‘ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਵਧੀਕ ਮਹਲਾ 1’ ਪਾਵਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪੰਨਾ 1410 ਤੋਂ 1412 ਉੱਪਰ ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ। ਸਲੋਕ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਬਾਣੀ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਕ ਤਾਂ ਇਹ ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਾਕੀ ਬਚੇ ਸਾਰੇ ਸਲੋਕ ‘ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਵਧੀਕ’ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਦਰਜ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਲੋਕ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਲੋਕ ਮਹਲਾ 1 ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਕੁਲ 33 ਸਲੋਕ ਦਰਜ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ 32 ਸਲੋਕ ਹਨ, ਇਕ ਸਲੋਕ (ਲਾਹੌਰ ਸਹਰੁ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਰੁ ਸਿਫਤੀ ਦਾ ਘਰੁ) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਹੈ।

ਵਿਸ਼ੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇਹ ਸਲੋਕ ਬਾਕੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਹਥਲੇ ਲੇਖ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਕੇਵਲ ਗੁਰੂ ਸੰਬੰਧੀ ਮਿਲਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਚਰਚਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ‘ਗੁਰੂ’ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਕੇਂਦਰੀ ਕੜੀ ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਕੇਂਦਰੀ ਧੁਰਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਉਸ ਦੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ, ਦਰਸ਼ਨ, ਉਸ ਦੀ ਮਾਨਵੀ ਸਮਾਜ ਲਈ ਸਥਾਪਿਤ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਕੀਤੇ ਕਾਰਜ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗੱਲ ਕੀ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਧਰਮ ਸਾਧਨਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਆਤਮਾ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਮਨ, ਹਉਮੈਂ, ਮਾਇਆ, ਹੁਕਮ, ਕਰਮ, ਗਿਆਨ, ਨਾਮ, ਗੁਰੂ ਆਦਿ ਵਿਿਸ਼ਆਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਜੀਵ- ਆਤਮਾ ਦਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਮੇਲ ਕਰਾਉਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਹੋਰ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਡਾ. ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, ‘ਬ੍ਰਹਮ ਅਦੋਤ ਹੈ’ ਅਰਥਾਤ ਉਹ ਇੱਕੋ-ਇਕ ਸਦਾ ਸਥਿਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਅਜਿਹੀ ਚੇਤੰਨ ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਹਸਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਿਰਗੁਣ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਹੀ ਵਿਅਕਤ ਰੂਪ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਰੂਪਮਾਨ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸੇ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਅੰਤ ਉਸੇ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਸੁਚੇਤ ਅਸਲੀਅਤ ਹੈ ਜੋ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਹੀ ਅੰਸ਼ ਹੈ। ਪਰ ਹਉਮੈਂ ਰੂਪ ਮਾਇਆ ਦੇ ਕਾਰਨ ਆਪਣੀ ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਹਿਚਾਣਦੀ। ਨਾਮ, ਕੀਰਤਨ, ਗਿਆਨ, ਭਗਤੀ ਆਦਿ ਸਾਧਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਸ੍ਵੈ-ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਸਭ ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਸਾਧਨ ਗੁਰੂ ਬਿਨਾ ਉਪਲਬਧ ਹੋਣੇ ਅਸੰਭਵ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਹੈ। ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਆਪਣੀ ਗਿਆਨ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਸ਼ਿਸ਼ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਜਗਤ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਆਤਮਾ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਅਖਵਾਉਂਦੀ ਹੈ।1 ਇਸ ਲਈ ਧਾਰਮਿਕ ਸਾਧਨਾ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸਥਾਨ ਸਰਵ-ਉੱਚ ਹੈ।
‘ਗੁਰੂ’ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਬਹੁ-ਪ੍ਰਕਾਰੀ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵੱਡਾ, ਭਾਰਾ, ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਉੱਚਾ ਵਿਅਕਤੀ ਆਦਿ ਕਈ ਅਰਥ ਹਨ। ‘ਗੁਰੂ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਿਉਤਪਤੀ ‘ਗ੍ਰੀ’ ਧਾਤੂ ਤੋਂ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਨਿਗਲਣਾ ਜਾਂ ਸਮਝਾਉਣਾ। ਇਸ ਲਈ ਜਿਹੜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਅਗਿਆਨ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਗਿਆਸੂ ਨੂੰ ਤੱਤ ਗਿਆਨ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।2 ਗੁਰੂ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ‘ਗੁ’ ਦਾ ਅਰਥ ਅੰਧਕਾਰ ਅਤੇ ‘ਰੂ’ ਦਾ ਅਰਥ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਗੁਰੂ’ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਸੇਵਕ ਜਾਂ ਸ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਅਗਿਆਨ ਰੂਪੀ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰੇ।3 ਪ੍ਰਿੰ. ਧਰਮਾਨੰਤ ਸਿੰਘ ‘ਗੁਰੂ’ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਸੰਬੰਧੀ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ:

ਗਿਆਨ ਸੁਲਾ ਕਾ ਦੈ ਬੁਧ ਲੋਚਨ।
ਕਰਹੈ ਤਮ ਅਗਿਆਨ ਵਿਮੋਚਨ।
ਨਿਰਾਵਰਣ ਦ੍ਰਿਗ ਕਰੈ ਜੁ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ।

ਚੁਨਾਂਚਿ ਪੂਰਨ ਗੁਰੂ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਗਿਆਨ ਰੂਪੀ ਅੰਜਨ ਸਾਡੀ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਨੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਪਾ ਕੇ ਅਗਿਆਨ ਰੂਪੀ ਲਾਲੀ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰ ਦੇਵੇ ਜਾਂ ਸਾਦੇ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਇਉਂ ਆਖ ਲਵੋ ਕਿ ਜੋ ਅਵਿੱਦਿਆ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਕੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਆਪੇ ਦੀ ਸੂਝ ਦਿਵਾ ਦੇਵੇ, ਉਹੀ ਸਤਿਗੁਰੂ ਹੈ, ਉਹ ਕਾਮਲ ਰਹਿਬਰ ਹੈ।4

‘ਗੁ’ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਅੰਧਕਾਰ ਅਤੇ ‘ਰੂ’ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਤਮੋਨਾਸ਼ਕ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜਿਹੜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਅਗਿਆਨ ਰੂਪ ਅੰਧਕਾਰ ਨੂੰ ਨਾਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਗੁਰੂ ਸ਼ਬਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਯੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ‘ਗੁਰੂ’ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾ ‘ਗੁ’ ਮਾਇਆ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦ ‘ਰੂ’ ਤੋਂ ਮਾਇਆ ਜਨਿਤ ਭ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ਕ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਬੋਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ‘ਗੁਰੂ’ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸਗੁਣ ਅਤੇ ‘ਰੂ’ ਉਸ ਦੀ ਨਿਰਗੁਣ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਲਖਾਇਕ ਹੈ। ਤੀਜੇ ਸਲੋਕ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਗ-ਕਾਰ’ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਸਿੱਧੀਦਾਤਾ, ‘ਰ-ਕਾਰ’ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਪਾਪ ਹਰਤਾ ਅਤੇ ‘ੳ-ਕਾਰ’ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਰੂਪ ਹਸਤੀ ਜਿਹੜੀ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਸਿੱਧੀ ਸੰਪੰਨ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ‘ਗੁਰੂ’ ਅਖਵਾਉਂਦੀ ਹੈ।5 ਵਿਉਤਪਤੀ ਪੱਖ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਕਈ ਭਾਵ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਪਸਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਅਗਿਆਨ ਮਾਇਆ ਕਰਕੇ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਾਇਆ ਮਨੁੱਖ ਸਾਹਮਣੇ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਭ੍ਰਾਂਤੀ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਵੱਲ ਜਾਣ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ ਅਤੇ ਮੋਹ ਰੂਪੀ ਸੁਭਾਅ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰੀ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਪਾਪ ਕਰਨ ਵੱਲ ਛੇਤੀ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਮਾਇਆ ਦੇ ਭਰਮ ਜਾਲ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਲਈ ਜੋ ਰਸਤਾ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਗੁਰੂ ਉਹ ਪੂਰਨ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਗਿਆਨ ਰੂਪੀ ਦੀਵਾ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਝੂਠ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰ ਕੇ ਸੱਚ ਦੀ ਸੋਝੀ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਦੁਆਰਾ ਕਰਵਾਏ ਸੱਚ ਦੇ ਬੋਧ ਦੁਆਰਾ ਉਹ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਦੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਤੁਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ‘ਗੁਰੂ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ:

-ਬਲਤੋ ਜਲਤੋ ਤਉਕਿਆ ਗੁਰ ਚੰਦਨੁ ਸੀਤਲਾਇਓ॥1॥
ਅਗਿਆਨ ਅੰਧੇਰਾ ਮਿਿਟ ਗਇਆ ਗੁਰ ਗਿਆਨੁ ਦੀਪਾਇਓ॥2॥
ਪਾਵਕੁ ਸਾਗਰੁ ਗਹਰੋ ਚਰਿ ਸੰਤਨ ਨਾਵ ਤਰਾਇਓ॥3॥ (ਪੰਨਾ 241)
-ਜਿਉ ਅੰਧੇਰੈ ਦੀਪਕੁ ਬਾਲੀਐ ਤਿਉ ਗੁਰ ਗਿਆਨਿ ਅਗਿਆਨੁ ਤਜਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 39)

ਜੀਵ ਨੂੰ ਅੰਧੇਰੇ ਰਾਹਾਂ ਦੀ ਭਟਕਣਾ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਗੁਰੂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਆਪੀ ਅਗਿਆਨ ਅੰਧਕਾਰ ਏਨਾ ਸੰਘਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸੈਂਕੜੇ ਚੰਦਰਮਾਂ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸੂਰਜਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਭੀ ਇਸ ਅੰਧਕਾਰ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੇ ਅਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਫ਼ੁਰਮਾਨ ਹੈ:

ਜੇ ਸਉ ਚੰਦਾ ਉਗਵਹਿ ਸੂਰਜ ਚੜਹਿ ਹਜਾਰ॥
ਏਤੇ ਚਾਨਣ ਹੋਦਿਆਂ ਗੁਰ ਬਿਨੁ ਘੋਰ ਅੰਧਾਰ॥ (ਪੰਨਾ 463)

ਗੁਰੂ ਦੀ ਲੋੜ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਭੱਟ ਬਾਣੀਕਾਰ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ:

ਗੁਰ ਬਿਨੁ ਘੋਰੁ ਅੰਧਾਰੁ ਗੁਰੂ ਬਿਨੁ ਸਮਝ ਨ ਆਵੈ॥
ਗੁਰ ਬਿਨੁ ਸੁਰਤਿ ਨ ਸਿਧਿ ਗੁਰੂ ਬਿਨੁ ਮੁਕਤਿ ਨ ਪਾਵੈ॥ (ਪੰਨਾ 1399)

‘ਗੁਰੂ’ ਲਈ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਕ ਸ਼ਬਦ ਆਏ ਹਨ ਜਿਵੇਂ: ਬੇੜੀ, ਤੁਲਹਾ, ਮਲਾਹ, ਮੁਕਤੀਦਾਤਾ, ਤੀਰਥ, ਪਾਰਜਾਤ, ਦੀਪਕ ਆਦਿ। ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਕੀ ਹੈ, ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਦਾ ਵਰਣਨ ਵੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਬਾਣੀ ਦੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਾਵਨ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੇ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:

-ਜਿਸੁ ਮਿਿਲਐ ਮਨਿ ਹੋਇ ਅਨµਦੁ ਸੋ ਸਤਿਗੁਰੁ ਕਹੀਐ॥
ਮਨ ਕੀ ਦੁਬਿਧਾ ਬਿਨਸਿ ਜਾਇ ਹਰਿ ਪਰਮ ਪਦੁ ਲਹੀਐ॥ (ਪੰਨਾ 168)
-ਬੰਧਨ ਤੋੜਿ ਬੋਲਾਵੈ ਰਾਮੁ॥ ਮਨ ਮਹਿ ਲਾਗੈ ਸਾਚੁ ਧਿਆਨੁ॥
ਮਿਟਹਿ ਕਲੇਸ ਸੁਖੀ ਹੋਇ ਰਹੀਐ॥ ਐਸਾ ਦਾਤਾ ਸਤਿਗੁਰੁ ਕਹੀਐ॥ (ਪੰਨਾ 183)

ਗੁਰੂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਜਿਹੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਬੈਠ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਹਰਿਆਵਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਭਾਗਾਂਵਾਲੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਜੀਵ ਗੁਰੂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਮਾਹ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਖੀਵੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਕੇਵਲ ਗੁਰੂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੀ ਕੁਲ਼, ਪਰਵਾਰ, ਮਾਤਾ, ਪਿਤਾ ਸਭ ਧੰਨਤਾ ਦੇ ਭਾਗੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਗੁਰਵਾਕ ਹੈ:

ਸਾ ਧਰਤੀ ਭਈ ਹਰੀਆਵਲੀ ਜਿਥੈ ਮੇਰਾ ਸਤਿਗੁਰੁ ਬੈਠਾ ਆਇ॥
ਸੇ ਜੰਤ ਭਏ ਹਰੀਆਵਲੇ ਜਿਨੀ ਮੇਰਾ ਸਤਿਗੁਰੁ ਦੇਖਿਆ ਜਾਇ॥
ਧਨੁ ਧੰਨੁ ਪਿਤਾ ਧਨੁ ਧੰਨੁ ਕੁਲੁ ਧਨੁ ਧਨੁ ਸੁ ਜਨਨੀ ਜਿਨਿ ਗੁਰੂ ਜਣਿਆ ਮਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 310)

ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਬਾਣੀ ਗੁਰੂ ਹੈ’ ਤੇ ‘ਗੁਰੂ ਬਾਣੀ ਹੈ’ ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਪਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਬਾਣੀ/ਗੁਰੂ ਦੇ ਦੱਸੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਚੱਲ ਕੇ, ਉਸ ਦਾ ਗਿਆਨ ਲੈ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਚੱਲਣ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹਨ। ਇਹ ਸੱਚਾ ਸਾਰ ਬਚਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਮਾਨ ਇੰਜ ਹੋਇਆ ਹੈ:

ਬਾਣੀ ਗੁਰੂ ਗੁਰੂ ਹੈ ਬਾਣੀ ਵਿਚਿ ਬਾਣੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਸਾਰੇ॥
ਗੁਰੁ ਬਾਣੀ ਕਹੈ ਸੇਵਕੁ ਜਨੁ ਮਾਨੈ ਪਰਤਖਿ ਗੁਰੂ ਨਿਸਤਾਰੇ॥ (ਪੰਨਾ 982)

ਬਾਣੀ ਰੱਬੀ ਬੋਲ ਹਨ ਜੋ ਕਰਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਬੋਲੇ ਗਏ। ਇਹ ਬੋਲ ਗੁਰੂ ਬਣ ਕੇ ਇਸ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਭਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਚਾਨਣ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਾਵਨ ਵਾਕ ਹੈ:

ਗੁਰਬਾਣੀ ਇਸੁ ਜਗ ਮਹਿ ਚਾਨਣੁ ਕਰਮਿ ਵਸੈ ਮਨਿ ਆਇ॥ (ਪੰਨਾ 67)

ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਵਧੀਕ ਮਹਲਾ 1 ‘ਗੁਰੂ’ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਸੰਸਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਬਿਖਮ ਮਾਰਗ ਕਿਵੇਂ ਰੋਸ਼ਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਇਹ ‘ਗੁਰੂ ਦਰਸ਼ਨ’ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ, ਸਿੱਖ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਗਿਆਨੀ ਹੈ, ਨਿਮਾਣਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਹੀ ਸਮਝਦਾਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ:

ਮੇਰੇ ਰਾਮ ਹਮ ਬਾਰਿਕ ਹਰਿ ਪ੍ਰਭ ਕੇ ਹੈ ਇਆਣੇ॥
ਧੰਨੁ ਧੰਨੁ ਗੁਰੂ ਗੁਰੁ ਸਤਿਗੁਰੁ ਪਾਧਾ ਜਿਨਿ ਹਰਿ ਉਪਦੇਸੁ ਦੇ ਕੀਏ ਸਿਆਣੇ॥ (ਪੰਨਾ 168)

ਜਿਵੇਂ ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਸਵਾਂਤੀ ਬੂੰਦ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੇਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵ ਦਾ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਘੜੀ ਪਲ ਵੀ ਰਹਿਣਾ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:

ਮੇਰਾ ਮਨੁ ਲੋਚੈ ਗੁਰ ਦਰਸਨ ਤਾਈ॥ ਬਿਲਪ ਕਰੇ ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਕੀ ਨਿਆਈ॥
ਤ੍ਰਿਖਾ ਨ ਉਤਰੈ ਸਾਂਤਿ ਨ ਆਵੈ ਬਿਨੁ ਦਰਸਨ ਸੰਤ ਪਿਆਰੇ ਜੀਉ॥ (ਪੰਨਾ 96)

ਗੁਰੂ ਗਿਆਨ ਦੇ ਕੇ ਸਿੱਖ ਦਾ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੰਧਨ ਕੱਟਦਾ ਹੈ। ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਦੁਆਰ ਖੋਲ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਫ਼ੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਅਨਿਕ ਪਾਪ ਮੇਰੇ ਪਰਹਰਿਆ ਬੰਧਨ ਕਾਟੇ ਮੁਕਤ ਭਏ॥
ਅੰਧ ਕੂਪ ਮਹਾ ਘੋਰ ਤੇ ਬਾਹ ਪਕਰਿ ਗੁਰਿ ਕਾਢਿ ਲੀਏ॥ (ਪੰਨਾ 383)

ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਵਧੀਕ ਮਹਲਾ 1 ਅਨੁਸਾਰ ਹਾਲਾਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਐਸਾ ਵਰਤਾਰਾ ਵਰਤਿਆ ਪਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੋਹ ਮਾਇਆ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਮਨੁੱਖ ਪਿਆਰ ਤੋਂ ਵਿਹੂਣਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾਅ ’ਤੇ ਲਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ:

ਨਾਨਕ ਦੁਨੀਆ ਕੈਸੀ ਹੋਈ॥ ਸਾਲਕੁ ਮਿਤੁ ਨ ਰਹਿਓ ਕੋਈ॥
ਭਾਈ ਬੰਧੀ ਹੇਤੁ ਚੁਕਾਇਆ॥ ਦੁਨੀਆ ਕਾਰਣਿ ਦੀਨੁ ਗਵਾਇਆ॥ (ਪੰਨਾ 1410)

ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਵਧੀਕ ਮਹਲਾ 1 ਅਨੁਸਾਾਰ ਮਨੁੱਖ ਸਾਹਮਣੇ ਵਿਕਾਰ ਇਕ ਸਮੱਸਿਆ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਤੂਫ਼ਾਨ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ ਜੋ ਜੀਵ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਭਵ-ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਤਰਨ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀਆਂ:

ਝੜ ਝਖੜ ਓਹਾੜ ਲਹਰੀ ਵਹਨਿ ਲਖੇਸਰੀ॥ (ਪੰਨਾ 1410)

ਦੂਜਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਏਨਾ ਗ੍ਰਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਭੁਲਾ ਬੈਠਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਆਪਣਾ ਆਪ, ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਆਪਣੇ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਦਾ ਮਾਣ ਹੀ ਲੈ ਬੈਠਾ ਹੈ:

ਉਤੰਗੀ ਪੈਓਹਰੀ ਗਹਿਰੀ ਗੰਭੀਰੀ॥
ਸਸੁੜਿ ਸੁਹੀਆ ਕਿਵ ਕਰੀ ਨਿਵਣੁ ਨ ਜਾਇ ਥਣੀ॥ (ਪੰਨਾ 1410)

ਮਨੁੱਖ ਦਵੰਦ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਕ ਪਾਸੇ ਮੌਤ ਰੂਪੀ ਬਾਘ ਖੜਾ ਦਹਾੜ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਲੋਕ ਵਿਚ ਅਗਨ ਤਲਾਉ ਮੂੰਹ ਅੱਡੀ ਖੜਾ ਹੈ:

ਰੇ ਮਨ ਡੀਗਿ ਨ ਡੋਲੀਐ ਸੀਧੈ ਮਾਰਗਿ ਧਾਉ॥
ਪਾਛੈ ਬਾਘੁ ਡਰਾਵਣੋ ਆਗੈ ਅਗਨਿ ਤਲਾਉ॥ (ਪੰਨਾ 1410)

ਇਹ ਸਮੱਸਿਆ ਕਿਉਂ ਬਣੀ, ਕਿਵੇਂ ਬਣੀ? ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਇਸ ਬਾਰੇ ਚਾਨਣ ਪਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਕੱਚਿਆਂ ਲੋਕਾਂ, ਮਾਇਆਧਾਰੀਆਂ, ਲੋਭੀ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਦੋਸਤੀ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਅਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨੀ ਕਾਰਜਾਂ ਕਰਕੇ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਅੰਧ-ਵਰਤਾਵੇ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਦੁਬਿਧਾ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ:

ਨਾਲਿ ਕਿਰਾੜਾ ਦੋਸਤੀ ਕੂੜੈ ਕੂੜੀ ਪਾਇ॥
ਮਰਣੁ ਨ ਜਾਪੈ ਮੂਲਿਆ ਆਵੈ ਕਿਤੈ ਥਾਇ॥
ਗਿਆਨ ਹੀਣੰ ਅਗਿਆਨ ਪੂਜਾ॥
ਅੰਧ ਵਰਤਾਵਾ ਭਾਉ ਦੂਜਾ॥ (ਪੰਨਾ 1412)

ਇਸ ਲਈ ਲੋੜ ਹੈ ‘ਗੁਰੂ’ ਦੀ, ਧਰਮ ਦੀ, ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਲਾਹੇ ਦਾ ਨਹੀਂ। ਗੁਰੂ ਦੀ ਲੋੜ ਇਸ ਲਈ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਗੁਰੂ ਗਿਆਨ ਦਾ ਦਾਤਾ ਹੈ ਜੋ ਰਸਤਾ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ:

ਗੁਰ ਬਿਨੁ ਗਿਆਨੁ ਧਰਮ ਬਿਨੁ ਧਿਆਨੁ॥
ਸਚ ਬਿਨੁ ਸਾਖੀ ਮੂਲੋ ਨ ਬਾਕੀ॥ (ਪੰਨਾ 1412)

ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਵਧੀਕ ਮਹਲਾ 1 ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਅਗਨ ਰੂਪ ਭਵ- ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਉਹੀ ਜੀਵ ਤਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਤਰਨ ਦੀ ਜਾਚ ਹੋਵੇਗੀ। ਜੇ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਜਾਚ ਸਿਖਾਉਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ ਜਿਸ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਜਾਂ ਘੁੰਮਣਘੇਰੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਵਾਕ ਹੈ:

ਜੇ ਤੂੰ ਤਾਰੂ ਪਾਣਿ ਤਾਹੂ ਪੁਛੁ ਤਿੜੰਨ੍ ਕਲ॥
ਤਾਹੂ ਖਰੇ ਸੁਜਾਣ ਵੰਞਾ ਏਨੀ ਕਪਰੀ॥ (ਪੰਨਾ 1410)

ਅੱਗੇ ਹੋਰ ਵਰਣਨ ਹੈ ਕਿ ਹੇ ਜੀਵ! ਜੇ ਤੂੰ ਵਿਕਾਰਾਂ ਰੂਪੀ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀਆਂ ਝੜੀਆਂ, ਝੱਖੜਾਂ ਅਤੇ ਹੜ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਕੋਲ ਪੁਕਾਰ ਕਰ ਕਿਉਂਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਬੇੜੀ ਕੇਵਲ ਗੁਰੂ ਹੀ ਪਾਰ ਲਾਉਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈ:

ਝੜ ਝਖੜ ਓਹਾੜ ਲਹਰੀ ਵਹਨਿ ਲਖੇਸਰੀ॥
ਸਤਿਗੁਰ ਸਿਉ ਆਲਾਇ ਬੇੜੇ ਡੁਬਣਿ ਨਾਹਿ ਭਉ॥ (ਪੰਨਾ 1410)

ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਵਧੀਕ ਮਹਲਾ 1 ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਅੱਗ (ਬਾਘ) ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਘ ਤੋਂ ਰਾਖੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ (ਅਗਨੀ ਤਲਾਉ) ਤੋਂ ਛੁੱਟਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਹੀ ਇਕ ਮਾਤਰ ਹੱਲ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਢੰਗ-ਤਰੀਕਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ:

ਸਹਸੈ ਜੀਅਰਾ ਪਰਿ ਰਹਿਓ ਮਾ ਕਉ ਅਵਰੁ ਨ ਢੰਗੁ॥
ਨਾਨਕ ਗੁਰਮੁਖਿ ਛੁਟੀਐ ਹਰਿ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿਉ ਸੰਗੁ॥ (ਪੰਨਾ 1410)

ਇਕ ਪਾਸੇ ਮਨੁੱਖ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿਚ ਜਲਦਾ ਹੋਇਆ ਠੰਡਕ ਭਾਲਦਾ ਹੈ। ਅਗਿਆਨ ਵੱਸ ਸੰਸਾਰੀ ਵਿਨਾਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਦੂਰੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਵਧੀਕ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਸ ਜੀਵ ਨੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਅਗਨ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਉਣਾ ਹੈ, ਉਹ ਗੁਰੂ ਰੂਪੀ ਠੰਡਾ ਜਲ ਲੱਭ ਲਵੇ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿਚ ਜਾ ਵਿਚਰੇ। ਗੁਰੂ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿਚ ਤੁਰਨ ਲਾਲ ਨਾ ਜਨਮ- ਮਰਨ ਦਾ ਗੇੜ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਜਮਾਂ ਦਾ ਭੈਅ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਫਿਰ ਨਿਰੰਕਾਰ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮੇਲ ਕਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ:

ਅਗਨਿ ਮਰੈ ਜਲੁ ਲੋੜਿ ਲਹੁ ਵਿਣੁ ਗੁਰ ਨਿਧਿ ਜਲੁ ਨਾਹਿ॥
ਜਨਮਿ ਮਰੈ ਭਰਮਾਈਐ ਜੇ ਲਖ ਕਰਮ ਕਮਾਹਿ॥
ਜਮੁ ਜਾਗਾਤਿ ਨ ਲਗਈ ਜੇ ਚਲੈ ਸਤਿਗੁਰ ਭਾਇ॥
ਨਾਨਕ ਨਿਰਮਲੁ ਅਮਰ ਪਦੁ ਗੁਰੁ ਹਰਿ ਮੇਲੈ ਮੇਲਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 1411)

ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਵਧੀਕ ਮਹਲਾ 1 ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਕਾਰ ਮਨ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆਂ ਜਾਂ ਵੱਸ ਵਿਚ ਕੀਤਿਆਂ ਮਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮਨ ਉਹ ਮਾਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਗੁਰੂ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ। ਗੁਰੂ ਦੀ ਦੀਖਿਆ ਪਿੱਛੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਜੀਵ ਜਨਮ- ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:

ਬਾਘੁ ਮਰੈ ਮਨੁ ਮਾਰੀਐ ਜਿਸੁ ਸਤਿਗੁਰ ਦੀਖਿਆ ਹੋਇ॥
ਆਪੁ ਪਛਾਣੈ ਹਰਿ ਮਿਲੈ ਬਹੁੜਿ ਨ ਮਰਣਾ ਹੋਇ॥ (ਪੰਨਾ 1410-11)

ਜੋਗੀ, ਜਤੀ, ਸਤੀ, ਰਿਧੀਆਂ-ਸਿਧੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੋਈ ਜਲ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਅਗਨ ਤਪ, ਕੋਈ ਪੁੱਠਾ ਲਟਕਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਹਠ-ਤਪ ਸਾਧ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਵਧੀਕ ਮਹਲਾ 1 ਅਨੁਸਾਰ ਗਿਆਨ ਵਿਹੂਣਾ ਮਨੁੱਖ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਧੂਣੀਆਂ ਨਾਲ ਤੰਦੂਰ ਵਾਂਗ ਸਾੜ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹੱਡਾਂ ਨੂੰ ਬਾਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਕੀ ਵਿਗਾੜਿਆ ਹੈ? ਇਸ ਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਅਗਨ ਤਪ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹੀ ਹਨ। ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਸਮਾਉਣ ਲਈ ਹੈ:

ਤਨੁ ਨ ਤਪਾਇ ਤਨੂਰ ਜਿਉ ਬਾਲਣੁ ਹਡ ਨ ਬਾਲਿ॥
ਸਿਿਰ ਪੈਰੀ ਕਿਆ ਫੇੜਿਆ ਅੰਦਰਿ ਪਿਰੀ ਸਮਾਲਿ॥ (ਪੰਨਾ 1411)

ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਵਧੀਕ ਮਹਲਾ 1 ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਵਾਸਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜੋ ਨਿਰੰਕਾਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਗੁਪਤ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਗੁਰੂ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ:

ਸਭਨੀ ਘਟੀ ਸਹੁ ਵਸੈ ਸਹ ਬਿਨੁ ਘਟੁ ਨ ਕੋਇ॥
ਨਾਨਕ ਤੇ ਸੋਹਾਗਣੀ ਜਿਨਾ ਗੁਰਮੁਖਿ ਪਰਗਟੁ ਹੋਇ॥ (ਪੰਨਾ 1412)

ਵਿਕਾਰਾਂ ਭਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ, ਮਾਇਆਧਾਰੀ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਪ ਸਾਧਦਾ ਹੈ। ਮਾਇਆ ਦੀ ਭੱਜ-ਦੌੜ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਸਭ ਇੰਦਰੀਆਂ ਲੱਗੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਭੋਗ ਕੇ ਵੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਉਹ ਹੋਰ ਜੀਊਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਅਕਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਅੰਨ੍ਹੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਕ ਜੀਵਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਟੋਇਆਂ ਵਿਚ ਜਾ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਇਸ ਬਾਣੀ ਦਾ ਅੰਤਲਾ ਸਲੋਕ ਜੋ ਸਾਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ, ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਵਨ ਸੁਨੇਹਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ:

ਪੂਰੇ ਕਾ ਕੀਆ ਸਭ ਕਿਛੁ ਪੂਰਾ ਘਟਿ ਵਧਿ ਕਿਛੁ ਨਾਹੀ॥
ਨਾਨਕ ਗੁਰਮੁਖਿ ਐਸਾ ਜਾਣੈ ਪੂਰੇ ਮਾਂਹਿ ਸਮਾਂਹੀ॥ (ਪੰਨਾ 1412)

ਭਾਵ ਕਿ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਨਮੁੱਖ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਇਹ ਨਿਸਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰਬ ਗੁਣ ਸੰਪੰਨ ਪ੍ਰਭੂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਜਗਤ-ਮਰਯਾਦਾ ਪੂਰਨ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਕਿਤੇ ਕੋਈ ਨੁਕਸ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨਿਸਚੇ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਨਮੁੱਖ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਵਧੀਕ ਮਹਲਾ 1 ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਿਆਂ ਇਸ ਨਿਰਣੇ ’ਤੇ ਪੁੱਜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਗਿਆਨ ਦਾ ਦਾਤਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਰ ਕੰਧ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ’ਤੇ ਝੱਖੜਾਂ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਬਚਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਜਿਹੇ ਪਾਵਨ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਿਆਂ ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਚਿੱਕੜ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਭੈਅ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਹੀ ਨਿਰੰਕਾਰ ਦੀ ਸੋਝੀ ਕਰਾ ਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਮੇਲ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਨਮੁੱਖਤਾ ਅਤਿ ਆਵੱਸ਼ਕ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤਮ ਹੱਲ ਹੈ।