ਗੁਰ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਨਾਨਕ ਰੂਪ ਪੰਚਮ-ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਬਤ ਭੱਟ ਕਲ੍ਹ ਜੀ ਜਸ ਗਾਇਨ ਕਰਦਿਆਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਜੀ ਨੇ ਅਸਚਰਜ ਖੇਡ ਰਚੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਤਿਗੁਰ ਜੀ ਸੰਤੋਖ ਵਿਚ ਵਿਚਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਨਿਰਮਲ ਬੁੱਧ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਮਾਈ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਹ ਆਮ ਜੂਨਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਤੇ ਸਵੈ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦਾ ਰੂਪ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਹੋਈ, ਇਹ ਸਭ ਪਦਾਰਥ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲ ਗਏ ਤੇ ਫਿਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਅੱਗੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੂੰ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹਣਾ ਪਾਰਸ ਦੀ ਛੋਹ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋ ਗਿਆ: ਖੇਲੁ ਗੂੜ੍ਉ ਕੀਅਉ ਹਰਿ ਰਾਇ ਸੰਤੋਖਿ ਸਮਾਚਰਿ੍ਓ
ਬਿਮਲ ਬੁਧਿ ਸਤਿਗੁਰਿ ਸਮਾਣਉ ॥
ਆਜੋਨੀ ਸੰਭਵਿਅਉ ਸੁਜਸੁ ਕਲ੍ਹ ਕਵੀਅਣਿ ਬਖਾਣਿਅਉ ॥
ਗੁਰਿ ਨਾਨਕਿ ਅੰਗਦੁ ਵਰ੍ਹਉ ਗੁਰਿ ਅੰਗਦਿ ਅਮਰ ਨਿਧਾਨੁ ॥
ਗੁਰਿ ਰਾਮਦਾਸ ਅਰਜੁਨੁ ਵਰ੍ਹਉ ਪਾਰਸੁ ਪਰਸੁ ਪ੍ਰਮਾਣੁ ॥4॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1407) ਨਿਰਮਲ ਬੁੱਧ, ਸੰਤੋਖੀ ਸਰੂਪ, ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਰੂਪ ਸਤਿਗੁਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਬਚਨ-ਬਿਲਾਸ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਇਕ ਸਿੱਖ ਭਾਈ ਸਮੁੰਦਾ ਗੁਰੂ-ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਆਇਆ। ਮੱਥਾ ਟੇਕ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ, ਗੁਰੂ ਗ਼ਰੀਬ ਨਿਵਾਜ਼ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ! ਸਨਮੁਖ ਕੌਣ ਤੇ ਬੇਮੁਖ ਕੌਣ ਹਨ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦੱਸੋ: ਬੈਠਿ ਨਿਕਟ ਮੁਖ ਬਾਕ ਬਖਾਨੇ। ਗੁਰੂ ਗਰੀਬ ਨਿਵਾਜ ਸੁਜਾਨੇ!
ਸਨਮੁਖ ਬੇਮੁਖ ਕਹੀਅਹਿ ਕੋਨ? ਆਪ ਬਖਾਨਹੁ ਲੱਛਨ ਦੌਨ ॥17॥ (ਸ੍ਰੀ. ਗੁ. ਪ੍ਰ. ਸੂ. ਗ੍ਰੰਥ. ਰਾਸਿ ਤੀਜੀ, ਅਧਿ. 53) ਗੁਰੂ ਗ਼ਰੀਬ ਨਿਵਾਜ਼ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬਚਨ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਭਾਈ ਸਮੁੰਦਾ! ਸੁਣ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਆਦਮੀ ਆਪਣੇ ਕਿਸੇ ਨੌਕਰ ਨੂੰ ਕੋਈ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਬੁੱਧੀ, ਤਾਕਤ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਰਜ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਬਿਨਾ ਡਰ, ਝਿਜਕ ਦੇ ਸ਼ਾਹ ਸਾਹਮਣੇ ਚੱਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਨਮੁਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੰਮ ਵਿਗਾੜ ਕੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਉਲਟ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਬੇਮੁਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ”: ਬੁਧਿ ਤੇ ਬਲ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਲਗਾਇ। ਜੋ ਕਾਰਜ ਕੋ ਲੇਤਿ ਬਨਾਇ।
ਸੋ ਸਨਮੁਖ ਆਵਤਿ ਚਲਿ ਸ਼ਾਹੂ। ਨਹਿ ਕਰਹਿਂ ਬੇਮੁਖ ਲਖਿ ਤਾਂਹੂ ॥19॥ (ਸ੍ਰੀ. ਗੁ. ਪ੍ਰ. ਸੂ. ਗ੍ਰੰਥ, ਰਾਸਿ ਤੀਜੀ ਅਧਿ. 53) ਇਵੇਂ ਹੀ ਨਿਰੰਕਾਰ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜਗਤ ਵਿਚ ਨਾਮ ਜਪਣ, ਦਾਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਜਾਗ ਕੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਜੰਗਲ-ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਮਜਨ ਆਦਿ ਕਰ ਕੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ‘ਸਤਿਨਾਮੁ- ਵਾਹਿਗੁਰੂ’ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਉਪਰੰਤ ਆਪਣਾ ਹੋਰ ਦੁਨਿਆਵੀ ਕਾਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਸਨਮੁਖ ਹਨ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਬੋਲਾਂ ਵਿਚ ਹਰ ਵੇਲੇ ‘ਸਤਿਨਾਮੁ-ਵਾਹਿਗੁਰੂ’ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵਿਸਾਰਦੇ ਨਹੀਂ, ਸਤਿਸੰਗਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਨਮੁਖ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਦਾਨ ਕੱਢਦੇ ਹਨ। ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇ-ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਹਟਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਰੋਜ਼ਮੱਰਾ ਦੇ ਕਾਰਜ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸਦਾ ਅਨੰਦ-ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਆਪਣਾ ਕਾਰਜ ਸਵਾਰ ਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਜਾ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਤੇ ਫਿਰ ਪਰਮ-ਅਨੰਦ ਪਾ ਕੇ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ : ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਤਿਮ ਪਠ੍ਯੋ ਨਰਨਿ ਕੋ। ਨਾਮ ਦਾਨ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਿ ਕੋ।
ਪਾਛਲ ਰਾਤ ਨੀਂਦ ਕੋ ਤ੍ਯਾਗੇ। ਕਰਹਿ ਸੌਚ ਮੱਜਨ ਅਨੁਰਾਗੇ ॥20॥
ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਨਿਤ ਸਤਿਨਾਮੁ। ਸਿਮਰਹਿ ਪ੍ਰੀਤਿ ਧਰਹਿ ਨਿਸ਼ਕਾਮੁ।
ਗੁਰੁਬਾਨੀ ਪਠਿ ਰਿਦੇ ਬਿਚਾਰਹਿ। ਤਰਨਿ ਉਦੇ ਨਿਜ ਕਾਜ ਸੰਭਾਰਹਿ ॥21॥
ਮੁਖ ਮਹਿਂ ਕਿਧੌਂ ਰਿਦੇ ਸਤਿਨਾਮੂ। ਸਦਾ ਸੰਭਾਰਹਿ ਕਰਤੇ ਕਾਮੂ।
ਜਿਨਹੁ ਨ ਮਨ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਬਿਸਾਰਯੋ। ਸਤਿਸੰਗਤਿ ਮਿਲਬੇ ਹਿਤ ਧਾਰਯੋ ॥22॥
ਜਥਾਸ਼ਕਤਿ ਨਿਤ ਦੇਤੇ ਦਾਨ। ਨਗਨ ਛੁਧਤਿ ਕੋ ਦੇਖਿ ਸੁਜਾਨ।
ਜਿਨ ਜਗ ਮਹਿਂ ਇਮ ਕਾਜ ਬਨਾਯੋ। ਲਗਿ ਬਿਸ਼ਿਯਨਿ ਨਹਿਂ ਜਨਮ ਗਵਾਯੋ॥23॥
ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਕੇ ਸਨਮੁਖ ਸੋਇ। ਹਰਖਹਿਂ ਤਨ ਤਜਿ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਇ।
ਕਾਜ ਸੁਧਾਰ ਜਾਇ ਪ੍ਰਭੁ ਮਿਲੇ। ਲਹਿ ਆਨੰਦ ਮੁਕਤਿ ਸੇ ਭਲੇ ॥24॥ (ਸ੍ਰੀ. ਗੁ. ਪ੍ਰ. ਸੂ. ਗ੍ਰੰਥ, ਰਾਸਿ ਤੀਜੀ ਅਧਿ. 53) ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਰਜਾ ਕਾਮ-ਕ੍ਰੋਧ ਵਿਚ ਬੀਤਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਬੇਮੁਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਨਮੁਖ ਦੀ ਰਹਿਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜਨਮ ਸਫ਼ਲਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਉਹ ਬੇਮੁਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸਦਾ ਦੁਖੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਸਨਮੁਖ’ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ— ਮੁਖ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਆਗਿਆਕਾਰੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੁਖ ਗੁਰੂ ਵੱਲ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ‘ਬੇਮੁਖ’ ਜਿਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ਉਲਟ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਹੋਵੇ। ਮੁਖ਼ਾਲਿਫ਼, ਦੁਸ਼ਮਣ। ਬਾਰਹ ਮਾਹਾ ਮਾਂਝ ਵਿਚ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਬਚਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਭੁੱਲਣ ਨਾਲ ਸਭੇ ਰੋਗ ਵਿਆਪਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਬੇਮੁਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਉਹ ਜਨਮ- ਮਰਨ ਦੇ ਵਿਜੋਗ ਵਿਚ ਪਏ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ : ਕਤਿਕਿ ਕਰਮ ਕਮਾਵਣੇ ਦੋਸੁ ਨ ਕਾਹੂ ਜੋਗੁ ॥
ਪਰਮੇਸਰ ਤੇ ਭੁਲਿਆਂ ਵਿਆਪਨਿ ਸਭੇ ਰੋਗ ॥
ਵੇਮੁਖ ਹੋਇ ਰਾਮ ਤੇ ਲਗਨਿ ਜਨਮ ਵਿਜੋਗ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 135) ਫਿਰ ਭਾਈ ਸਮੁੰਦਾ ਜੀ ਨੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਅਰਜ ਕੀਤੀ, “ਹੇ ਗਰੀਬ ਨਿਵਾਜ ਜੀਉ! ਜੇ ਤੁਹਾਡੀ ਦਇਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸਨਮੁਖ ਹੋਈਏ, ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸਨਮੁਖ ਕਰ ਲਵੋ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣ (ਨਾਮ, ਦਾਨ, ਇਸ਼ਨਾਨ) ਬਖ਼ਸ਼ ਦਿਓ।” ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਫੁਰਮਾਇਆ, “ਹੇ ਭਾਈ! ਜਦੋਂ ਸਿੱਖ ਸਨਮੁਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦਇਆ, ਕਿਰਪਾ ਆਪੇ ਬਣ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।” ਫਿਰ ਭਾਈ ਸਮੁੰਦਾ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਪਾਸੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਲੈ ਕੇ ਨਾਮ, ਦਾਨ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਪਰਮ-ਅਨੰਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਮੁਕਤ ਹੋਇਆ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵਾਰ ਵਿਚ ਭਾਈ ਸਮੁੰਦੇ ਨੂੰ ‘ਸਨਮੁਖ ਸਿੱਖ’ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਦਿਆਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ: . . . ਸਿਖੁ ਸਮੁੰਦਾ ਸਨਮੁਖੁ ਸਾਰਾ। (ਵਾਰ 11:28) | 
