ਮਨੁੱਖ ਮੂਰਖ ਮਨ ਦੇ ਢਾਹੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਤੋਂ ਅਸਮਰੱਥ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਤਿਗੁਰ ਜੀ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਵੀਚਾਰ ਕੇ ਬਖਸ਼ੇ ਹੋਏ ਨਾਮ ਦਾ ਦਿਨ ਰਾਤ ਜਾਪ ਕਰ ਕੇ ਆਪਾ ਸੁਆਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਐਸੀ ਹੀ ਇਕ ਬਾਬਾਣੀ ਕਹਾਣੀ ਧੰਨ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਵੇਲੇ ਦੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਚੌਥੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਦਰਬਾਰ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਸੇਵਕ ਸਤਿਗੁਰ ਜੀ ਪਾਸੋਂ ਬਰਕਤਾਂ ਦੀਆਂ ਝੋਲੀਆਂ ਭਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਆਪਣਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਕੁਟੰਬ ਦਾ ਪਾਰ ਉਤਾਰਾ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਉਪਦੇਸ਼ ਪਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਭਾਈ ਮਹਾਂਨੰਦ ਤੇ ਭਾਈ ਬਿਧੀ ਚੰਦ ਦੋਵੇਂ ਜਣੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਆਏ ਤੇ ਸਤਿਗੁਰ ਜੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਮੱਥਾ ਟੇਕ ਕੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਸਨਮੁਖ ਖਲੋ ਗਏ ਤੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ‘ਹੇ ਸਤਿਗੁਰ ਜੀ! ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਹਾਂ, ਸਾਨੂੰ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦਾ ਡਰ ਖਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਨੇਕਾਂ ਵਾਰ ਜਨਮੇ ਤੇ ਮਰੇ ਹਾਂ। ਮੋਹ ਤੇ ਈਰਖਾ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋ ਕੇ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਜੂਨੀਆਂ ’ਚ ਪਏ ਹਾਂ। ਇਹ ਜੋ ਦੁੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਗੇੜ ਹੈ, ਹੇ ਸਤਿਗੁਰ ਜੀ, ਹੁਣ ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ ਤਾਂ ਜੋ ਅਸੀਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈਏ’: ਹਾਥ ਜੋਰ ਕਰਿ ਥਿਰੇ ਅਗਾਰੀ।
ਸੁਖ ਗਰਜੀ ਨਿਜ ਅਰਜ਼ ਗੁਜ਼ਾਰੀ।
ਜਨਮ ਮਰਨ ਕੋ ਤ੍ਰਾਸ ਹਮਾਰੇ।
ਭ੍ਰਮਣ ਮਿਟਾਵਹੁ ਜੇ ਦੁਖਵਾਰੇ॥2॥
ਜਨਮ ਅਨੇਕ ਧਰੇ ਪੁਨ ਮਰੇ।
ਰਾਗ ਦ੍ਵੈਸ਼ ਬਸਿ ਜੂਨਨਿ ਪਰੇ।
ਅਬ ਚਲਿ ਆਏ ਸ਼ਰਨਿ ਤੁਮਾਰੀ।
ਕਰਹਿੁ ਕ੍ਰਿਪਾ ਸੁਗਤਿ ਹਮਾਰੀ॥3॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ, ਰਾਸਿ 2, ਅਧਿ: 18) ਦੋਨਾਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਸੁਣ ਕੇ ਦਯਾ ਦੀ ਮੂਰਤ, ਭੁੱਲੇ-ਭਟਕੇ ਸੰਸਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੀ ਮੱਤ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਾ ਕੇ ਨਿਰੰਕਾਰ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਵਾਲੇ ਸਤਿਗੁਰ ਜੀ ਨੇ ਦਯਾ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਿਆਂ ਭਾਈ ਮਹਾਂਨੰਦ ਤੇ ਭਾਈ ਬਿਧੀ ਚੰਦ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਿਆਂ ਬਚਨ ਕੀਤਾ, ‘ਹੇ ਭਾਈ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਪਛਾਣੋ, ਜੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਰੂਪ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੋ ਗਈ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡਾ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਕੱਟਿਆ ਜਾਵੇਗਾ’: ਸੁਨਿ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮਦਾਸ ਕਰਿ ਕਰੁਨਾ।
ਸ਼ੁਭ ਉਪਦੇਸ਼ ਤਿਨਹੁ ਪ੍ਰਤਿ ਬਰਨਾ।
‘ਅਪਨੋ ਜਬਹਿ ਸਰੂਪ ਪਛਾਨਂਹੁ।
ਜਨਮ ਮਰਨ ਤਬ ਬੰਧਨ ਹਾਨੁਹੁ॥4॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ, ਰਾਸਿ 2, ਅਧਿ: 18) ਭਾਈ ਮਹਾਂਨੰਦ ਤੇ ਭਾਈ ਬਿਧੀ ਚੰਦ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ‘ਸਤਿਗੁਰ ਜੀ, ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਸਰੂਪ ਬਾਰੇ ਇਹੀ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਖੱਤਰੀ ਹਾਂ, ਖੱਤਰੀਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਾਂ। ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਲਕ ਉਮਰ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ ਫਿਰ ਜਵਾਨ ਹੋ ਬਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਗਏ, ਬਸ! ਇਹੀ ਸਾਡਾ ਸਰੂਪ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਇਹੀ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ।’ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਬਚਨ ਕੀਤਾ ‘ਹੇ ਭਾਈ! ਇਹ ਤੁਹਾਡਾ ਸਰੀਰ ਤਾਂ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੇ ਧਾਰਨ ਕਰਵਾਇਆ ਹੈ। ਜਾਤ ਤੇ ਨਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੀ ਰੱਖੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੀ ਆਪਣੀ ਮੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਹੈ ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਸੀ ਤੇ ਪੂਰਬਲੇ ਉਸ ਸਰੀਰ ਦੇ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫ਼ਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਬੁਰੇ-ਭਲੇ ਕਰਮ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕੀਤੇ ਸਨ, ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਦੁਖ-ਸੁਖ ਭੋਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਨਵਾਂ ਤਨ ਧਾਰਨ ਕਰੋਗੇ ਫਿਰ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰੋਗੇ ਉਹੋ ਜਿਹੇ ਹੀ ਉੱਥੇ ਫਲ ਭੋਗੋਗੇ ਭਾਵ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਸੀ ਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਵੀ ਕਾਇਮ ਰਹੋਗੇ। ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਵੀ ਰਹੋਗੇ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਤਨ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵੇਖ ਲਿਆ? ਇਹ ਸਰੀਰ ਤਾਂ ਇਕ ਕੱਪੜੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ ਅਤੇ ਝੂਠਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣਾ ਹੋਣ ’ਤੇ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਤਨ ਰੂਪੀ ਕੱਪੜਾ ਤੁਸੀਂ ਆਤਮਾ ’ਤੇ ਪਹਿਨਦੇ ਹੋ, ਉਸ ਆਤਮਾ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਰੂਪ ਜਾਣੋ। ਇਸ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਾ ਜਲ ਡੋਬ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਅੱਗ ਜਲਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਾ ਮਰਦਾ ਹੈ ਨਾ ਹੀ ਮਾਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।’ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਅੱਗੇ ਹੋਰ ਬਚਨ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, ‘ਇਹ ਸਰੀਰ ਝੂਠਾ ਹੈ ਤੇ ਆਤਮਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸੱਚਾ ਹੈ। ‘ਇਹ ਸਰੀਰ ਜੜ੍ਹ ਹੈ ਤੇ ਆਤਮਾ ਚੇਤਨ ਹੈ। ਦੁੱਖ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਤਮਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਦਾ ਅਨੰਦ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਆਤਮਾ ਭਾਵ ਨਿੱਜ ਸਰੂਪ ਬਾਰੇ ਪੱਕਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਧਾਰੋ।’ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਦੋਨੋਂ ਚਿਤ ਲਾ ਕੇ ਸੁਣ ਰਹੇ ਸਨ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ‘ਸਤਿਗੁਰ ਜੀਉ! ਅਸਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਡੇ ਸਰੂਪ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇਗਾ? ਸਰੀਰ ਦਾ ਹੰਕਾਰ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰੀਏ ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਰੂਪ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰੀਏ? ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ‘ਹੇ ਭਾਈ! ਮਨ ਲਾ ਕੇ ਸਤਿਸੰਗਤ ਕਰਿਆ ਕਰੋ। ਨੇਮ ਨਾਲ ਕੰਨ ਲਾ ਕੇ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰਿਆ ਕਰੋ। ਸਤਿਗੁਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰੀਤ ਲਾ ਕੇ ਅਰਥ ਸਮਝਣੇ ਹਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਮੁਤਾਬਕ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਤੋਲਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਖ-ਸੁਖ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਡੋਲਣਾ ਨਹੀਂ। ਤੁਹਾਡੀ ਪ੍ਰੀਤ ਜਾਣ ਕੇ ਅਸੀਂ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰੋਗੇ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਵੋਗੇ।’ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਬਾਬਤ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲੇਖ ਕੀਤਾ ਹੈ: ਤਬ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਹਯੋ ਸੁਨਾਈ।
‘ਸਤਿ ਸੰਗਤਿ ਕੀਜਹਿ ਚਿਤ ਲਾਈ।
ਕਥਾ ਨੇਮ ਤੇ ਸੁਨੀਅਹਿ ਕਾਨ।
ਗੁਰ ਸਿੱਖਨ ਸੇਵਹੁ ਹਿਤ ਠਾਨ॥14॥
ਕਰਹੁ ਬਿਚਾਰਨ ਸਤਿਗੁਰ ਬਾਨੀ।
ਅਰਥ ਲਖਹੁ ਕਰਿ ਪ੍ਰੀਤ ਮਹਾਂਨੀ।
ਤਿਸ ਕੇ ਸਾਥ ਰਿਦਾ ਨਿਜ ਤੋਲਹੁ।
ਦੁਖ ਸੁਖ ਬਿਖੈ ਕਬਹੂੰ ਨ ਡੋਲਹੁ॥15॥
ਤੁਮਰੀ ਪ੍ਰੀਤਿ ਜਾਨ ਬਚ ਕਹੇ।
ਇਮ ਜੇ ਕਰਹੁ ਰੂਪ ਨਿਜ ਲਹੇ।
ਇਮ ਸਤਿਗੁਰ ਕੋ ਸੁਨਿ ਉਪਦੇਸ਼।
ਕਰਨ ਲਗੇ ਤਿਮ ਕਾਰ ਹਮੇਸ਼ੁ॥16॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ, ਰਾਸਿ 2, ਅਧਿ: 18) ਇਉਂ ਸਤਿਗੁਰ ਜੀ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਧਾਰਨ ਕਰ ਕੇ ਭਾਈ ਮਹਾਂਨੰਦ ਤੇ ਭਾਈ ਬਿਧੀ ਚੰਦ ਸਤਿਗੁਰ ਜੀ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਨ ਦੀ ਕਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਸੁਭਾਗਾ ਸਮਾਂ ਆਇਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਰੂਪ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਉਹ ਅਜ਼ਾਦ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਦੀ ਪਦਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਅੰਤ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ-ਜੋਤ ਵਿਚ ਸਮਾ ਗਏ: ਸਮਾ ਪਾਇ ਹੋਯਹੁ ਨਿਜ ਗਯਾਨ।
ਕੀਨੇ ਕਰਮ ਬੰਧ ਗਨ ਹਾਨ।
ਗੁਰ ਸਿੱਖਨ ਕੀ ਪਦਵੀ ਪਾਈ।
ਅੰਤ ਕਾਲ ਗੁਰ ਲੀਨ ਮਿਲਾਈ॥17॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ, ਰਾਸਿ 2, ਅਧਿ: 18) ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਭਾਈ ਮਹਾਂਨੰਦ ਤੇ ਭਾਈ ਬਿਧੀ ਚੰਦ ਨੂੰ ‘ਮਹਾਂ ਪੁਰਖ’ ਅਤੇ ‘ਸ਼੍ਰੇਸਟ ਬੁੱਧੀਵਾਲੇ ਤੇ ਵਿਚਾਰਵਾਨ ਸਿੱਖ’ ਕਹਿ ਕੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ: ਮਹਾਂ ਪੁਰਖੁ ਹੈ ਮਹਾਨੰਦੁ ਬਿਧੀ ਚੰਦ ਬੁਧਿ ਬਿਮਲ ਵੀਚਾਰਾ। (ਵਾਰ 11-17-4) | 
