ਭਾਰਤੀ ਧਰਮ ਸਾਧਨਾ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੰਤ, ਭਗਤ ਤੇ ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਸੇਧ ਨਾਲ ਇਕ ਚੰਗੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਿਰਜਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਨਵੀ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਓਤ-ਪੋਤ ਅਤੇ ਮਾਨਵ ਕਲਿਆਣ ਦੇ ਲਈ ਸਦਾ ਸਹਾਈ ਰਿਹਾ। ਪੰਜਵੇਂ ਸਤਿਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਮਾਨਵ ਕਲਿਆਣ ਹਿਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਸਰੂਪ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਇਆ। ਇਸ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ, ਭੱਟ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਵਰੋਸਾਏ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਰਜ ਕੀਤੀ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵਿਚ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੇ 40 ਸ਼ਬਦ 16 ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹਨ। ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਜਿੱਥੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ ਸਨ ਉੱਥੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇ ਹੋਏ, ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ, ਅਮਲੀ ਜੀਵਨ ਜੀਊਣ ਵਾਲੇ ਉੱਚੇ ਤੇ ਸੁੱਚੇ ਭਗਤ ਸਨ। ਸਾਹਿਤ ਸਮਾਜ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸਰਬਕਾਲੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਵੀ ਸਮਕਾਲੀ ਧਾਰਮਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਸੰਬੰਧ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਕ ਸਮਾਜ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਤਿੰਨੇ ਅੰਤਰ-ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੱਡੋ-ਅੱਡਰੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਵੀ ਬਾਣੀ ਚਰਚਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਹੈ । ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੁਆਰਾ ਦੱਸੇ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲ ਕੇ ਨਿਰੰਕਾਰ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਹਾਰ ਦਾ ਆਉਣਾ ਅਵੱਸ਼ਕ ਹੈ।

ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਸਮਕਾਲੀ ਸਮਾਜ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦੋ ਭਾਗਾਂ-ਹਿੰਦੂ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਹਿੰਦੂ ਸਮਾਜ ਅੱਗੇ ਤਿੰਨ ਵਰਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪਹਿਲਾ ਵਰਗ ਰਾਜਿਆਂ ਤਥਾ ਅਮੀਰਾਂ ਦਾ ਸੀ ਜੋ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵਿਲਾਸੀ ਜੀਵਨ ਭੋਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਅਧੀਨਤਾ- ਪਰਾਧੀਨਤਾ ਵਿਚ ਮਗਨ ਸੀ। ਦੂਜਾ ਵਰਗ ਜਨ-ਸਧਾਰਨ ਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਅਤਿ ਦੁਖੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਦਾ ਪੱਧਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਨੀਵਾਂ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਬਾਲ ਵਿਆਹ, ਬਹੁ ਵਿਆਹ, ਪਰਦੇ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਆਦਿ ਅਨੇਕਾਂ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਵਰਗ ਜਿੱਥੇ ਅਮੀਰ ਵਰਗ ਤੋਂ ਦੁਖੀ ਸੀ ਉੱਥੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਰਗ ਦੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਵੀ ਸਹਿਣ ਕਰਨੇ ਪੈ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਵਰਗ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ. ਰਾਮਧਾਰੀ ਸਿੰਘ ਦਿਨਕਰ ਨੇ ਪੁਸਤਕ ‘ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਕੇ ਚਾਰ ਅਧਿਆਇ’ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਲੋਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣ ਗਏ ਕਿਉਂਕਿ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣ ਕੇ ਉਹ ਉੱਚ-ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਬਰਾਬਰੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸੀ। ਹਿੰਦੂਆਂ ਵਿਚ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਵੀ ਇਹੀ ਸੀ। ਤੀਜੇ ਵਰਗ ਵਿਚ ਪੰਡਤ-ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਵਰਗ ਸੀ ਜੋ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਕੌੜੇ ਪਰਿਣਾਮਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਏਕੇ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਵਰਗ ਨੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਉਠਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਸਹਿਯੋਗ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਵਰਗ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮਾਨੁਜ, ਅਚਾਰੀਆ, ਸਵਾਮੀ ਰਾਮਾਨੰਦ ਆਦਿ ਸਮਾਜ-ਸੁਧਾਰਕ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।

ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਮਾਜ ਚਾਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪਹਿਲੇ ਵਰਗ ਵਿਚ ਸਾਸ਼ਕ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਿਕਟ ਸੰਬੰਧੀ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਵਰਗ ਦਾ ਜੀਵਨ ਵਿਲਾਸਮਈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਸੀ। ਦੂਜੇ ਵਰਗ ਵਿਚ ਮੁੱਲਾਂ, ਉਲਮਾਂ ਆਉਂਦੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਆੜ ਵਿਚ ਧਰਮ ਪ੍ਰਸਾਰ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਇਹ ਲੋਕ ਸਧਾਰਨ ਹਿੰਦੂਆਂ ਉੱਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਢਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਤੀਜਾ ਵਰਗ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦਾ ਸੀ ਜੋ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਸੀ। ਚੌਥੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਜਨ-ਸਧਾਰਨ ਮੁਸਲਮਾਨ ਆਉਂਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਸ਼ਾਸਕ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੋਸ਼ਿਤ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਸ਼ੂਨਯ ਸਨ। ਇਸ ਵਰਗ ਦਾ ਜੀਵਨ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕਹਿਣ ਤੋਂ ਭਾਵ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਸਮਾਜ ਇਕ ਪਾਸੇ ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ , ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਛੂਤ-ਛਾਤ ਤੇ ਗਰੀਬੀ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਰਾਜਸੀ ਸੱਤਾ ਦੇ ਮਾਇਆਧਾਰੀ ਵਰਗ ਐਸ਼ੋ-ਇਸ਼ਰਤ ਤੇ ਵਿਖਾਵੇ ਵਾਲਾ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਹ ਸਮਾਜਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਅੰਧਕਾਰਮਈ ਕਾਲ ਸੀ।

ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਇਸ ਅੰਧਕਾਰਮਈ ਸਮੇਂ ਅਤਿ ਗਰੀਬੀ ਵਾਲੇ ਪਰਵਾਰ ਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਪ੍ਰਭੂ-ਭਗਤੀ ਰਾਹੀਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਾਨਣ ਮਿਲਿਆ, ਉਸ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਗ ਦਿਖਾਇਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਸੁਖੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਿਰਜਨਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਨਜ਼ਰੀਂ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਮਾਜ ਦਾ ਚਿਤਰਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸਮਾਜਿਕ ਚੇਤਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮੇਂ ਤੇ ਸਥਾਨ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਦਸ਼ਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਸਮੇਂ ਜੋ ਨੁਕਤੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਮਾਜ ਦੀ ਵਰਗ ਵੰਡ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ- ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਤੁਲਨ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਗ੍ਰਹਿਸਥੀ ਜੀਵਨ, ਤੀਜਾ ਬਾਹਰੀ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ, ਰੀਤੀ-ਅਡੰਬਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਚੌਥਾ ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸਮਾਜ ਸਿਰਜਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਉਸ ਦਾ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਜਿਕ ਚਿਤਰਣ ਕਰਦਿਆਂ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਖੰਡਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਬਿਪਰ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਹੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਹੇਠਲੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਬੰਧਨ ਅਤੇ ਖੋਖਲੀ ਵੰਡ ਵਿਚ ਸਧਾਰਨ ਮਨੁੱਖ ਪਿਸ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਪ੍ਰਥਾਇ ਨਿਮਨਲਿਖਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਮਾਜ ਦਾ ਚਿੱਤਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ:

ਨਾਗਰ ਜਨਾਂ ਮੇਰੀ ਜਾਤਿ ਬਿਖਿਆਤ ਚੰਮਾਰੰ ॥
ਰਿਦੈ ਰਾਮ ਗੋਬਿੰਦ ਗੁਨ ਸਾਰੰ ॥1॥ ਰਹਾਉ ॥
ਸੁਰਸਰੀ ਸਲਲ ਕ੍ਰਿਤ ਬਾਰੁਨੀ ਰੇ ਸੰਤ ਜਨ ਕਰਤ ਨਹੀ ਪਾਨੰ ॥
ਸੁਰਾ ਅਪਵਿਤ੍ਰ ਨਤ ਅਵਰ ਜਲ ਰੇ ਸੁਰਸਰੀ ਮਿਲਤ ਨਹਿ ਹੋਇ ਆਨੰ ॥1॥
ਤਰ ਤਾਰਿ ਅਪਵਿਤ੍ਰ ਕਰਿ ਮਾਨੀਐ ਰੇ ਜੈਸੇ ਕਾਗਰਾ ਕਰਤ ਬੀਚਾਰੰ ॥
ਭਗਤਿ ਭਾਗਉਤੁ ਲਿਖੀਐ ਤਿਹ ਊਪਰੇ ਪੂਜੀਐ ਕਰਿ ਨਮਸਕਾਰੰ ॥2॥
ਮੇਰੀ ਜਾਤਿ ਕੁਟ ਬਾਂਢਲਾ ਢੋਰ ਢੋਵੰਤਾ ਨਿਤਹਿ ਬਾਨਾਰਸੀ ਆਸ ਪਾਸਾ ॥
ਅਬ ਬਿਪ੍ਰ ਪਰਧਾਨ ਤਿਹਿ ਕਰਹਿ ਡੰਡਉਤਿ ਤੇਰੇ ਨਾਮ ਸਰਣਾਇ ਰਵਿਦਾਸੁ ਦਾਸਾ ॥3॥1॥ (ਪੰਨਾ 1293)

ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚਲੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸਮਾਜਿਕ ਚਿਤਰਣ ਵਿਚ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਦੱਸਦਿਆਂ ਚਮਾਰ, ਛੀਂਬੇ, ਨਾਈ, ਚੰਡਾਲ, ਵੈਸ਼, ਢੰਢ (ਮਰੇ ਡੰਗਰ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲੇ) ਅਤੇ ਉੱਚ ਜਾਤਾਂ ਵਾਲੇ ਬਿਪਰਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਆਦਿ ਦਾ ਵਰਣਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬੈਸ ਸੂਦ ਅਰੁ ਖ੍ਹਤ੍ਰੀ ਡੋਮ ਚੰਡਾਰ ਮਲੇਛ ਮਨ ਸੋਇ ॥
ਹੋਇ ਪੁਨੀਤ ਭਗਵੰਤ ਭਜਨ ਤੇ ਆਪੁ ਤਾਰਿ ਤਾਰੇ ਕੁਲ ਦੋਇ ॥1॥
ਧੰਨਿ ਸੁ ਗਾਉ ਧੰਨਿ ਸੋ ਠਾਉ ਧੰਨਿ ਪੁਨੀਤ ਕੁਟੰਬ ਸਭ ਲੋਇ ॥
ਜਿਨਿ ਪੀਆ ਸਾਰ ਰਸੁ ਤਜੇ ਆਨ ਰਸ ਹੋਇ ਰਸ ਮਗਨ ਡਾਰੇ ਬਿਖੁ ਖੋਇ ॥2॥
ਪੰਡਿਤ ਸੂਰ ਛਤ੍ਰਪਤਿ ਰਾਜਾ ਭਗਤ ਬਰਾਬਰਿ ਅਉਰੁ ਨ ਕੋਇ ॥
ਜੈਸੇ ਪੁਰੈਨ ਪਾਤ ਰਹੈ ਜਲ ਸਮੀਪ ਭਨਿ ਰਵਿਦਾਸ ਜਨਮੇ ਜਗਿ ਓਇ ॥3॥2॥ (ਪੰਨਾ 858)

ਜਾ ਕੇ ਕੁਟੰਬ ਕੇ ਢੇਢ ਸਭ ਢੋਰ ਢੋਵੰਤ ਫਿਰਹਿ ਅਜਹੁ ਬੰਨਾਰਸੀ ਆਸ ਪਾਸਾ ॥
ਆਚਾਰ ਸਹਿਤ ਬਿਪ੍ਰ ਕਰਹਿ ਡੰਡਉਤਿ ਤਿਨ ਤਨੈ ਰਵਿਦਾਸ ਦਾਸਾਨ ਦਾਸਾ ॥3॥2॥(ਪੰਨਾ 1293)

ਸਮਾਜ ਬਾਹਰੀ ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਸਨ। ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਅਮੀਰ ਤੇ ਗਰੀਬ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਰਗ ਵੀ ਸੀ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਚਾਰ ਜੁੱਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਕੇ ਹਰੇਕ ਜੁੱਗ ਦਾ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਕਰਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਤੀਰਥ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਹਠ ਕਰਮ ਆਦਿ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਹ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਦੇ ਸਗੋਂ ਹੋਰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਨਿਮਨਲਿਖਤ ਸ਼ਬਦ ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਤੇ ਬਾਹਰੀ ਅਡੰਬਰਾਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਬਾਰੇ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ:

ਸਤਜੁਗਿ ਸਤੁ ਤੇਤਾ ਜਗੀ ਦੁਆਪਰਿ ਪੂਜਾਚਾਰ ॥
ਤੀਨੌ ਜੁਗ ਤੀਨੌ ਦਿੜੇ ਕਲਿ ਕੇਵਲ ਨਾਮ ਅਧਾਰ ॥1॥ (ਪੰਨਾ 346)

ਅਨਿਕ ਜਤਨ ਨਿਗ੍ਰਹ ਕੀਏ ਟਾਰੀ ਨ ਟਰੈ ਭ੍ਰਮ ਫਾਸ ॥
ਪ੍ਰੇਮ ਭਗਤਿ ਨਹੀ ਊਪਜੈ ਤਾ ਤੇ ਰਵਿਦਾਸ ਉਦਾਸ ॥8॥1॥(ਪੰਨਾ 346)

ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਉੱਥੇ ਇਕ ਉੱਚ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਵਾਲੇ ਆਦਰਸ਼ਕ ਸਮਾਜ ਦਾ ਮਾਡਲ ਵੀ ਦਿੱਤਾ। ਇਕ ਅਜਿਹੇ ਹਲੇਮੀ, ਦੁੱਖਾਂ ਤੇ ਫਿਕਰਾਂ ਰਹਿਤ ਆਦਰਸ਼ਕ ਸਮਾਜ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਦਿੰਦਿਆਂ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਪਾਵਨ ਵਾਕ ਹੈ:

ਬੇਗਮ ਪੁਰਾ ਸਹਰ ਕੋ ਨਾਉ ॥
ਦੂਖੁ ਅੰਦੋਹੁ ਨਹੀ ਤਿਹਿ ਠਾਉ ॥
ਨਾਂ ਤਸਵੀਸ ਖਿਰਾਜੁ ਨ ਮਾਲੁ ॥
ਖਉੁਫੁ ਨ ਖਤਾ ਨ ਤਰਸੁ ਜਵਾਲੁ ॥1॥
ਅਬ ਮੋਹਿ ਖੂਬ ਵਤਨ ਗਹ ਪਾਈ ॥
ਊਹਾਂ ਖੈਰਿ ਸਦਾ ਮੇਰੇ ਭਾਈ ॥1॥ਰਹਾਉ॥
ਕਾਇਮੁ ਦਾਇਮੁ ਸਦਾ ਪਾਤਿਸਾਹੀ ॥
ਦੋਮ ਨ ਸੇਮ ਏਕ ਸੋ ਆਹੀ ॥
ਆਬਾਦਾਨੁ ਸਦਾ ਮਸਹੂਰ ॥
ਊਹਾਂ ਗਨੀ ਬਸਹਿ ਮਾਮੂਰ ॥2॥
ਤਿਉ ਤਿਉ ਸੈਲ ਕਰਹਿ ਜਿਉ ਭਾਵੈ ॥
ਮਹਰਮ ਮਹਲ ਨ ਕੋ ਅਟਕਾਵੈ ॥
ਕਹਿ ਰਵਿਦਾਸ ਖਲਾਸ ਚਮਾਰਾ ॥
ਜੋ ਹਮ ਸਹਰੀ ਸੁ ਮੀਤੁ ਹਮਾਰਾ ॥3॥2॥ (ਪੰਨਾ 345)

ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਿਰਜਨਾ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ਸ਼ੀਲ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਮਾਨਵੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਉੱਜਲਾ ਹੋਵੇ; ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਅਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਜੀਅ ਸਕੇ; ਉਹ ਜਿੱਥੇ ਚਾਹਵੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿ ਸਕੇ; ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਵੰਡ, ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਦਾ ਭੈਅ, ਸਹਿਮ ਨ ਹੋਵੇ; ਤੇਰੇ-ਮੇਰੇ ਦੇ ਵਿਤਕਰੇ ਤੋਂ ਉੁੱਪਰ ਹੋਵੇ। ਜਿਸ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਰਖ-ਸੋਗ ਛੋਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ ਨੂੰ ਜਪਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ-ਸਾਂਝ ਪਾਉਣ ਲਈ ਪਹਾੜ ਤੇ ਮੋਰ, ਚੰਦ ਤੇ ਚਕੋਰ, ਦੀਵਾ ਤੇ ਵੱਟੀ, ਤੀਰਥ ਤੇ ਯਾਤਰਾ ਵਰਗਾ ਅਟੁੱਟ ਪ੍ਰੇਮ ਬੰਧਨ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ:

ਜਉ ਤੁਮ ਗਿਰਿਵਰ ਤਉ ਹਮ ਮੋਰਾ॥
ਜਉ ਤੁਮ ਚੰਦ ਤਉ ਹਮ ਭਏ ਹੈ ਚਕੋਰਾ ॥1॥
ਮਾਧਵੇ ਤੁਮ ਨ ਤੋਰਹੁ ਤਉ ਹਮ ਨਹੀ ਤੋਰਹਿ॥
ਤੁਮ ਸਿਉ ਤੋਰਿ ਕਵਨ ਸਿਉ ਜੋਰਹਿ ॥1॥ਰਹਾਉ॥
ਜਉ ਤੁਮ ਦੀਵਰਾ ਤਉ ਹਮ ਬਾਤੀ॥
ਜਉ ਤੁਮ ਤੀਰਥ ਤਉ ਹਮ ਜਾਤੀ ॥2॥
ਸਾਚੀ ਪ੍ਰੀਤਿ ਹਮ ਤੁਮ ਸਿਉ ਜੋਰੀ॥
ਤੁਮ ਸਿਉ ਜੋਰਿ ਅਵਰ ਸੰਗਿ ਤੋਰੀ ॥3॥
ਜਹ ਜਹ ਜਾਉ ਤਹਾ ਤੇਰੀ ਸੇਵਾ॥
ਤੁਮ ਸੋ ਠਾਕੁਰੁ ਅਉਰੁ ਨ ਦੇਵਾ ॥4॥
ਤੁਮਰੇ ਭਜਨ ਕਟਹਿ ਜਮ ਫਾਂਸਾ॥
ਭਗਤਿ ਹੇਤ ਗਾਵੈ ਰਵਿਦਾਸਾ ॥5॥5॥ (ਪੰਨਾ 658)

ਉਪਰੋਕਤ ਸਮੁੱਚੇ ਵਿਸਥਾਰ ਦਾ ਸਾਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸਮਾਜ ਦਾ ਚਿਤਰਣ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ‘ਬੇਗਮ ਪੁਰਾ’ ਵਾਲੇ ਆਦਰਸ਼ਕ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਸਨਮੁਖ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰੇਮ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਿਆਂ ਅਖੌਤੀ ਨੀਚ ਵਰਗ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਉੱਤਮ ਪਦਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕ ਆਦਰਸ਼ਕ ਸਮਾਜ ਸਿਰਜਨ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਵੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਹੋਰ ਸੰਤ-ਭਗਤਾਂ ਨੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸੁਧਾਰ ਲਈ ਜੋ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਸਾਰਥਿਕ ਹੈ। ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਸਾਡਾ ਸਦਾ-ਮਾਰਗ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹਿਣਗੀਆਂ।