜਲੇ ਹਨ। ਧਰਮ ਦਾ ਸਰੋਕਾਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਅਕਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਸਦਾ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਸਰੋਕਾਰ ਜੀਵਨ ਮੂਲ ਜਾਂ ਜੀਵਨ ਆਦਰਸ਼ ਹਨ। ਦੂਜਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਸਮਾਜ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਬੰਧ ਉੱਤੋਂ ਉੱਸਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸਦਾ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਕਾਸ ਤੇ ਖੜੋਤ ਚੱਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਕਾਰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨਾਲ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿਚ ਖੜੋਤ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਿਛਲੱਗ ਤੇ ਕਰਮ-ਕਾਂਡੀ ਵਿਹਾਰ ਨਾਲ ਸਮਾਜ ਦਾ ਵਿਘਟਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਮਾਜ ਅਗਾਂਹ ਵਧਣ ਲਈ ਕੁਝ ਨਵਾਂ ਲੋਚਦਾ ਹੈ। ਨਵੇਂ ਵਿਚਾਰਾਂ, ਸਿਧਾਂਤਾਂ, ਬੋਲਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਚੇਤਨਾ ਜਾਂ ਜਾਗਰਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਵੀਂ ਚੇਤਨਾ ਆਏ ਬਗ਼ੈਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕੀਮਤਾਂ ਵਿਚ ਬਦਲਾਅ ਆਉਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਨਵੀਂ ਚੇਤਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨੀ ਜਨ-ਸਾਧਾਰਨ ਦੇ ਵੱਸ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਯੁੱਗ-ਪੁਰਸ਼ ਅੱਗੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਪੁਰਸ਼ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਤੇ ਚਿੰਤਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਰਾਹ ਪਾਉਣ ਦਾ ਮਿਸ਼ਨ ਮਿੱਥਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮਿਸ਼ਨ ਇਕ ਨਵੀਂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਜਨ-ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿਚ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਨੂੰ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਪਿੱਛੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਰਸਾਤਲ ਵੱਲ ਜਾ ਰਹੀ ਜਾਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਖੜੋਤ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ ਨਵੀਂ ਚੇਤਨਾ ਯੁੱਗ-ਪੁਰਸ਼ ਹੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਬਾਨੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਆਗਮਨ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਭੱਟ ਕਲ ਜੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ :

ਪ੍ਰਥਮੇ ਨਾਨਕ ਚੰਦੁ ਜਗਤ ਭਯੋ ਆਨੰਦੁ
ਤਾਰਨਿ ਮਨੁਖ´ ਜਨ ਕੀਅਉ ਪ੍ਰਗਾਸ॥5 (ਪੰਨਾ 1399)

ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਵੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ :

ਕਲਿ ਤਾਰਣਿ ਗੁਰੁ ਨਾਨਕੁ ਆਇਆ॥6

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਚੇਤਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਲਦੇ-ਬਲਦੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ “ਬਾਬਾ ਦੇਖੈ ਧਿਆਨੁ ਧਰਿ ਜਲਤੀ ਸਭਿ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਦਿਸਿ ਆਈ।”7

ਤਾਂ ਨਵੀਂ ਲਹਿਰ ਸਿਰਜਨ ਲਈ ਉਠ ਤੁਰੇ। ਉਨਾਂ ਨੇ ਸੰਸਾਰ-ਭ੍ਰਮਣ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਵੇਖਿਆ, ਸੁਣਿਆ ਉਸ ਸੰਬੰਧੀ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਦਿੱਤੇ। ਇਸ ਸਾਰੇ ਕੁਝ ਨੂੰ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਬਾਣੀ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ। ‘ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਚੇਤਨਾ’ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਕੀ ਹੈ ਜਾਣਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਵੱਡ-ਅਕਾਰੀ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਪਠਨ-ਪਾਠਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਵਿਚ ਸਮਕਾਲੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਬਿੰਬ ਪੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਬੜੀਆਂ ਵਿਲੱਖਣ ਲੱਭਤਾਂ ਦੀ ਟੋਹ ਵੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਸਮਕਾਲੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿਚ ਸਾਨੂੰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਭਗਤੀ ਅੰਦੋਲਨ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਭਗਤੀ ਅੰਦੋਲਨ ਨੇ ਸਮੁੱਚੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਜਾਗ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਲਾਈ। ਇਸ ਕਾਲ ਨੇ ਕਈ ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਲੋਕ-ਚੇਤਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ ਜੀ, ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ, ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ, ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ, ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ ਆਦਿ ਭਗਤ-ਜਨ ਅੱਗੇ ਆਏ। ਸਮਕਾਲੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਛੁਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਚੱਜ-ਅਚਾਰ, ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਬੋਲਣ-ਸੁਣਨ ਤੇ ਵੇਖਣ ਦੇ ਢੰਗ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਮਾਜ ਨਾਲ ਸਾਂਝ, ਮਨੋਰੰਜਕ ਕਾਲਾਵਾਂ, ਧਾਰਮਿਕ ਸਾਧਨਾ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਦੀ ਚਰਚਾ ਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਅਤੇ ਅਮਿਆਰੀ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦੀ ਨਿਖੇਧੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਹੋਈ ਹੈ। ਮੋਟੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਇੱਕ ਨਹੀਂ ਕਈ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸਨ। ਇਹ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵੱਖਰਤਾ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਧਰਮਾਂ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਕਰਕੇ ਸੀ। ਧਰਮ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨੀ, ਬੋਧੀ, ਜੈਨੀ ਆਦਿ ਦੇ ਵੱਖਰੇ- ਵੱਖਰੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸਨ। ਖੇਤਰੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ ਵਿਚ ਪੂਰਬ, ਪੱਛਮ, ਉੱਤਰ, ਦੱਖਣ ਦੇ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਸਨ।

ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਪੰਡਤ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਟਿੱਪਣੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਇਕ ਧੁੰਦਲਾ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਬਹੁ-ਪੱਖੀ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਵੀ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਧਰਮ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਦੇ ਪੁਰਾਤਨ ਤੇ ਹੁਣ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਕਈ ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਕਈ ਪਰਸਪਰ ਵਿਰੋਧੀ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਸੰਮਿਲਿਤ ਹਨ।8 ਹਿੰਦੂ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿਚ ਬਹੁਦੇਵਵਾਦ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੀ।9 ਦੇਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰੋੜਾਂ ਵਿਚ ਸੀ।10 ਪੂਜਾ-ਵਿਧੀਆਂ ਅਣਗਿਣਤ ਸਨ।11 ਕਰਮਕਾਂਡ ਹਿੰਦੂ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਰਗ ਰਗ ਵਿਚ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।12 ਧਾਰਮਿਕ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ ਵਿਚ ਹੋਮ, ਜਗ, ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ, ਤਿਲਕ, ਪੱਥਰ-ਪੂਜਾ, ਵਰਤ, ਨਿਵਲੀ ਕਰਮ, ਹਠ ਯੋਗ, ਸੰਧਿਆ ਤਰਪਣ ਆਦਿ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸਨ।13 ਸਮਾਜਿਕ ਤਾਣੇ-ਬਾਣੇ ਵਿਚ ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਵਰਣ-ਆਸ਼ਰਮ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਭਾਰੂ ਸੀ। ਜਾਤ-ਪਾਤ ਅਭਿਮਾਨ, ਉੱਚ-ਕੁਲੀਨ ਅਤੇ ਨਿਮਨ ਵਰਗ ਵਿਚ ਆਪਸੀ ਵਿਤਕਰਾ ਬਹੁਤ ਸੀ।14 ਬੋਧੀਆਂ ਤੇ ਜੈਨੀਆਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵੀ ਵਧੀਆ ਨਹੀਂ ਸਨ ਉਹ ਅੱਗੋਂ ਫਿਰਕਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਭੂਤ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਉਹ ਅਲ-ਮਲ ਖਾਂਦੇ ਅਤੇ ਕੁਚੀਲ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।15 ਇਸਲਾਮੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿਚ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸਲਾਮ ਵਿਚ ਵੀ ਸ਼ਰੀਅਤ ਤਸਬੀ ਨਮਾਜ਼, ਸੁੰਨਤ, ਰੋਜ਼ੇ, ਹੱਜ ਆਦਿ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।16 ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿਚ ਭਾਵੇਂ ਇੱਥੇ ਜਾਤ-ਵਰਨ ਵੰਡ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵੰਡ ਜ਼ਰੂਰ ਸੀ। ਉੱਚ, ਮੱਧਮ, ਨਿਮਨ ਵਰਗ ਬਣੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਰਾਜ ਘਰਾਣੇ ਤੋਂ ਉੱਚ ਪਦਵੀਆਂ ’ਤੇ ਬੈਠੇ ਲੋਕ ਉੱਚ ਵਰਗ, ਸਰਕਾਰੀ ਕਰਮਚਾਰੀ, ਛੋਟੇ ਜਗੀਰਦਾਰ ਆਦਿ ਮੱਧ ਵਰਗ ਅਤੇ ਕਿੱਤਾ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਲੋਕ, ਗ਼ੁਲਾਮ ਆਦਿ ਨਿਮਨ ਵਰਗ ਵਿਚ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।17 ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਪਹਿਰਾਵੇ, ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ, ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਜਨਮ ਤੋਂ ਮੌਤ ਤਕ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ, ਮਨੋਰੰਜਨ, ਬੋਲੀ, ਨੈਤਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਉੱਚ ਵਰਗ ਦੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਕਾਫੀ ਚੰਗਾ ਸੀ। ਨਿਮਨ ਵਰਗ ਦੀ ਹਾਲਤ ਮਾੜੀ ਸੀ। ਹਿੰਦੂ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿਚ ਧੋਤੀ, ਕੁੜਤਾ, ਚੋਲੀ, ਲਹਿੰਗਾ ਆਦਿ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਨ। ਰੰਗ ਆਮ ਕਰਕੇ ਚਿੱਟਾ, ਲਾਲ, ਭਗਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।18 ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿਚ ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਸੀ।19 ਦੇਖਾ-ਦੇਖੀ ਜਾਂ ਮਜਬੂਰਨ ਇਹ ਹਿੰਦੂਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਪਰਵਾਨ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।20 ਹਿੰਦੂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਮੰਨਦੇ ਸਨ। ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿਚ ਫ਼ਾਰਸੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੀ। ਹਿੰਦੂ ਵੀ ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ (ਮਲੇਸ਼, ਭਾਖਿਆ) ਬੋਲਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ।21 ਸੰਸਕਾਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿਚ ਬੱਚੇ ਦੇ ਜਨਮ ਵੇਲੇ ਸੂਤਕ ਦਾ ਭਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।22 ਅੱਠ ਤੋਂ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਦੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਜਨੇਊ ਪਹਿਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।23 ਜਦ ਕਿ ਇਸਤਰੀਆਂ ਤੇ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਨੂੰ ਜੰਝੂ ਪਾਉਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ।24 ਵਿਆਹ ਵੇਲੇ ਸਾਹਾ ਕਢਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਡੋਲੀ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਵਾਰਨ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਸੀ।25 ਪ੍ਰਾਣੀ ਦੀ ਮੌਤ ਸਮੇਂ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਜਿਵੇਂ ਦੀਵਾ-ਵੱਟੀ, ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਆਦਿ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।26 ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿਚ ਜਨਮ-ਸੰਸਕਾਰ, ਨਿਕਾਹ, ਮੁਰਦੇ ਦਬਾਉਣ ਤੇ ਕਬਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੀ।27 ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੋਰੰਜਨ ਵਿਚ ਲੋਕ ਨਾਚ, ਗਾਣੇ, ਜੂਆ, ਸ਼ਿਕਾਰ ਖੇਡਣਾ, ਅਖਾੜਾ ਘੋਲ, ਆਦਿ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸਨ।28 ਸਮਾਜਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਵਾਲੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਰਾਜੇ ਸ਼ੇਰਾਂ ਦੀ ਨਿਆਈਂ, ਵਜ਼ੀਰ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਾਣ ਵਾਲੇ, ਕਾਜੀ ਵੱਢੀਆਂ ਲੈ ਕੇ ਹੱਕ ਮਾਰਨ ਵਾਲੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਸਨ।29 ਸਭ ਦੀਆਂ ਸੁਰਤਾਂ ਭੁੱਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ :

ਸਾਹਾਂ ਸੁਰਤਿ ਗਵਾਈਆ ਰੰਗਿ ਤਮਾਸੈ ਚਾਇ॥
ਬਾਬਰਵਾਣੀ ਫਿਰਿ ਗਈ ਕੁਇਰੁ ਨ ਰੋਟੀ ਖਾਇ॥30

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸਮੇਂ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਆਸ਼ਾ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਬਾਰੇ ਚੇਤਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਨਵੇਂ ਵਿਚਾਰ ਦਿੱਤੇ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਉਤੇ ਗੰਭੀਰ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਨਵੀਆਂ ਸੇਧਾਂ, ਨਵੇਂ ਰਾਹ, ਨਵੇਂ ਸਿਧਾਂਤ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਚੇਤਨਾ ਸਮਕਾਲੀ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਚੇਤਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਤਿੰਨ ਵਿਧੀਆਂ ਜਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਵਿਧੀ ਹੈ ‘ਸੰਵਾਦ’ ਦੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਇਹ ਵੱਖਰੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ। ਸੰਵਾਦ ਵਿਧੀ ਸਮੁੱਚੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਵਾਦ ਪ੍ਰਤੱਖ ਤੇ ਅਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਨਿਰੰਤਰ ਚੱਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਵਾਦ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਆਪੇ ਨਾਲ, ਗੁਰੂ ਨਾਲ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ, ਸਮਾਜ ਨਾਲ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂਆਂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਬਹਿਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ‘ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ’ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਨਮੂਨਾ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਚੇਤਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਲੋਕ ਮੁਹਾਵਰੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਲੋਕ ਮੁਹਾਵਰੇ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਢੰਗ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਲੋਕ ਮੁਹਾਵਰੇ ਵਿਚ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਰੂਪਾਂ, ਬਿੰਬਾਂ, ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਅਤੇ ਉਪਮਾਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਚੇਤਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਹੈ। ‘ਬਾਰਹਮਾਹ’, ‘ਗੋਸ਼ਟਿ’, ‘ਪਟੀ’, ‘ਆਰਤੀ’, ‘ਵਾਰ’, ‘ਸੁਚਜੀ’, ‘ਕੁਚਜੀ’, ‘ਥਿਤੀ’, ‘ਛੰਤ’, ‘ਸੋਲਹੇ’, ‘ਪਹਿਰੇ’ ਆਦਿ ਕਾਵਿ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਤੀਜੀ ਵਿਧੀ ਜਨ-ਜੀਵਨ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹਿੰਦੂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਆਦਿ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਨੂੰ ਹੀ ਉੱਤਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਚੇਤਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਲੋਕ ਭਾਸ਼ਾ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਅਤੇ ਲੋਕ ਪੀੜ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਦੱਸ ਕੇ, ਸਮਝਾਈ ਜਾਵੇ, ਹੱਲ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਅਸਰ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਬਿਲਕੁਲ ਸਰਲ, ਸਾਦੇ ਤੇ ਮਿੱਠੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਭਾਸ਼ਾ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇਕ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਸੰਵਾਦ ਰਚਾਉਂਦਿਆਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸੰਵਾਦੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਰਾਗ ਤਿਲੰਗ, ਓਅੰਕਾਰੁ ਬਾਣੀ, ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ, ਸਲੋਕ ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਚ ਵੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਂਝ ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਵਾਲੀ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕਤਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਨਾਲੋਂ ਟੁੱਟਣ ਵਾਲਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ:

ਘਰਿ ਘਰਿ ਮੀਆ ਸਭਨਾਂ ਜੀਆਂ ਬੋਲੀ ਅਵਰ ਤੁਮਾਰੀ॥31

ਅਤੇ

ਖਤ੍ਰੀਆ ਤ ਧਰਮੁ ਛੋਡਿਆ ਮਲੇਛ ਭਾਖਿਆ ਗਹੀ॥32

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਚੇਤਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਿਆਂ ਜੋ ਸੇਧਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਨਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜਨੀਤਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ, ਧਾਰਮਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਤਾਈ ਅਤੇ ਪੀੜਿਤ ਲੋਕਾਈ ਦੇ ਦੁਖਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ੁਬਾਨ ਦੇਣਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਆਸ਼ਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਰਾਜੇ ਲੋਕ ਹਿੱਤਕਾਰੀ, ਨਿਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਪਰਜਾ ਦੇ ਦੁਖ-ਸੁਖ ਦੇ ਭਾਈਵਾਲ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਗੁਣਵਾਨ ਹੋਣਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ :

ਰਾਜਾ ਤਖਤਿ ਟਿਕੈ ਗੁਣੀ ਭੈ ਪੰਚਾਇਣ ਰਤੁ॥33

ਰਾਜੇ ਚੁਲੀ ਨਿਆਵ ਕੀ॥34 ਕਹਿ ਕੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਸਮਦਰਸੀ ਤੇ ਨਿਆਂਕਾਰੀ ਹੋਣ ਦੀ ਆਸ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਧਾਰਮਿਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿਚ ਇਕ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੈ, ਪਾਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤਾਰਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਨਿਰਗੁਣ ਅਤੇ ਸਰਗੁਣ ਸਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਨਿਰਭਉ, ਨਿਰਵੈਰ ਅਤੇ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੀ ਇੱਕ ਹੈ।35 ਬਹੁਦੇਵ ਪੂਜਾ ਦੀ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ :

ਏਕੰਕਾਰੁ ਅਵਰੁ ਨਹੀ ਦੂਜਾ ਨਾਨਕ ਏਕੁ ਸਮਾਈ॥36

ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਪੂਜਾ ਜਾਂ ਅਰਾਧਨਾ ਵਿਚ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਬੇਲੋੜੇ ਤੇ ਫੋਕਟ ਹਨ।37 ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਤੀਰਥ ਰਟਨ, ਭੇਖ ਧਾਰਨੇ, ਵਰਤ, ਨੇਮ, ਨੰਗੇ ਰਹਿਣਾ, ਮੋਨ ਧਾਰਨਾ, ਟਿੱਕੇ ਲਾਉਣੇ, ਹੋਮ, ਯੱਗ ਆਦਿ ਕਰਨੇ ਪਰ ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਨੂੰ ਨਾ ਸਮਝਣਾ ਚੰਗੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਅੰਗ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਖੇਧੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ, ਸਤਿਗੁਰ, ਭਾਉ-ਭਗਤੀ, ਅਰਦਾਸ, ਸਤਿਸੰਗ, ਸੇਵਾ ਆਦਿ ਸਾਧਨਾਂ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿਚ ਇਕ ਅਜਿਹੇ ਸੱਭਿਅਕ ਸਮਾਜ ਦੀ ਲੋਚਨਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਨੂੰ ਕੋਈ ਥਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੈ :

ਜਾਤਿ ਜਨਮੁ ਨਹ ਪੂਛੀਐ ਸਚੁ ਘਰੁ ਲੇਹੁ ਬਤਾਇ॥
ਸਾ ਜਾਤਿ ਸਾ ਪਤਿ ਹੈ ਜੇਹੇ ਕਰਮ ਕਮਾਇ॥38

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਕ ਸੱਭਿਅਕ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਜਾਤ ਅਤੇ ਕੁਲ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਮਨੁੱਖ ਇਕ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਜੋਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਕ ਸਮਾਨ ਹਨ;

ਸਭ ਮਹਿ ਜੋਤਿ ਜੋਤਿ ਹੈ ਸੋਇ॥
ਤਿਸ ਕੈ ਚਾਨਣਿ ਸਭ ਮਹਿ ਚਾਨਣੁ ਹੋਇ॥39

ਦੂਜਾ-ਇਕ ਸਥਾਈ ਤੇ ਵਿਕਸਿਤ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਲਈ ਘਰ-ਬਾਰ ਛੱਡ ਕੇ ਭੱਜਣ ਦੀ ਨਿਖੇਧੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸਮਾਜ ਦੀ ਬਿਹਤਰੀ ਲਈ ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਧਰਮ ਧਾਰਨ ਲਈ ਚੇਤਨਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।40 ਇਕ ਚੰਗੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਲਈ ਇਸਤਰੀ ਤੇ ਮਰਦ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਭਾਈਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਕ ਕੁਚੱਜੀ ਔਰਤ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਚੀਰਹਰਣ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਚੱਜੀ ਗ੍ਰਹਿਣੀ ਪਰਵਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਸੇਧ ਦੇਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ‘ਸੋ ਕਿਉ ਮੰਦਾ ਆਖੀਐ ਜਿਤੁ ਜੰਮਹਿ ਰਾਜਾਨ॥’41 ਕਹਿ ਕੇ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਪ੍ਰਤੀ ਚੇਤਨਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸਮਾਜਿਕ ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਜਿਵੇਂ ਸੂਤਕ42 ਪਾਤਕ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਮੁੰਡਨ, ਜਨੇਉ,43 ਸੁੰਨਤ,44 ਦੀ ਨਿਖੇਧੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਦਇਆ, ਸੰਤੋਖ, ਜਤ-ਸਤ ਆਦਿ ਧਰਮ ਧਾਰਨ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਆਹ-ਸੰਸਕਾਰ45 ਅਤੇ ਮਰਨ-ਸੰਸਕਾਰ46 ਸਮੇਂ ਨਿਭਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਫਜ਼ੂਲ ਰਸਮਾਂ ਨੂੰ ਨਕਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੜ੍ਹੀ ਮਸਾਣਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਸਰਾਧਾਂ ਆਦਿ ਤੋਂ ਵਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।47 ਖਾਣ-ਪੀਣ ਸਬੰਧੀ ਵੀ ਚੇਤਨਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।48 ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬੇਲੋੜੇ ਸੁਆਦ,49 ਲੋੜੋਂ ਵੱਧ ਭੋਜਨ ਜੋ ਵਿਕਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੋਂ ਚੇਤੰਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਦਾ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਥੋੜਾ ਖਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਹੈ :

ਓਨੀ ਦੁਨੀਆ ਤੋੜੇ ਬੰਧਨਾ ਅੰਨੁ ਪਾਣੀ ਥੋੜਾ ਖਾਇਆ ॥50

ਸ਼ਰਾਬ ਆਦਿ ਨਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।51 ਪਹਿਰਾਵਾ ਵੀ ਉਹ ਪਹਿਨਣਾ ਹੈ ਜੋ ਮਨ ਵਿਚ ਵਿਕਾਰ ਪੈਦਾ ਨਾ ਕਰੇ।52 ਵੇਸ ਉਹੀ ਸੋਹਣਾ ਜੋ ਪਤੀ ਰੂਪ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਨੂੰ ਭਾਉਂਦਾ ਹੋਵੇ।53 ਖੇਡਣ-ਮਲਣ ਨੂੰ ਮਨ ਦਾ ਚਾਉ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।54 ਸਰੀਰਿਕ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਲਈ ਮੱਲ ਅਖਾੜਿਆਂ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਹਨ।55

ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੀ ਥਾਂ ਖਿਮਾ, ਧੀਰਜ, ਧਰਮ, ਗਿਆਨ, ਸੰਤੋਖ, ਮਿੱਠੇ ਬੋਲਾਂ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਸ਼ਿੰਗਾਰਨ ਲਈ ਵਰਤਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਰੋਕਤ ਵਰਣਨ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਚੇਤਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਾਡੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੀ ਹੈ।