ਪੰਚਮ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਸਿਫਤ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇੱਥੇ ਸਦਾ ਗੁਰਬਾਣੀ, ਕੀਰਤਨ ਤੇ ਕਥਾ ਦੇ ਰੰਗ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਚਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਅਨਹਦ ਦੀ ਧੁਨੀ ਵੱਜਦੀ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀਆਂ ਛਹਿਬਰਾਂ ਝਰ-ਝਰ ਪੈਂਦੀਆਂ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਸਿਫਤ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤੀ ਹੈ:- ਗੁਰਬਾਣੀ ਭੰਡਾਰੁ ਭਰਿ ਕੀਰਤਨੁ ਕਥਾ ਰਹੈ ਰੰਗ ਰਤਾ।
ਧੁਨਿ ਅਨਹਦਿ ਨਿਝਰੁ ਝਰੈ ਪੂਰਨ ਪ੍ਰੇਮਿ ਅਮਿਉ ਰਸ ਮਤਾ। (ਵਾਰ 24:19) ਕਥਾ-ਕੀਰਤਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬੜੀ ਸੀ। ਇਕ ਦਿਨ ਭਾਈ ਝਾਂਝੂ, ਭਾਈ ਮੁਕੰਦਾ ਤੇ ਭਾਈ ਕਿਦਾਰਾ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਆਏ ਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਅਰਜ ਕੀਤੀ ‘ਹੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾਤਾ! ਸਾਡੀ ਮੁਕਤੀ ਕਿੰਝ ਹੋਵੇਗੀ? ਕੋਈ ਉਪਾਅ ਦੱਸੋ, ਰਾਹ ਦੱਸੋਂ, ਢੰਗ ਸਮਝਾਉ।’ ਸਾਹਿਬਾਂ ਬਚਨ ਕੀਤਾ, ‘ਹੇ ਭਾਈ! ਤੁਹਾਨੂੰ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਰਾਗਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਹੈ। ਕਲਜੁਗ ਵਿਚ ਕੀਰਤਨ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮਾਨ ਕੋਈ ਤਪ ਨਹੀ। ਤੁਸੀਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ ਗਾ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਜੱਸ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਵਸਾਉ, ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ ਗਾ ਕੇ ਅਨੰਦ ਮਿਲੇਗਾ ਤਿਵੇਂ-ਤਿਵੇਂ ਹਿਰਦੇ ਅੰਦਰ ਪਿਆਰ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਯਥਾ:- ਗੁਰਬਾਨੀ ਰਾਗਨਿ ਮਹਿਂ ਗਾਓ।
ਨੀਕੇ ਪ੍ਰਭੁ ਕੋ ਸੁਜਸ ਬਸਾਓ।
ਜਯੋਂ ਜਯੋਂ ਅਨੰਦ ਰਾਗ ਤੇ ਪਾਓ।
ਤਯੋਂ ਤਯੋਂ ਪ੍ਰੇਮ ਅਧਿਕ ਉਪਜਾਓ॥42॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁ.ਪ੍ਰ.ਸੂ.ਗ੍ਰੰ. ਰਾਸਿ ਤੀਜੀ, ਅਧਿ 54) ਉਨ੍ਹਾਂ ਫਿਰ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ‘ਹੇ ਗਰੀਬ ਨਿਵਾਜ ਸਤਿਗੁਰ ਜੀ! ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਪਾਠ, ਕਥਾ ਤੇ ਕੀਰਤਨ ਦੇ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਫਲ ਸਾਨੂੰ ਸਮਝਾਉ।’ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਾਵਨ ਮੁਖੋਂ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, ‘ਹੇ ਭਾਈ! ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਉਸ ਕਿਰਸਾਨ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ ਜੋ ਖੂਹ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਖੇਤ ਸਿੰਝ ਕੇ ਅਤੇ ਫਸਲ ਛੇਤੀ ਪਕਾ ਕੇ ਘਰ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਖੂਹ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵਾਲੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਫਸਲ ਚੰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਦੂਰ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਨੂੰ ਖੂਹ ਦਾ ਪਾਣੀ ਘੱਟ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ ਤੇ ਫਸਲ ਘੱਟ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਪਾਠ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਫਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।’ ਯਥਾ :- ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਖ ਤੇ ਪੁਨ ਲਗੇ ਸੁਨਾਵਨਿ।
ਬਾਣੀ ਪਾਠ ਕਰਹਿ ਜੇ ਪਾਵਨ॥46॥
ਜਥਾ ਕੂਪ ਕੀ ਖੇਤੀ ਹੋਇ।
ਸੀਂਚਤਿ ਨੀਰ ਹਰੀ ਕਰਿ ਸੋਇ।
ਸ਼ੀਘ੍ਰ ਪਕਾਇ ਸਦਨ ਮਹਿਂ ਆਨਹਿ।
ਸਭਿ ਬਿਧਿ ਕੇ ਸੁਖ ਭੋਗਨਿ ਠਾਨਹਿ॥47॥
ਖੇਤ ਸਮੀਪ ਅਪਰ ਜੋ ਹੋਇ।
ਤਹਿਂ ਭੀ ਪਹੁਂਚਿ ਸਕਹਿ ਜਲ ਸੋਇ।
ਦੂਰ ਖੇਤ ਕੋ ਪਹੁੰਚਨਿ ਨਾਂਹਿ।॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁ.ਪ੍ਰ.ਸੂ.ਗ੍ਰੰ. ਰਾਸਿ ਤੀਜੀ, ਅਧਿ 54) ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਕੀਰਤਨ ਦੇ ਫਲ ਬਾਰੇ ਸਮਝਾਉਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, ‘ਹੇ ਭਾਈ! ਕੀਰਤਨ ਦਾ ਫਲ ਇਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਮੀਂਹ ਨਾਲ ਜਲ ਵਰਸਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਜੀਵਨ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਚੇ ਨੀਵੇਂ ਥਾਂ ਜੰਮੀ ਹੋਈ ਖੇਤੀ ਇਕਸਾਰ ਹਰੀ ਭਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਭਾਰੀ ਫਸਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨ ਤੇ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਹਰ ਚੰਗੇ ਮਾੜੇ ਲੋਕ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।’ ਕਿਰਤਨ ਕਰਨਿ ਮੇਘ ਕੀ ਬਰਖਾ।
ਬਰਖੇ ਜਲ ਹੁਇ ਜੀਵਨ ਹਰਖਾ।
ਖੇਤੀ ਜਹਿਂ ਕਹਿਂ ਹਰੀਅਲ ਹੋਵੈ।
ਸਾਬਤ ਦਾਨੋ ਤਿਨ ਮਹਿਂ ਜੋਵੈ॥49॥ (ਉਹੀ) ਗੁਰਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਐਸਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਧਨ ਦੌਲਤ, ਰਾਜ ਭਾਗ ਤਾਂ ਜੰਜਾਲ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਸੇ ਗੁਣ ਦੇ ਨਹੀ ਪਰ ਕੀਰਤਨ ਸਿੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਐਸਾ ਧਨ ਹੈ ਜੋ ਸਦਾ-ਸਦਾ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ: ਰਾਜੁ ਮਾਲੁ ਜੰਜਾਲੁ ਕਾਜਿ ਨ ਕਿਤੈ ਗਨੋੁ॥
ਹਰਿ ਕੀਰਤਨੁ ਆਧਾਰੁ ਨਿਹਚਲੁ ਏਹੁ ਧਨੋ॥ (ਪੰਨਾ 398) ਫਿਰ ਕਥਾ ਦੇ ਫਲ ਬਾਰੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਸਤਿਗੁਰ ਜੀ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ‘ਹੇ ਗੁਰਮੁਖੋ! ਕਥਾ ਦਾ ਫਲ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਐਸਾ ਫਲ ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ ਠਹਿਰਿਆ ਹੋਵੇ, ਝਿੰਮ-ਝਿੰਮ ਮੀਂਹ ਦੀ ਝੜੀ ਲੱਗੀ ਹੋਵੇ, ਅੱਗੇ ਖੇਤ ਪੱਧਰੇ ਹੋਣ। ਫਿਰ ਜੋ-ਜੋ ਬੂੰਦ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਉਹ ਧਰਤੀ ਵਿਚ ਸਮਾਉਂਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਲ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।ਉਹ ਸਭ ਖੇਤੀ ਲਈ ਅਤਿ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਯਥਾ:- ਸੁਨਹੁ ਬਿਸਾਲ ਕਥਾ ਕੋ ਫਲ ਹੈ।
ਝਰੀ ਲਾਗਿ ਜਿਮ ਬਰਖਤ ਜਲ ਹੈ।
ਥਿਮਕ ਥਿਮਕ ਬੂੰਦੈਂ ਜੇ ਪਰਿਹੀਂ।
ਸਭਿ ਅਪਨੇ ਮਹਿਂ ਧਰਿਹੀ।50॥
ਬਾਦ ਨ ਜਾਤਿ ਪਰਹਿ ਜਲ ਜੋਇ।
ਖੇਤੀ ਕੋ ਸੁਖਦਾਯਕ ਸੋਇ।
ਤੈਸੇ ਸਮਝਾਵਨ ਸਿਖ ਜੇਈ।
ਕਥਾ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦੇ ਸੇਈ॥51॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁ.ਪ੍ਰ.ਸੂ.ਗ੍ਰੰ. ਰਾਸਿ ਤੀਜੀ, ਅਧਿ 54) ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਕਿਹਾ, ‘ਹੇ ਭਾਈ! ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਥਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਕਥਾ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਸਭ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦਰਦ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।’ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਫੁਰਮਾਨ ਕੀਤਾ: ਸਭ ਤੇ ਊਤਮ ਹਰਿ ਕੀ ਕਥਾ॥
ਨਾਮੁ ਸੁਨਤ ਦਰਦ ਦੁਖ ਲਥਾ॥ (ਪੰਨਾ 265) ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਆਣੇ ਤੇ ਸੋਝੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖ ਜੋ ਕਥਾ ਤੇ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਮੋਖ ਦੁਆਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਕਥਾ ਤੇ ਕੀਰਤਨ ਸੁਣ ਕੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਵਸਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਦਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਆਤਮ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਵਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਕਥਾ ਤੇ ਕੀਰਤਨ ਦੋਨੋਂ ਮਿਲ ਕੇ ਸੋਭਾ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਥਾ ਇਸ ਫਲ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਕੀਰਤਨ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਦੁਰਮਤਿ ਦਾ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਸੁੱਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।’ ਗੁਰ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ: ਜੋ ਜੋ ਕਥੈ ਸੁਨੈ ਹਰਿ ਕੀਰਤਨ ਤਾ ਕੀ ਦੁਰਮਤਿ ਨਾਸ॥
ਸਗਲ ਮਨੋਰਥ ਪਾਵੈ ਨਾਨਕ ਪੂਰਨ ਹੋਵੈ ਆਸ॥ (ਪੰਨਾ 1300) ਜਿਵੇਂ ਮਾਤਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਥਾ ਕੀਰਤਨ ਵਿਚ ਅਨੰਦ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਥਾ ਮਾਤਾ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ ਤੇ ਕੀਰਤਨ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰੇਮ ਪਿਤਾ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਕਥਾ ਤੇ ਕੀਰਤਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਮ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਭਾਈ ਝਾਂਝੂ, ਭਾਈ ਮੁਕੰਦਾ ਤੇ ਭਾਈ ਕਿਦਾਰਾ ਸਿੱਖ ਹੋਏ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਬੜੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਨਾ ਰੱਖਦੇ। ਸੰਗਤ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਕੇ ਜੋ ਭੇਟਾ ਦਿੰਦੀ ਉਹ ਉਸੇ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਨਿਰਬਾਹ ਕਰਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਰਮ-ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੀ ਹਜੂਰੀ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਵਰਣਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ ਹੈ:- ਝਾਂਝੂ ਅਤੇ ਮੁਕੰਦੁ ਹੈ ਕੀਰਤਨ ਕਰੈ ਹਜੂਰਿ ਕਿਦਾਰਾ॥ (ਵਾਰ 11-18) | 
