ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ਗ੍ਰਿਹਸਤ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਗ੍ਰਿਹਸਤ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੇ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ। ਹੱਸਦਿਆਂ, ਖੇਡਦਿਆਂ, ਖਾਂਦਿਆਂ, ਪਹਿਨਦਿਆਂ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ: ਨਾਨਕ ਸਤਿਗੁਰਿ ਭੇਟਿਐ ਪੂਰੀ ਹੋਵੈ ਜੁਗਤਿ॥
ਹਸੰਦਿਆ ਖੇਲੰਦਿਆ ਪੈਨੰਦਿਆ ਖਾਵੰਦਿਆ ਵਿਚੇ ਹੋਵੈ ਮੁਕਤਿ॥ (ਪੰਨਾ 522) ਗ੍ਰਿਹਸਤ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਮੁਕਤੀ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗੀ, ਇਹ ਆਸ ਲੈ ਕੇ ਭਾਈ ਮਾਈਆ, ਭਾਈ ਜਾਪਾ, ਭਾਈ ਨਈਆ ਖੁੱਲਰ ਅਤੇ ਭਾਈ ਤੁਲਸਾ ਵਹੁਰਾ ਨਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਸਿੱਖ, ਜਗਤ ਦਾ ਕਲਿਆਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਆਏ। ਪਹਿਲਾਂ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਫਿਰ ਬੰਦਨਾ ਕਰ ਕੇ ਸਿਰ ਨਿਵਾਇਆ ਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ‘ਹੇ ਗਰੀਬ ਨਿਵਾਜ ਸਤਿਗੁਰ ਜੀ! ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਸੇਵਕ ਹਾਂ। ਸਾਨੂੰ ਕੋਈ ਐਸਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿਉ ਕਿ ਅਸੀਂ ਗ੍ਰਿਹਸਤ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਕਹੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਕਮਾਈ ਕਰੀਏ ਜਿਸ ਸਦਕਾ ਅਸੀਂ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਪਦਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈਏ। ਘਰ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਅਸੀਂ ਉਦਾਸੀ ਵਾਲੀ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਜੋ ਰੋਜ਼ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚੋਂ ਮੋਹ ਦਾ ਖਾਤਮਾ ਕਰ ਸਕੀਏ’: ਆਏ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ੇ ਦਰਸ਼ਨ ਪਾਯੋ।
ਕੀਨ ਬੰਦਨਾ ਸੀਸ ਨਿਵਾਯੋ।
ਜੁਗ ਕਰ ਜੋਰਤਿ ਅਰਜ਼ ਬਖਾਨੀ।
‘ਦਿਹੁ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਪਨ ਜਨ ਜਾਨੀ॥30॥
ਰਹੈਂ ਜੁ ਗ੍ਰਿਹਸਤ ਮਹਿਂ ਕਹ੍ਯੋ ਕਮਾਵੈਂ।
ਜਿਸ ਤੇ ਹਮ ਸਿੱਖੀ ਪਦ ਪਾਵੈਂ॥
ਬਸਹਿਂ ਅਵਾਸ ਉਦਾਸੀ ਪਾਇ।
ਦਿਨ ਪ੍ਰਤਿ ਉਰ ਤੇ ਮੋਹਿ ਮਿਟਾਇ’॥31॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ, ਰਾਸਿ ਦੂਜੀ, ਅਧਿ: 18) ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਤਿਗੁਰ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਬਚਨ ਕੀਤਾ, ‘ਹੇ ਭਾਈ! ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਸੀਂ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਘਰ ਦੇ ਕੰਮਕਾਜ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਆਰ ਕੇ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਉਹ ਕੰਮ-ਧੰਦੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਕਦੇ ਮੂੰਹ ਨਹੀਂ ਮੋੜਦੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਧਾਰਨ ਕਰੋ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਮਨ ਲਾ ਕੇ ਪੜ੍ਹਨਾ ਤੇ ਸੁਣਨਾ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਵਿਚਲਾ ਜੋ ਅਰਥ ਹੈ ਉਸ ਦੀ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਮਨ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸ਼ਬਦ ਵੱਲ ਮੋੜਨਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਰੂਪ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਇੰਞ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਬਾਣੀ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕਰਨਾ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਅਰਥ ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਮਸਾਲਾ ਦੇ ਕੇ ਮੂੰਹ ’ਤੇ ਛਿੱਕਾ ਬੰਨ ਕੇ ਹੋਰ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਤੋਂ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਰੋਗੀ ਘੋੜਾ ਫਿਰ ਤੰਦਰੁਸਤ ਹੋ ਜਾਵੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਨਿਆਵੀ ਕੰਮ-ਕਾਰ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਰੋਕ ਕੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਧਾਰਨ ਕਰ ਕੇ ਸਤਿਗੁਰ ਜੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਧਰਨਾ ਹੈ।’ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਇਸ ਬਾਰੇ ਇੰਞ ਲਿਖਦੇ ਹਨ: ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਰਾਮਦਾਸ ਉਪਕਾਰੀ।
ਬਾਨੀ ਕਰੁਨਾ ਠਾਨ ਉਚਾਰੀ।
‘ਜਿਮੁ ਨਿਸ ਦਿਨ ਘਰ ਕਾਜ ਸੁਧਾਰੇ।
ਤ੍ਯਾਗਹੁ ਕਬਹੁਂ ਨ, ਲਾਗਹਿਂ ਪਯਾਰੇ॥32॥
ਤਥਾ ਪ੍ਯਾਰ ਧਾਰਹੁ ਗੁਰਬਾਨੀ।
ਪਠਨਿ ਸੁਨਨਿ ਕੀਜਹਿ ਰੁਚਿ ਠਾਨੀ।
ਯਰ੍ਯੋ ਅਰਥ ਜੋ ਸ਼ਬਦ ਮਝਾਰਾ।
ਬਾਰ ਬਾਰ ਉਰ ਕਰਹੁ ਬਿਚਾਰਾ॥33॥
ਕ੍ਯਾ ਗੁਰ ਕਹੈਂ, ਕਰੈਂ ਹਮ ਕਹਾਂ।
ਸਨੈ ਸਨੈ ਮੋਰਹੁ ਮਨ ਮਹਾਂ।
ਮਮ ਸਰੀਰ ਕੋ ਧਾਰਹੁ ਧ੍ਯਾਨ।
ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲਾ ਪੁੰਨ ਮਹਾਂਨ॥34॥
ਮਮ ਬਾਨੀ ਕੋ ਕਰਹੁ ਉਚਾਰਨਿ।
ਮਿਲ ਸਿੱਖਨਿ ਤੇ ਅਰਥ ਬਿਚਾਰਨ।
ਜਿਮ ਤੁਰੰਗ ਕੋ ਦੇਹਿਂ ਮਸਾਲਾ।
ਬਹੁਰ ਕਰਹਿਂ ਕਾਜੈ ਚਿਰਕਾਲਾ॥35॥
ਤਬ ਹਯ ਰੋਗੀ ਹੋਇ ਨਿਰੋਵਾ।
ਸਭਿ ਸਰੀਰ ਦੀ ਬ੍ਯਾਧੀ ਖੋਵਾ।
ਤਿਮ ਸਤਿਗੁਰ ਕੋ ਕਰਬੇ ਧ੍ਯਾਨ।
ਹਿਰਦੇ ਧਾਰਨ ਪ੍ਰੇਮ ਮਹਾਂਨ॥36॥ ਸਾਰੇ ਜਗਿਆਸੂ ਜਨ ਸਤਿਗੁਰ ਜੀ ਦੇ ਪਾਵਨ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਲਾ ਕੇ ਸੁਣ ਰਹੇ ਸਨ। ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਸਮਝਾਉਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, ‘ਹੇ ਭਾਈ ਸਿੱਖੋ! ਸਤਿਨਾਮ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਮਰਨ ਕਰੋਗੇ ਤਾਂ ਹਉਮੈ ਦਾ ਵੱਡਾ ਰੋਗ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਫਿਰ ਮਨ ਰੂਪੀ ਘੋੜਾ ਵੀ ਵੱਡੀ ਸਵੱਛਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਵੇਗਾ। ਤੁਰਦੇ-ਫਿਰਦੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦੇ ਚੱਲੋ। ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਘਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮਕਾਰ ਕਰਦੇ ਰਹੋ, ਉੱਠਦੇ- ਬੈਠਦੇ, ਜਾਗਦੇ, ਸੌਂਦੇ, ਕੰਨਾਂ ਨਾਲ ਸੁਣਦੇ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣਾ ਹਿਰਦਾ ਸਤਿਗੁਰ ਜੀ ਨਾਲ ਜੋੜੋ। ਜਿਵੇਂ ਘੜਾ ਚੁੱਕੀ ਇਸਤਰੀ ਘੜਾ ਚੁੱਕੀ ਹੋਈ ਵੀ ਹੱਥ ਹਿਲਾ ਕੇ ਬਹੁਤ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੀ ਵੀ ਆਪਣੇ ਰਾਹ ਤੁਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨਾ ਘੜਾ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਡੋਲਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਿਰ ’ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਘੜੇ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਮਨ-ਬਿਰਤੀ ਨੂੰ ਇਕਾਗਰ ਕਰ ਕੇ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋ ਅਤੇ ਅੰਤ ਸਮੇਂ ਤੁਸੀਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੋਗੇ’: ਸਿਮਰਹਿਂ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਸਤਿਨਾਮੂ।
ਤਬ ਨਾਸਹਿਂ ਹਉਮੈ ਬਡ ਆਮੂ॥
ਮਨ ਤੁਰੰਗ ਬਡ ਸੁਧਤਾ ਪਾਵੈ।
ਗੁਰ ਅਨੁਸਾਰੀ ਹੁਇ ਥਿਰਤਾਵੈ॥37॥
ਪਾਇਨ ਬਿਚਰਤਿ ਸਿਮਰਹੁ ਨਾਮੂ।
ਹਾਥਨ ਕਰਿਹੁ ਕਾਜੁ ਸਭਿ ਧਾਮੂ॥
ਊਠਤਿ ਬੈਠਤਿ ਜਾਗਤਿ ਸੋਵਤਿ।
ਸੁਨਤੇ ਸ਼੍ਰਵਣ, ਬਿਲੋਚਨ ਜੋਵਤਿ॥38॥
ਰਿਦਾ ਧਰਿਹੁ ਸਤਿਗੁਰ ਕੇ ਸੰਗ।
ਅਪਰ ਕ੍ਰਿਯਾ ਕਰਿਯਹਿ ਸਭਿ ਅੰਗ।
ਜਿਮ ਸਿਰ ਘਟਿ ਬਹੁ ਬਾਤ ਬਨਾਵਤਿ।
ਹਾਥ ਹਲਾਵਤਿ, ਮਾਰਗ ਜਾਵਤਿ॥39॥
ਤਊ ਘਟੇ ਸੋਂ ਮਨ ਹੈ ਜੁਰਿਓ।
ਗਿਰਹਿ ਨ ਡੋਲਹਿ, ਰਹੈ ਸੁ ਧਰਿਓ।
ਇਮ ਬ੍ਰਿਤਿ ਨਿਸ਼ਚਲ ਕਰਿ ਸੁਖ ਪਾਵੋ।
ਅੰਤਕਾਲ ਕੈਵਲ ਹੁਇ ਜਾਵੋ॥40॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ, ਰਾਸਿ ਦੂਜੀ, ਅਧਿ: 18) ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਐਸੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਾਉਂਦਿਆਂ ਪਾਵਨ ਫ਼ਰਮਾਨ ਹੈ: ਨਾਮਾ ਕਹੈ ਤਿਲੋਚਨਾ ਮੁਖ ਤੇ ਰਾਮੁ ਸੰਮਾ੍ਲਿ॥
ਹਾਥ ਪਾਉ ਕਰਿ ਕਾਮੁ ਸਭੁ ਚੀਤੁ ਨਿਰੰਜਨ ਨਾਲਿ॥ (ਪੰਨਾ 1375) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਪਾਵਨ ਬਚਨ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਭਗਤ ਜਨਾ ਤੇ ਸਿੱਖ ਸੇਵਕਾਂ ਦੀ ਨਿਰੰਕਾਰ ਵਿਚ ਸ਼ਰਧਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਉਹ ਸਦਾ ਗ੍ਰਿਹਸਤ ਵਿਚ ਉਦਾਸੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਾਹਿਬਾਂ ਦਾ ਫ਼ਰਮਾਨ ਹੈ: ਭਗਤ ਜਨਾ ਕਉ ਸਰਧਾ ਆਪਿ ਹਰਿ ਲਾਈ॥
ਵਿਚੇ ਗ੍ਰਿਸਤ ਉਦਾਸ ਰਹਾਈ॥ (ਪੰਨਾ 494) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਈ ਮਾਈਆ, ਭਾਈ ਜਾਪਾ, ਭਾਈ ਨਈਆ ਤੇ ਭਾਈ ਤੁਲਸਾ ਜੀ ਨੇ ਸਤਿਗੁਰ ਜੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲਦੇ, ਕਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਉਹ ਜੀਉਂਦੇ-ਜੀਅ ਸੇਵਾ ਕਰਦਿਆਂ ਅੰਤ ਕਾਲ ਸਤਿਗੁਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋ ਕੇ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਏ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਦੀ ਪਰਮ ਪਦਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਉਲੇਖ ਕਰਦਿਆਂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਕੇ ਪਿਆਰੇ, ਗੁਰੂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤੇ ਆਚਾਰੀ ਪੁਰਸ਼ ਕਿਹਾ ਹੈ: ਮਾਈਆ ਜਾਪਾ ਜਾਣੀਅਨਿ ਨਈਆ ਖੁਲਰ ਗੁਰੂ ਪਿਆਰਾ।
ਤੁਲਸਾ ਵਹੁਰਾ ਜਾਣੀਐ ਗੁਰ ਉਪਦੇਸ ਅਵੇਸ ਅਚਾਰਾ। | 
