ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਸਿਰਤਾਜ, ਬਾਣੀ ਦੇ ਬੋਹਿਥ ਸਤਿਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅਨੰਤ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ। ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਧਾਰਿਆ ਸੀ। ਸਾਹਿਬਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੇ ਵਰੋਸਾਏ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੀ ਚਰਨ-ਸ਼ਰਨ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਜੀਵਨ ਸਫਲਾ ਕੀਤਾ, ਰਾਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਗਾਇਨ ਕਰਦਿਆਂ ਭੱਟ ਸਾਹਿਬਾਨ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਸਿਮਰੰ ਸੋਈ ਪੁਰਖੁ ਅਚਲੁ ਅਬਿਨਾਸੀ ॥
ਜਿਸੁ ਸਿਮਰਤ ਦੁਰਮਤਿ ਮਲੁ ਨਾਸੀ ॥
ਸਤਿਗੁਰ ਚਰਣ ਕਵਲ ਰਿਦਿ ਧਾਰੰ ॥
ਗੁਰ ਅਰਜੁਨ ਗੁਣ ਸਹਜਿ ਬਿਚਾਰੰ ॥ (ਪੰਨਾ 1406) ਕਿ ਮੈਂ ਉਸ ਅਬਿਨਾਸੀ ਤੇ ਅਚੱਲ ਨਿਰੰਕਾਰ ਨੂੰ ਸਿਮਰਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਦੁਰਮਤਿ ਦੀ ਮੈਲ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੇ ਕੰਵਲਾਂ ਵਰਗੇ ਚਰਨ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਰਹਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਭੁੱਲਾ ਭਟਕਿਆ, ਪਿਆਸਾ, ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਮਾਰਿਆ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਪਾ ਕੇ ਨਿਹਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਜਨਮ ਸਵਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਦਰਬਾਰ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਦੁਆਬੇ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਦੋ ਚੌਧਰੀ ਭਾਈ ਪੁਰੀਆ ਤੇ ਭਾਈ ਚੂਹੜ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ੂਰ ਆਏ। ਕੁਝ ਦਿਨ ਸੰਗਤ ਕੀਤੀ ਤੇ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣੇ ਤਾਂ ਅੰਦਰ ਕੰਬ ਉਠਿਆ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਤਾਂ ਮਾਣ-ਇੱਜ਼ਤ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਝੂਠ ਬੋਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਝੂਠ ਦੇ ਆਸਰੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੌਧਰ ਚੱਲਦੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਅੱਗੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ, ‘ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ! ਅਸੀਂ ਲੋਕ ਝੂਠ ਬਹੁਤ ਬੋਲਦੇ ਹਾਂ। ਝੂਠ ਨੂੰ ਸੱਚ ਤੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਝੂਠ ਬਣਾਉਣਾ ਹੀ ਸਾਡਾ ਚੌਧਰਪੁਣਾ ਹੈ। ਝੂਠ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਾਡਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ! ਸਾਡਾ ਉਧਾਰ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇਗਾ? ਗ੍ਰਾਮ ਚੌਧਰਤਾ ਕਾਰ ਜੁ ਪਾਵੈਂ।
ਤਿਨ ਮਹਿˆ ਹਮ ਬਹੁ ਝੂਠ ਕਮਾਵੈਂ।
ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰ ਜੀ ਕਿਮ ਹੋਇ ਉਧਾਰਾ।
ਸੁਨ੍ਯੋ ਚਹਤਿ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੁਮਾਰਾ॥5॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ, ਰਾਸ ਤੀਜੀ, ਅੰਸੂ 52) ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਚੌਧਰੀ ਪੁਰੀਆ ਤੇ ਚੌਧਰੀ ਚੂਹੜ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਸੁਣੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਾਵਨ ਬਚਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, ‘ਹੇ ਭਾਈ! ਝੂਠ, ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਨਾ ਹੈ’: ਤ੍ਯਾਗਹੁ ਝੂਠ ਕ੍ਰੋਧ ਅਹੰਕਾਰਾ॥6॥ (ਉਹੀ) ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਹੋਰ ਕਿਹਾ ‘ਝੂਠ ਦੇ ਤੁਲ ਹੋਰ ਕੋਈ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਝੂਠ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਝੂਠ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ। ਜੋ ਪ੍ਰਣ ਕਰਕੇ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਸੌਖੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਤਾਂ ਕਦੀ ਭੁੱਲ ਕੇ ਵੀ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦੇ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ: ਜੋ ਕਰਿ ਨੇਮ ਕੂਰ ਨਹਿਂ ਕਹੈਂ।
ਤਿਨ ਕੋ ਮੁਕਤਿ ਸੁਗਮ ਹੀ ਅਹੈ।
ਭੂਲ ਨ ਕੂਰ ਭਨੇ ਗੁਰ ਸਿੱਖ।
ਕਸ਼ਟ ਸਹਤ ਨਹਿਂ ਭਵਹਿ ਭਵਿੱਖ। (ਉਹੀ) ਫਿਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਬਚਨ ਕੀਤਾ। ‘ਆਪਣੇ ਨਗਰ ਜਾ ਕੇ ਧਰਮਸਾਲ ਬਣਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਕਥਾ-ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਚਲਾਉਣੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੁਣਨੀ ਤੇ ਗਾਇਨ ਕਰਨੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਕਥਾ ਇਕ-ਮਨ ਇਕ- ਚਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸੁਣਨੀ ਹੈ। ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਜੋ ਝੂਠ ਬੋਲੋਗੇ ਉਹ ਕਾਗਜ਼ ਉੱਤੇ ਲਿਖ ਲੈਣੇ ਤੇ ਜਦੋਂ ਦਰਬਾਰ ਆਉ ਤੇ ਝੂਠ ਕਰਮ ਸੁਣਾ ਦਿਆ ਕਰਨੇ ਹਨ।’ ਉਹ ਰੋਜ਼ ਸਤਿਸੰਗਤ ਕਰਦੇ, ਬਾਣੀ ਸੁਣਦੇ। ਇਸ ਦਾ ਅਸਰ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਝੂਠ ਬੋਲਣ ਤੇ ਪਾਪ ਕਰਨ ਤੋਂ ਡਰ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ੂਰ ਆ ਕੇ ਆਪ ਝੂਠ-ਕਰਮਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖੇ ਸੁਣਾਉਣ ਉਵੇਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਮ ਆਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਝੂਠ ਬੋਲਣ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਚੰਗੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿਚ ਹੀ ਪਾਪ ਦੀ ਬਿਰਤੀ ਘਟ ਗਈ ਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਬਿਰਤੀ ਵਧਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਧਰਮ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੁਰਨ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਿਵ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ ਵਿਚ ਲੱਗ ਗਈ ਤੇ ਸਤਿਸੰਗਤ ਕਰਦਿਆਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੁਣ ਕੇ ਭਾਈ ਪੁਰੀਆ ਤੇ ਭਾਈ ਚੂਹੜ ਦਾ ਜਨਮ ਸਫਲਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੂੰ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੰਞ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ: ਸਤਿ ਸੰਗਤਿ ਮਿਲਿ ਜਨਮ ਸੁਧਾਰੇਂ।
ਥਿਰਹਿਂ ਬਹੁਤ ਸਤਿਗੁਰ ਕੇ ਦ੍ਵਾਰੇ॥
ਸੇਵਾ ਬਿਖੈ ਲਗੇ ਕਰਿ ਪ੍ਰੇਮ।
ਪ੍ਰਾਪਤਿ ਭਈ ਅੰਤ ਕੋ ਛੇਮ। (ਉਹੀ) ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ: ਪੁਰੀਆ ਚੂਹੜੁ ਚਉਧਰੀ ਪੈੜਾ ਦਰਗਹ ਦਾਤਾ ਭਾਰਾ। (ਵਾਰ 11:18) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੰਗੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਭਾਵ ਧਰਮ ਵਾਲੇ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਤੁਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਨੂੰ ਗਿਆਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। | 
