ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਬਾਨੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ‘ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ' ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਗੋਸਟਿ (ਗੋਸਟਿ) ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਹੈ। ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਪੱਖ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚਨਾ, ਮਨੁੱਖ ਜਾਂ ਸੁੰਨ ਅਵਸਥਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ ਜਾਂ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ (ਯੋਗਾ ਪਤੰਜਲੀ) ਦੀ ਨਵੀਨ ਵਿਆਖਿਆ ਨਾਲ, ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ ਇਕ ਉੱਤਮ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਿਧ-ਨਾਥਾਂ ਦੀਆਂ ਸਰੀਰਕ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਨਾਮ ਵਿਚ ਰੰਗੀਜਕੇ ਸਹਿਜ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਅਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਹੋਏ, ਪਰਮ ਸੱਤਾ ਵਿਚ ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਲੀਨਤਾ ਦਾ ਢੰਗ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ,

ਸਿੱਧਾਂ ਅਤੇ ਜੋਗ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਖਿਪਤ ਪਰਿਚੈ: ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸਿਧ, ਜੋਗੀ, ਨਾਥ, ਅਵਧੂਤ ਆਦਿ ਸਮਾਨ-ਅਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਹਨ। ਨਾਥ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਸੰਬੰਧੀ ਉੱਘੇ ਵਿਦਵਾਨ ਹਜ਼ਾਰੀ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ਦਿਵੇਦੀ ਅਨੁਸਾਰ:-

“ਬ੍ਰਹਮਨੰਦ ਇਸ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਨੂੰ ਨਾਥ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਹੀ ਜਾਣਦੇ ਸਨ। ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਉਲੇਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮਤ ‘ਨਾਥੋਕਤ ਅਰਥਾਤ ਨਾਥਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਹੈ ਪਰ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸ਼ਬਦ ਸਿਧ ਮੱਤ, ਸਿਧ ਮਾਰਗ, ਯੋਗ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਅਤੇ ਮਾਰਗ ਯੋਗ ਅਵਧੂਤ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਹਨ। ਇਸ ਮਤ ਦੇ ਯੋਗ ਮਤ ਤੇ ਯੋਗ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਨਾਮ ਹੀ ਸਾਰਥਕ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਧਰਮ ਹੀ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਇਹ ਲੋਕ ਸਿਧ ਜਾਂ ਸਿਧ ਮਾਰਗ ਇਸ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੱਤ ਦੇ ਨਾਥ ਹੀ ਸਿਧ ਹਨ। ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਨਾਥ ਨੂੰ ਹੀ ਸਿਧ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਸਿਧ ਜੋਗੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ‘ਸਿਧ’ ਸਿਧਾਂਤ ਪੱਧਤੀ ਹੈ।2 ‘ਨਾਥ’ ਬਾਰੇ ਡਾ. ਦਿਵੇਦੀ ਉਲੇਖ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ :-

“ਇਹ ਸਿਧ ਮਾਰਗ ਨਾਥ ਮਾਰਗ ਹੀ ਹੈ, ‘ਨਾ’ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਅਨਾਦਿ ਰੂਪ ਅਤੇ ‘ਥ’ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਤਿੰਨਾਂ ਭਵਨਾਂ ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਣਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਥ ਦਾ ਅਰਥ ਉਹ ਅਨਾਦਿ ਭਵਨ ਹੈ ਜੋ ਤਿੰਨਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।”3

ਡਾ. ਸੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ‘ਸ਼ਰਮਾ’ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ:- “ਨਾਥ ਪੰਥ ਵਜਰਯਾਨ ਤੇ ਸਹਿਜਯਾਨ ਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਆ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਹੁਲ ਜੀ ਨੇ ਤਾਂ ਨਾਥ ਪੰਥ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਆਚਾਰੀਆ ਗੋਰਖ ਨਾਥ ਨੂੰ ਵਜਰਯਾਨ ਦਾ ਹੀ ਆਚਾਰੀਆ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਉਂਜ ਤਾਂ ਇਸ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਦੇ ‘ਪਹਿਲੇ ਮੋਢੀ' ਭਗਵਾਨ ਸ਼ੰਕਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰੰਤੂ ਇਸ ਦੇ ਪੁਨਰ-ਨਿਰਮਾਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਗੋਰਖ ਨਾਥ ਦੇ ਸਿਰ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਪਰਦਾਇ ਦਾ ਜਨਮ ਸਿੱਧਾਂ ਦੇ ਵੀਭਤਸ ਦੇ ਤਾਮਸਿਕ ਸਾਧਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੋਣ ਨਾਲ ਇਸ ਵਿਚ ਸਦਾਚਾਰ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।” ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਇਸ “ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਦਾ ਬੜਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ। ਅਨੇਕਾਂ ਸਵਰਣ ਅਤੇ ਅਵਰਣ ਲੋਕ ਇਸ ਦੇ ਚੇਲੇ ਸਨ, ਪਰ ਅਵਰਣਾਂ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਉੱਤਰ ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ।

ਭਾਈ ਕਾਨ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਅਨੁਸਾਰ:- “ਜੋਗ ਚਿਤ ਦੀਆਂ ਵ੍ਰਿਤੀਆਂ (ਮਨ, ਬੁਧੀ, ਅਹੰਕਾਰ) ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ।

ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜੋਗ ਬਾਰੇ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ : “ਜੋਗਿ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਯੋਗ ਧਾਤੁ ‘ਯੂਜ’ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਜੁੜਨਾ ਯੋਗ ਭਾਰਤੀ ਮਾਰਗ ਵਿਚ ਜੋਗ ਸਾਈਂ ਨਾਲ ਜੁੜਨਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਜੋਗ ਚਿਤ ਇਕਾਗਰ ਹੋਣਾ ਚਿਤ ਦੀਆਂ ਬਿਰਤੀਆਂ ਦਾ ਨਿਰੋਧ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਇਹ ਵਿਧ ਅਰ ਨਿਖੇਧੀ ਪੱਖ ਦੋਹੀਂ ਥਾਈਂ ਆਯਾ (ਆਇਆ) ਹੈ। ਨਿਖੇਧ ਉੱਥੇ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਆਸਣ ਲਾਉਣੇ, ਨਿਉਲੀ ਕਰਮ ਕਰਨੇ, ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਕਸ਼ਟ ਦੇਣੇ, ਕੰਨ ਕੱਪਣੇ ਤੇ ਵਹਿਮੀ ਕ੍ਰਿਯਾ (ਕਿਰਿਆਵਾਂ) ਵਿਚ ਪੈ ਕੇ ਕੰਨਾਂ ਜਾਂ ਅੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਨਾੜਾਂ ਦੇ ਦਬਾਉ ਤੋਂ ਵਿਲੱਖਣ ਦਸ਼ਾ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਕਰਨੀ ਤਾਂਤ ਵਿਦਯਾਨਆਸ (ਵਿੱਦਿਆ ਅਨੁਸਾਰ) ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਜੋਗ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜੋ ਕੰਨ ਪੜਾ ਕੇ ਸ਼ਰਾਬ ਆਦਿ ਦਾ ਵਰਤਾਵਾ ਕਰਦੇ ਯੋਗੀ ਸਦਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਵਿਧਿ ਪੱਖ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਉੱਥੇ ਭਾਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਆਤਮਕ ਪੂਜਾ, ਈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਗੁਣਾਨ-ਵਾਦ-ਧਯਾਨ, ਸੰਸਾਰਕ ਤਿਆਗਣ, ਹੱਠ, ਤਪਣ ਜਾਂ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਕਲੇਸ਼ ਦੇਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਸੰਸਾਰਕ ਵਿਕਾਰੀ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਪੀੜਾ ਵੱਲੋਂ ਵਿਰਕਤ ਚਿਤ ਕਰਕੇ ਇਕ ਈਸ਼ਵਰ ਪਰ ਧਯਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਰ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਬੁਧੀ ਨੂੰ ਉੱਜਲ ਕਰੀਦਾ ਹੈ। ਵੈਰਾਗ, ਸੁਧਾ, ਪ੍ਰੇਮ ਇਸ ਦੇ ਉਪਯੋਗੀ ਹਨ; ਨਾਮ ਵਿਚ ਲੱਗਣਾ ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਪਰਾਲਾ ਹੈ।”6

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਜੋਗ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ: ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਜੋਗੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਾਰੇ ਡਾ. ਗਰੇਵਾਲ ਲਿਖਦੇ ਹਨ- “15ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਗੋਰਖ-ਪੰਥੀਆਂ (ਸਿਧ ਨਾਥਾਂ) ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਡੇਰੇ (ਟਿੱਲੇ) ਗੋਰਖ ਨਾਥ ਦਾ ਟਿੱਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜੇਹਲਮ, ਗੋਰਖ ਹੱਟੜੀ, ਮਾਖਾਦਾ, ਕਟਾਸ, ਜਖਬੜ, ਕਿੜਾਣਾ, ਕੋਹਾਟ, ਬਾਵਾਨਾ, ਜੋ ਬਹਾਰ, ਅਚਲ (ਬਟਾਲਾ), ਕਾਹਨੂੰਵਾਨ, ਭੇਰਾ ਆਦਿ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਸਮਾਂ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸੀ। ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ, ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦਾ ਤਾਣਾ-ਬਾਣਾ ਉਖੜਿਆ ਪਿਆ ਸੀ। ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਪੰਡਿਤ, ਕਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਜੋਗੀ, ਜੁਗਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਉਜਾੜੇ ਦਾ ਰੂਪ ਬਣੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਭਾਵ ਕਿ ਜਨਤਾ ਦੀ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। 8

ਅਸੀਂ ‘ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ` ਦੀ ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਜੋਗ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਾਂਗੇ। ਕੁਝ ਵਿਸਥਾਰ ਲਈ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਕੁੰਜੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਦਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਕਰਾਂਗੇ। ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ ਵਿਚ ਲੋਹਾਰੀਪਾ ਨਾਂ ਦੇ ਇਕ ਜੋਗੀ ਨੇ ਜੋਗ ਦੇ ਗਿਆਨ-ਮਾਰਗ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ- “ਸੰਸਾਰਿਕ ਝਮੇਲਿਆਂ ਤੋਂ ਦੂਰ, ਜੰਗਲਾਂ ਆਦਿ ਵਿਚ ਰਹਿਣਾ, ਗਾਜਰ ਮੂਲੀ ਆਦਿ ਦਾ ਭੋਜਨ ਕਰਨਾ, ਤੀਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਹੀ ਜੋਗ-ਜੁਗਤੀ ਹੈ, ਜੋਗ ਦੀ ਵਿਧੀ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਹੀ ਸੁੱਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਨੂੰ ਵੀ ਕੋਈ ਮੈਲ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ।9 ਜੋਗ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਬਾਰੇ ਜੋਗੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ:- “ਜੋਗੀ ਰਾਜ (ਜੋਗਿੰਦਾ) ਭੇਖ ਧਾਰਨ ਕਰ ਕੇ, ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਮੁੰਦਰਾਂ (ਮੁਦ੍ਰਾ) ਤੇ ਗੋਦੜੀ (ਖਿੰਥਾ) ਪਹਿਨ ਕੇ, ਜੋਗੀਆਂ ਦੇ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਭੇਖਾਂ (ਰਾਵਲ, ਹੇਤੂ, ਪਾਲ, ਆਈ, ਰਾਮਯ, ਪਾਗਲ, ਗੁਪਾਲ, ਕੰਬੜੀ, ਬਨ, ਧਵਜ, ਚੋਲੀ ਦਾਸ ਪੰਥ) ਵਿੱਚੋਂ ਆਈ ਪੰਥ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ, ਜੋਗ ਧਾਰਨ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਹੈ।”10

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ: “ਜੋਗੀ ਤੇ ਸੰਨਿਆਸੀ ਸੰਸਾਰਕ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਤਿਆਗ ਕੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਕੰਦ-ਮੂਲ ਖਾ ਕੇ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਫਿਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।

“ਸਿਧ ਜੋਗੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਤੀ-ਸਤੀ ਤਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਉਹ ਬਿਨਾ ਕੋਈ ਜੁਗਤੀ ਜਾਣੇ ਘਰ-ਬਾਹਰ ਛੱਡੀ ਬੈਠੇ ਸਨ।

ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਵੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੋਗੀਆਂ ਦੀ ਤਰਸਯੋਗ ਹਾਲਤ ਬਾਰੇ ਉਲੇਖ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ :- “ਜਤੀ ਸਤੀ ਸਾਧਿਕ, ਸਿਧ, ਨਾਥ ਆਦਿ ਸਭ ਗੁਰੂ ਤੇ ਚੇਲੇ ਹਉਮੈਂ ਕਰਕੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਸਾਗਰ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਗੁਰਮੁਖ ਮਨੁੱਖ ਢੂੰਡਿਆਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਰਿਹਾ।”13 ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਵੇਚਨ ਤੋਂ ਇਹ ਅਨੁਮਾਨ ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿਧ ਜੋਗੀਆਂ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਆਮ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਜੋਗੀ ਕਰਾਮਾਤ ਆਦਿ ਵਿਖਾ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਗਰ ਲਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਜੋਗੀਆਂ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੰਮਾਂ (ਕਰਾਮਾਤਾਂ ਕਰਕੇ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਕਰਨੀ) ਕਰਕੇ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਧਿਆਨ ਜੋਗੀਆਂ ਵੱਲ ਅਕਰਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਜੋਗੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬਾਦ ਕੀਤਾ। ਜੋਗੀਆਂ ਦੀ ਅਲੋਚਨਾ ਕਿਉਂ ?

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਕਿਸੇ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉਹ ਸਿਰਫ ਧਰਮ ਵਿਚ ਆ ਚੁੱਕੀਆਂ ਬਰਾਈਆਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਇਕ ਹਿੰਦੂ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਤੇ ਜੋਗੀ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਜੋਗੀ ਬਣਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੋਗੀਆਂ ਦੀ ਅਲੋਚਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਜੋਗੀਆਂ ਨੇ ਰਿਧੀਆਂ-ਸਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਕਰਾਮਾਤਾਂ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿੱਛੇ ਲਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਗਿਆਨ-ਵਿਹੂਣੀ ਜਨਤਾ ਜੋਗੀਆਂ ਦੀਆਂ ਤਾਂਤਰਿਕ ਕਰਾਮਾਤਾਂ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਆ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਚਰਚਾ ਹੈ ਕਿ “ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਸੱਚ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਕੂੜ ਦੀ ਰਾਤ ਪਈ ਹੋਈ ਸੀ, ਝੂਠ ਮੱਸਿਆ ਦੀ ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਫੈਲ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਧਰਤੀ ਪਾਪ ਨਾਲ ਏਨੀ ਗ੍ਰਸੀ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਕਿ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲਾ ਧਰਮ-ਰੂਪੀ ਬਲਦ ਚੀਕਾਂ ਮਾਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਸਿਧ ਪਰਬਤਾਂ ਵਿਚ ਛੁਪ ਬੈਠੇ ਸਨ ਤੇ ਗਿਆਨਵਿਹੂਣੇ ਜੋਗੀ ਅੰਗਾਂ ’ਤੇ ਸੁਆਹ ਮੱਲ ਕੇ ਬੈਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।

ਨਾਥ ਜੋਗੀਆਂ ਦੇ ਕੰਮ ਬਾਰੇ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਉਲੇਖ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ-“ਨਾਥਾਂ ਜੋਗੀਆਂ ਦੇ ਕੰਮ ਸਿਰਫ ਸਿਰ ਮੁਨਾਉਣ, ਕੰਨ ਪੜਵਾਉਣ, ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਸਵਾਹ ਮਲ ਕੇ ਖਿੰਥਾ ਪਹਿਨ ਕੇ ਖੱਪਰ ਤੇ ਡੰਡਾ ਲੈ ਕੇ ਸਿੰਙੀ ਵਜਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਘਰ-ਘਰ ਤੋਂ ਰੋਟੀ ਮੰਗਣ ਤਕ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ।

ਸਿੱਧਾਂ ਦੀਆਂ ਕਰਾਮਾਤਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ-“ਸ਼ਿਵਰਾਤ ਦੇ ਮੇਲੇ ਉੱਤੇ ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਚਲ (ਬਟਾਲਾ) ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਸਿੱਧ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਰਾਮਾਤਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ (ਜੋਗੀ) ਤੰਤਰ-ਮੰਤਰ ਬੋਲਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ੇਰ, ਪੰਛੀ, ਮਿਰਗ ਆਦਿ ਬਣਦੇ ਜਾਂ ਅੱਗ ਦੀ ਵਰਖਾ ਵਰ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ।”

ਪ੍ਰੰਤੂ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਰਿਧੀਆਂ-ਸਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪਾਸੇ ਦਾ ਸੁਆਦ ਕਿਹਾ ਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੁਲਾਵੇ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਉਕ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਜਾਂ ਭਾਣੇ ਨੂੰ ਇੰਨੀ ਮਹੱਤਤਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੇ ਉਲਟ ਕਿਸੇ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਜੋਗੀਆਂ ਦਾ ਰਿਧੀਆਂ-ਸਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਕਰਾਮਾਤਾਂ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਉਂਦਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਜੋਗੀਆਂ ਦੀ ਇਸ ਪੱਖ ਤੋਂ ਵੀ ਕਰੜੀ ਅਲੋਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਸਲ ਜੋਗ: ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਜੋਗੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਦੱਸੇ ਮਾਰਗ ਤੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਧਾਰਨ (ਜਿਵੇਂ-ਸੰਸਾਰ ਤਿਆਗਣ, ਕੰਨ ਪੜਵਾਉਣ, ਝੋਲੀ ਪਾਉਣੀ, ਭੁੱਖਾਂ ਕੱਟਣੀਆਂ ਅਤੇ ਭੇਖ ਆਦਿ ਧਾਰਨ) ਕਰਨ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ: “ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਘਰ-ਬਾਹਰੀ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਆਵਿਦਿਆ ਦੀ ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਆਪਣੇ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰਾਏ ਘਰ ਵਿਚ (ਬਾਹਰੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ) ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਡੋਲਣ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਇਹੀ ਅਸਲ ਜੋਗ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ- ਜੋਗ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਗੋਦੜੀ ਪਹਿਨਣ, ਡੰਡਾ ਰੱਖਣ, ਸਵਾਹ ਮਲਣ, ਮੁੰਦਰਾਂ ਪਾਉਣ, ਸਿਰ ਮੁਨਾਉਣ, ਸਿੰਙੀ ਵਜਾਉਣ ਆਦਿ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ, ਮੜੀਆਂ-ਮਸਾਣਾਂ ਵਿਚ ਜਾਣ ਨਾਲ, ਸਮਾਧੀ ਲਾਉਣ ਨਾਲ ਅਤੇ ਤੀਰਥ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ- “ਨਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਮਨ ਟਿਕ ਕੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਤੇ ਮਾਇਆ ਦੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਹਟਦੀ ਨਹੀਂ।”

ਮਨ ਦੇ ਟਿਕਾਉ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਦੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦਾ ਢੰਗ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ-“ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਦੁਨਿਆਵੀ ਧੰਦਿਆਂ ਤੋਂ ਅਡੋਲ ਰਹਿ ਕੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਦੱਸੇ ਸਰੂਪ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਵਿਚ ਸਹਿਜ ਨਾਲ ਸੱਚ ਦਾ ਵਪਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਸੌਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖ਼ੁਰਾਕ ਦੀ ਵੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਦੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਸਲੀ ਜੋਗ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਹੋਇਆਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੋਗ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਜੋਗੀਆਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਹੀ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ- “ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਅੰਦਰ ਵਸਾਉਣਾ, ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਮੁੰਦਰਾਂ ਪਾਉਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਰੂਪੀ ਮੁੰਦਰਾਂ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹਉਮੈਂ ਤੇ ਮਮਤਾ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪੰਜੇ ਵਿਕਾਰ (ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ, ਹੰਕਾਰ) ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਸਭ ਥਾਈਂ ਵਿਆਪਕ ਸਮਝਣਾ ਗੋਦੜੀ (ਖਿੰਥਾ) ਤੇ ਝੋਲੀ ਪਾਉਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।” ਸਾਹਿਬ ਹੋਰ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ- ਗੁਰੂ, “ਸੰਸਾਰਿਕ ਖਾਹਸ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮੁੜੀ ਹੋਈ ਸੁਰਤ ਹੀ ਅਸਲੀ ਖੱਪਰ (ਜੋਗੀ ਦਾ ਪਿਆਲਾ) ਮੰਨਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਂ ਤੱਤਾਂ (ਅਕਾਸ਼ ਦੀ ਨਿਰਲੇਪਤਾ, ਅਗਨੀ ਦਾ ਸੁਭਾਉ ਮੈਲ ਸਾੜਨੀ, ਧਰਤੀ ਦੀ ਧੀਰਜ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੀਤਲਤਾ, ਹਵਾ ਦੀ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾ) ਦੇ ਦੈਵੀ ਗੁਣ ਧਾਰਨ ਕਰਨੇ ਟੋਪੀ ਪਾਉਣ ਤੁਲ ਹਨ। ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਅੱਗ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪ ਰੱਖਣਾ, ਜੋਗੀ ਦੇ ਦਬ-ਆਸਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ, ਮਨ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ, ਉਸ ਦੀ ਲੰਗੋਟੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਤ, ਸੰਜਮ ਤੇ ਸੰਤੋਖ ਉਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਚੇਲੇ ਹਨ।”

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਵਿਅਰਥ ਹਨ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਕੀਮਤਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੀ ਅਸਲ ਜੋਗ ਹੈ। ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ‘ਜਪੁਜੀ’ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਵੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੇ ਅਸਲੀ ਮਨੋਰਥ ਬਾਰੇ ਸੁਚੇਤ ਕਰਾਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕਿਸੇ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਹੋਣ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਇਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਮਨ ਦੇ ਜੋਤਿ ਸਰੂਪ ਹੋਣ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਿੰਨੀ ਕੁ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜੀਵਨ ਜਾਚ ਸਿਖ ਕੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਹੱਲ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਸਹੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋਗੀਆਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਰੂਪਕ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਸਲੀ ਆਦਰਸ਼ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ- “ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਮੁੰਦਰਾਂ ਸੰਤੋਖ ਦੀਆਂ ਹੋਣ, ਖੱਪਰ ਤੇ ਝੋਲੀ ਉੱਦਮ ਦੀ ਹੋਵੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਚ ਧਿਆਨ ਦੀ ਸਰੀਰ ਤੇ ਸਵਾਹ ਮਲੀ ਹੋਵੇ, ਮੌਤ ਦਾ ਚੇਤਾ ਖਫਣੀ ਵਾਂਗ ਯਾਦ ਰਹੇ। ਜੋਗ ਦੀ ਰਹੁ-ਰੀਤ ਇਹ ਹੋਵੇ ਕਿ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਨਿਸ਼ਚਾ ਜੋਗੀ ਦੇ ਡੰਡੇ ਵਾਂਗ ਲੱਗੇ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਈ ਪੰਥ ਦਾ ਰੂਪ ਜਾਣ ਕੇ, ਮਨ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ “ਸੱਚਾ ਜੋਗੀ ਉਹੀ ਹੈ ਜੋ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਹੀ ਜੁਗਤੀ ਨੂੰ ਬੁਝਦਾ ਹੈ। ਕਾਮਦਾਇਕ ਪੰਚਾਂ ਚੋਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਵਸਾਉਣਾ ਹੀ ਅਸਲੀ ਜੋਗ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੱਚ ਹੋਵੇ ਉਹੀ ਸਹੀ ਵਿਚ ਜੋਗ ਦੀ ਜੁਗਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਰੂਪ 24 ਹੈ।

“ ਉਹੀ ਜੋਗੀ ਪੂਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ‘ਖਿਮਾ’ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮਿੱਠਾ ਸੁਭਾਅ ਤੇ ਸੰਤੋਖ ਜਿਸ ਦੇ ਨਿੱਤ ਕਰਮ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਹਉਮੈਂ ਦਾ ਰੋਗ ਤੇ ਜਮਾਂ ਦਾ ਡਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਰੂਪ ਰੇਖ ਦੀ ਕੈਦ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਰੂਪ-ਰੇਖ ਨਹੀ ਅਤੇ ਜੋ ਅਸਲੀ ਜੋਗੀ ਹੈ ਉਹ ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਵਿਚ ਵੀ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਡਰ, ਮਾਇਆ ਦੇ ਖਿਲਾਰੇ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪ ਰਹਿ ਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ ਸਿਮਰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਜੋਗੀ ਹੀ ਪਰਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਕ ਜੋਗੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੋਗ ਦਾ ਰੂਪ ਨਿਰਾਲਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਸਲੀ ਜੋਗੀ ਦੀ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਸ਼ਬਦ ਹੀ ਵੱਜਦਾ ਹੈ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸਿੰਙੀ ਵਾਂਗ ਹੈ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਵੱਜਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਰੀ ਲੋਕਾਈ ਸੁਣਦੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਜੋਗੀ ਮੰਗਣ ਲਈ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਖੱਪਰ ਤੇ ਝੋਲੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਨਾਮ ਦੀ ਭਿਛਿਆ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਅਨੁਸਾਰ ਅਸਲ ਜੋਗੀ ਉਹ ਹੀ ਹੈ “ਜੋ ਪੰਜਾਂ ਵਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਕਰਕੇ ਜੋਗ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਜੁਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪ ਵੀ ਤਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ “ਹੱਠ ਯੋਗ, ਵਰਤ ਰੱਖਣ, ਤਨ ਤਪਾਣ, ਸੁਆਸਾਂ ਨੂੰ ਦਸਮ ਦੁਆਰ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਅਤੇ ਖਟ ਕਰਮ ਕਰਨ, ਤੀਰਥ ਰਟਨ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਪਰੋਕਤ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ ਹੀ ਸਾਰੇ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਦਾਰੂ ਹੈ।”

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਜੋਗ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ ਵਿਚ ਵਰਣਿਤ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਗੁਰੂ, ਗੁਰਮੁਖ-ਮਨਮੁਖ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਨਾਮ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਆਵਸ਼ਕ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿਚ ਉਪਰੋਕਤ ਸੰਕਲਪਾਂ ਬਾਰੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਤੇ ਜੋਗੀਆਂ ਦੇ ਮਤਭੇਦਾਂ ਦੀ ਵੀ ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ।

ਪਰਮਾਤਮਾ: ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਚਰਚਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।

“ਸਿਧ ਜੋਗੀ ਆਪਣਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਪੱਥਰ ਰੂਪ ਹੋਣ ਤਕ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ‘ਕੈਵਲਯ’ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਕ ਰੱਖਦੇ ਅਤੇ ਅਨਹਦ ਨਾਦ ਸੁਣਨ ਤਕ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।

ਪਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਅਸਲੀ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਵਿਲੀਨਤਾ ਦਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਅਨੁਸਾਰ- “ਨਿਰਗੁਣ (ਸੁੰਨ) ਪ੍ਰਭੂ ਅੰਦਰ ਵੀ ਹੈ, ਬਾਹਰ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਤਿੰਨਾਂ ਭਵਨਾਂ (ਅਕਾਸ਼; ਧਰਤੀ; ਪਾਤਾਲ) ਵਿਚ ਰਮਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਗੁਪਤ ਵੀ ਹੈ। ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਸੇ ਅਬਿਨਾਸੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਖੇਲ ਹੈ। ਸਾਧਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਾਧਿਕ; ਸਾਧਨਾ ਵਿਚ ਪੁੱਗੇ ਹੋਏ ਜੋਗੀ, ਗੁਰੂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੇਲੇ ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਖੋਜਦੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ ਦੀ ਭਿਖਿਆ ਮੰਗ ਰਹੇ ਹਨ।

ਗੁਰੂ: ਸਿਧ ਜੋਗੀ ਗੁਰੂ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਰਾਹੀਂ ਰਿਧੀਆਂ-ਸਿਧੀਆਂ ਕਰਕੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਲੱਭਦੇ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ‘ਗੁਰੂ’ ਦੀ ਲੋੜ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਹੀ ਅਸਲ ਜੋਗ ਦੀ ਜੁਗਤੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਗੁਰੂ ਸਤਿਗੁਰੂ ਹੈ (ਭਾਵ ਕਿ ਗੁਰੂ ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਆਪ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ) ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

“ਸਤਿਗੁਰੂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਨਾ ਨਾਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਨਾ ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਨਾ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦਾ ਹਨੇਰ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਖੇਡ ਹਾਰ ਕੇ ਆਤਮਕ ਮੌਤ ਸਹੇੜਦਾ ਹੈ।”

“ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖ ਭਟਕਣ ਵਿਚ ਪੈ ਕੇ ਜੰਮਦਾ-ਮਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੀਤੀ ਕਮਾਈ ਵੀ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ। ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਮਾਇਆ ' ਦਾ ਮੋਹ ਸੱਪ ਦੇ ਡੰਗ ਵਾਂਗ ਡੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਬਿਨਾ ਘਾਟਾ ਹੀ ਘਾਟਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ- “ਗੁਰੂ ਸਭ ਔਗੁਣ ਦੂਰ ਕਰ ਕੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਉਤਾਰਾ ਕਰਵਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਰਾਹ ਵੀ ਮੋਕਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ”ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਰੋਕਤ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਅਜਿਹਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮੋਹ ਮਾਇਆ ਦੇ ਜਾਲ ਤੋਂ ਬਚਾ ਕੇ ਔਗੁਣ ਮਿਟਾ ਕੇ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਉਤਾਰਾ ਕਰਾਵੇ ਅਤੇ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਹਾਸਲ ਕਰਵਾਏ। ਸੱਚਾ ਗੁਰੂ ਲੱਭ ਜਾਣਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ, ਝੂਠੇ ' ਗੁਰੂ ਦੇ ਮਗਰ ਲੱਗਾ ਮਨੁੱਖ ਕੁਰਾਹੇ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਗੁਰਮੁਖ ਤੇ ਮਨਮੁਖ-

ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਮੁਖ ਤੇ ਮਨਮੁਖ ਦੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਮੁਖ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਕ ਪੂਰੇ ਜੋਗੀ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਗੁਰਮੁਖ ਦਾ ਵਰਣਨ ਇਕ ਆਦਰਸ਼ਕ ਜੋਗੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੀ ਹੈ। ਗੁਰਮੁਖ ਬਾਰੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ- “ਗੁਰਮੁਖ ਮਨੁੱਖ ਮੁਕਤ ਹੈ। ਗੁਰਮੁਖ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਨਮੁੱਖ ਮਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲਗ ਕੇ ਆਵਾਗਵਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਪਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।”

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ: “ਗੁਰਮੁਖ ਸੱਚੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਡਰ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਟਿਕਾ ਕੇ ਬਾਣੀ ਦੁਆਰਾ ਅਸਾਧ ਮਨ ਨੂੰ ਸਾਧ ਕੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਇਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਉੱਚੀ ਪਦਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਤਨੋ-ਮਨੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਧਿਆਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਉਸ ਵਿਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।”

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਸਲ ਵਿਚ ਗੁਰਮੁਖ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਹੀ ਉਦਾਸੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਉਹ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ- “ਅਸੀਂ ਕੇਵਲ ਗੁਰਮੁੱਖਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਹੀ ਉਦਾਸੀ ਭੇਖ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।”

ਗੁਰਮੁਖ ਬਾਰੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਹੋਰ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ- “ਗੁਰਮੁਖ ਆਦਮੀ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਵਿਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਅਕਥ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਵਾਰ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਹਰੀ ਦੇ ਪਿਆਰ ਨੂੰ ਦਿਲ ਵਿਚ ਧਾਰ ਕੇ, ਗੁਰੂ ਦੇ ਦੱਸੇ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਆਚਰਣ ਉੱਚਾ ਕਰ ਕੇ, ਹਉਮੈਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਵਿਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਧਰਤੀ ਵੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਗੁਰਮੁਖਾਂ ਲਈ ਬਣਾਈ ਹੈ।”

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਅਨੁਸਾਰ: “ਗੁਰਮੁਖ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਭ ਰਿਧੀਆਂ-ਸਿਧੀਆਂ ਤੇ ਬੁਧੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਜੋਗੀਆਂ ਵਾਂਗ ਚੰਗੇ ਮੰਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਹਾਲਾਤ ਵੀ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਤਿਆਗਣਾ ਤੇ ਕੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਮੁਖ ਆਦਮੀ ਆਪ ਵੀ ਤਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਰ ਲੰਘਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਗੁਰਮੁਖ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਕਰਮ ਬਾਰੇ ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ ਵਿਚ ਉਲੇਖ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ “ਗੁਰਮੁਖ ਨਾਮ ਸਿਮਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਦਾਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸੁਰਤ ਸਹਿਜ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਜੁੜਦਿਆਂ ਨਾਮ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਪ ਜਪਾ ਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਮੇਲ ਮਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰਮੁਖ ਆਦਮੀ ਵੇਦਾਂ ਤੇ ਸਿਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਨਿਰਵੈਰ ਵੀ ਹੈ। ਉਹ ਨਾਮ ਤੇ ਸ਼ਬਦ ਦੁਆਰਾ ਹਉਮੈਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ, ਖਰੇ ਖੋਟੇ ਪਛਾਣ ਕਰਦਿਆਂ ਸੱਚੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਮਨਮੁਖ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰਮੁਖ ਪੰਜਾਂ ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪ ਰਹਿੰਦਾ ਆਵਾਗਵਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ “ਮਨਮੁਖ ਮਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗ ਕੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਹੀ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਖੁੰਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਮਾਂ ਦੀ ਮੁਥਾਜੀ ਵਿਚ ਪਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਘਰ (ਨਿੱਜ ਸਰੂਪ) ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਹਰ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਪਦਾਰਥਾਂ ਲਈ ਭਟਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮੜ੍ਹੀਆਂਮਸਾਣਾਂ ਵਿਚ ਮੰਤਰ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਾਂਗ ਕੁਰਾਹੇ ਪਿਆ ਦੁਰਬਚਨ ਬੋਲਦਾ ਅਤੇ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ। ਭਾਵ ' ਜੋ ਅਸਲ ਜੋਗ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਗੁਰੂ ਉਹ ਮਨਮੁਖ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕੀ ਜੋਗੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਮਨਮੁਖ ਵਾਂਗ ਮਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗ ਕੇ, ਘਰ-ਬਾਹਰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਭਟਕਦੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਗੁਰਮੁਖ ਜਾਂ ਅਸਲੀ ਜੰਗੀ ਘਰ ਬਾਹਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ, ਪੰਜਾਂ ਵਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਿਆਂ ਸਭ ਰਿਧੀਆਂ-ਸਿਧੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਗੇੜ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪ ਤਾਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੀ ਹੈ, ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਨਾਮ: ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਅਸਲੀ ਜੋਗ ਦੀ ਜੁਗਤੀ ਦੇ ਸਾਧਨ ਵੀ ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ ਵਿਚ (ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਵਿਲੀਨਤਾ ਦੀ ਜੁਗਤੀ) ਦੱਸੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਧਨ ਹਨ ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਨਾਮ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਸਲੀ ਮਨੋਰਥ (ਜੋਗੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕੈਵਲਯ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਜੋਗੀ ‘ਸ਼ਬਦ’ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਮਨ, ਪ੍ਰਾਣ, ਗੁਫਾ ਅਤੇ ਸੁੰਨ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਇਕਮਿਕ ਹੋਣ ’ਤੇ ਹੀ ਪਰਮ-ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਸ਼ਬਦ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਵਿਚ ਮਿਲਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦੁਈ ਜਾਂ ਦਵੈਤ ਦਾ ਭੇਦ ਮਿਟਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੀ ਅਸਲ ਜੋਗੀ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਡਿਆਈ ਮਿਲਦੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਦੱਸਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ“ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਰਾਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਤੇ ਹਉਮੈਂ ਦੀ ਤਰੇਹ ਨਹੀਂ ਮਿਟਦੀ। ਗੁਰੂ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਰੰਗੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਨਾਮ-ਰਸ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਸੱਚੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਚ ਵਿਲੀਨ ਹੋਏ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਜੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰ ਕੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਉੜੀ ਵਿਚ ਹੀ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਲੋੜ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ- ‘ਤੀਰਥ ਰਟਨ ਜਾਂ ਸਰੀਰਕ ਸੁੱਚ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਗੁਰੂ ਦਾ ਸੱਚਾ ਸ਼ਬਦ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕੇਵਲ ਉਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿ ਹੀ ਵੱਸ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਮੇਹਰ ਕਰੇ।

ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ‘ਨਾਮ’ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬਾਰੇ ਵੀ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ- “ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਾਮ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹਉਮੈਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਚ ਸਮਾਈਦਾ ਹੈ। ਨਾਮ ਨਾਲ ਹੀ ਜੋਗ ਦੀ ਅਸਲੀ ਜੁਗਤੀ ਦਾ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਤਿੰਨਾਂ ਭਵਨਾਂ (ਧਰਤੀ, ਅਕਾਸ਼, ਪਤਾਲ ਦੀ ਸੋਝੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਮੋਖ ਦੁਆਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਸੁੱਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਹੋਰ ਮਿਲਦੇ ਫਲਾਂ ਬਾਰੇ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ‘ਨਾਮ ਵਿਚ ਵਿਚ ਰੰਗਿਆਂ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਾਮ ਹੀ ਤਪ ਹੈ, ਇਹ ਹੀ ਸੱਚੀ ਤੇ ਸੁੱਚੀ ਕਰਣੀ ਹੈ। ਨਾਮ ਵਿਚ ਲੀਨਤਾ ਨਾਲ ਗੁਣ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਬੋਲਣਾ ਸਭ ਵਿਅਰਥ ਹੈ। ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿਚ ਵੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਸਾਰ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ‘ਨਾਮ’ ਬਾਰੇ ਜੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ “ਨਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਜੋਗ ਵੀ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਪਰ ਨਾਮ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲੇ ਜਾਂ ਕਿੱਥੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ? ਇਸ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ ਵਿਚ ਹੀ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ “ ਇਹ ਨਾਮ ਪੂਰੇ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਹੀ ਜੋਗ ਦੀ ਜੁਗਤੀ ਹੈ।

ਸਾਰ: ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ ਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਅੰਦਰਲੀਆਂ ਗਵਾਹੀਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਇਹ ਸਿੱਟਾ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਵੇਲੇ ਜੋਗੀ ਤੰਤਰਾਂ-ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਰਿਧੀਆਂ-ਸਿਧੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਲੋਕਾਈ ਤੋਂ ਦੂਰ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਖੁੰਦਰਾਂ ਵਿਚ ਲੁਕੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਜੋਗੀ ਭੇਖ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਹਉਮੈਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਨਹੀਂ ਸਨ ਕਰ ਸਕੇ ਅਤੇ ਅਜੇ ਵੀ ਪੰਜਾਂ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਚਾਦਰ ਵਿਚ ਲਪੇਟੇ ਪਏ ਸਨ। ਜੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਘਰ-ਬਾਹਰ ਤਿਆਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਸੰਤੋਖ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਗ੍ਰਹਿਸਥੀਆਂ ਦੇ ਘਰ ਮੰਗਣ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਜੋਗੀ ਅਸਲ ਜੋਗ ਦੀ ਜੁਗਤੀ ਤੋਂ ਅਜੇ ਵਿਰਵੇ ਸਨ, ਸੱਖਣੇ ਸਨ।

‘ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ’ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਜੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਘਰ-ਬਾਰੀ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਗੁਰੂ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਤੇ ਨਾਮ ਤੇ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ, ਜੋਗੀ ਦੇ ਚਿੰਨਾਂ (ਮੂੰਦਾਂ, ਖਿੰਥਾ, ਝੋਲੀ, ਸਿੰਙੀ, ਟੋਪੀ, ਖੱਪਰ, ਡੰਡਾ ਆਦਿ) ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਸਤਿ, ਸੰਤੋਖ, ਸੰਜਮ, ਸ਼ਰਮ ਆਦਿ ਅਪਣਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਤੀਰਥ ਰਟਣ, ਕੰਨ ਪੜਵਾਉਣੇ, ਸਰੀਰ ਤੇ ਸੁਆਹ ਮਲਣ ਤੇ ਹੱਠ ਜੋਗ ਜਾਂ ਹੋਰ ਨਿਉਲੀ ਕਰਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਣੀ। ਮੁਕਤੀ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੇ ਦੱਸੇ ਸ਼ਬਦ ਦੁਆਰਾ, ਉਸ ਦੇ ਦੱਸੇ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਤੁਰ ਕੇ, ਜੋਗੀ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਸਤਿ, ਸੰਤੋਖ, ਸੰਜਮ ਸ਼ਰਮ ਆਦਿ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਵਸਾ ਕੇ ਹੀ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਅਨਹਦ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣਨ ਜਾਂ ਕੈਵਲਯ (ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਪੱਥਰ ਹੋਣ ਦਾ ਰੂਪ) ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸੱਚੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਚ ਵਿਲੀਨਤਾ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ, ਏਹੀ ਅਸਲ ਮਨੋਰਥ ਹੈ, ਏਹੀ ਜੋਗੀਆਂ ਦਾ ਕੈਵਲਯ ਰੂਪ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ‘ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ' ਵਿਚ ਜੋਗ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਸੱਚੇ ਮਾਰਗ, ਸੱਚੇ ਭੇਖ, ਸੱਚੇ ਦਰਸ਼ਨ ਸੱਚੇ ਜੋਗ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਕੇ ਜੋਗੀ ਜਾਂ ਜੀਵ ਰੂਪ ਜਗਿਆਸੂ ਨੂੰ ਸੱਚਾ ਮਾਰਗ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਵਾਈ ਹੈ। ਸੱਚ ਦੀ ਪਛਾਣ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਓਟ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਮਿਹਰ, ਨਾਮ ਦੀ ਕਮਾਈ ਅਤੇ ਗੁਰਮੁਖ ਵਾਲੀ ਕਰਣੀ ਹੀ ਸੱਚੀ ਜੋਗ ਜੁਗਤ ਹੈ, ਅਸਲ ਰਿਧੀ ਹੈ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਰਮਜ਼ ਹੈ।