ਸ਼ਹੀਦ ਕੌਮ ਦਾ ਥੰਮ੍ਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉਪਰ ਕੌਮ ਰੂਪੀ ਮਹਿਲ ਨੇ ਸਦੀਵੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹਿਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਵਿਚ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੁਤਬਾ ਰਖਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਮੇਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬੀੜ ਦੇ ਲਿਖਾਰੀ, ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਪੰਥ ਵਿਚਲੇ ਝਗੜਿਆਂ ਦੇ ਨਿਪਟਾਰਾ-ਕਰਤਾ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਵਾਨਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਬਜ਼ੁਰਗ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਬੰਦ-ਬੰਦ ਕਟਵਾ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜੋਧੇ ਵਜੋਂ ਵੀ ਹੈ। ਹੈ।

ਹਥਲਾ ਲੇਖ ਸਿਰਫ ਗਿ. ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ

ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ, ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲੇ ਪਿੰਡ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਵਿਖੇ 5 ਵੈਸਾਖ, ਸੰਮਤ 1879 ਬਿ. ਵੈਸਾਖ ਸੁਦੀ ਤੀਜ ਮੁਤਾਬਕ 18 ਅਪ੍ਰੈਲ,1822 ਈ. ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦਾ ਨਾਂ ਸ. ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦਾ ਨਾਂ ਮਾਈ ਦੇਸਾਂ ਸੀ। ਪਿੰਡ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਵਰਤਮਾਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸੰਗਰੂਰ, ਥਾਣਾ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਲਵੇ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪਿੰਡ ਹੈ।

ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਿਰਮਲੇ ਵਿਦਵਾਨ ਪੰਡਿਤ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਨ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਪੰਡਿਤ ਜੀ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿਚ ਮਿਲੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸਦਕਾ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਣਾ ਅਰੰਭ ਕੀਤਾ। ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਇੰਨਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਦੋ ਦਰਜਨ ਦੇ ਕਰੀਬ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਲਿਖਤਾਂ ਲਿਖੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਲਿਖਤਾਂ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਅਤੇ ‘ਤਵਾਰੀਖ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ' ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈਆਂ। ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ’ ਕਾਵਿਮਈ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਮਹਾਨ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ‘ਤਵਾਰੀਖ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ’ ਦੇ ਪੰਜ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਇਸੇ ਹੀ ਸੰਪੂਰਨ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਮਾਲਵੇ ਦੀ ਠੇਠ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਲਿਖਤਾਂ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੀ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹ ਉਮਰ ਵਿਚ ਲਿਖੀਆਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿਚ ਮੀਲ-ਪੱਥਰ ਸਾਬਤ ਹੋਈਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸਮੇਂ ਭਾਵ 1880 ਈ. ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1896 ਈ. ਤਕ ਦੇ ਅਰਸੇ ਦੌਰਾਨ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੀ ਉਮਰ 58 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 74 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸੀ।

1192 ਈ. ਨੂੰ ਤਰੈਣ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਰਾਜ ਚੌਹਾਨ ਮੁਹੰਮਦ ਗੋਰੀ ਤੋਂ ਹਾਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਰਾਏਬੀਰ ਤੁਰਕਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸੁਨਾਮ ਆ ਗਿਆ।

ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਰਾਏਬੀਰਾ ਦੁੱਲਟ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਸੱਤ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਸਾਰ, ਧਾਰ, ਕੈਂਬੋ, ਬਨ, ਲੌਂਗੋ, ਰਾਜਾਣੀ ਅਤੇ ਬਡਿਆਣੀ ਸਨ। ਗਿ. ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ:

ਸਾਤ ਪੂਤ ਦੁੱਲਟ ਕੇ ਥੀਏ, ਸਾਰ ਧਾਰ ਕੈਂਬੋ ਬਨ ਲੀਏ।
ਲੌਂਗੋ ਰਾਜਰਾਣੀ ਬਡਿਆਣੀ। ਰਾਇ ਨਾਮ ਪ੍ਰਗਟੇ ਬੜ ਜਾਣੀ।
ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰੀਤ ਉਨੇ ਅਪਾਰੇ। ਜੱਟਨ ਕੇ ਘਰ ਬਿਯਾਹੇ ਸਾਰੇ।
ਉਨਕਿ ਸੰਤਤਿ ਜੋ ਬਹੋ ਹੋਈ। ਦੁੱਲਟ ਗੋਤ ਪ੍ਰਗਟੇ ਸੋਈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤਕ ਦੁੱਲਟ ਗੋਤ ਦੇ ਇਹ ਲੋਕ ਕੈਂਬੋਵਾਲ ਨਾਮੀ ਪਿੰਡ ਵਿਖੇ ਰਹਿੰਦੇ ਰਹੇ। ਜਦੋਂ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਮਹਿਰਾਜ ਵਿਖੇ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਜੰਗ ਲੜੀ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਭਾਈ ਚੂਹੜ ਦੁੱਲਟ ਅਤੇ ਭਾਈ ਭੱਲਣ ਦੁੱਲਟ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੁਝ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਇਸ ਜੰਗ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ। ਜੰਗ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਭਾਈ ਚੂਹੜ ਜੀ ਵੀ ਕਈ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਭਾਈ ਚੂਹੜ ਨੂੰ ਸੌ ਘੋੜਸਵਾਰਾਂ ਦਾ ਤਾਬਿਆਦਾਰ ਥਾਪ ਦਿੱਤਾ। ਇਕ ਵਾਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਭਾਈ ਚੂਹੜ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕਹੋ ਕਿ ਕੰਧ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਨਦੀ ਵਿੱਚੋਂ ਪੱਥਰ ਲਿਆ ਕੇ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਨ। ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਇਹ ਕੰਮ ਜਾ ਲੱਗਾ। ਪੰਜ ਦਿਨਾਂ ਪਿੱਛੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਸਿੱਖ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਪੰਜ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਆਰਾਮ ਕੀਤੇ ਨਦੀ ਵਿੱਚੋਂ ਪੱਥਰ ਲਿਆ ਕੇ ਢੇਰ ਲਗਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਹਾਲਤ ਦੇਖੀ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥਾਂ-ਪੈਰਾਂ ਅਤੇ ਗੋਡੇ-ਮੋਢੇ ਆਦਿ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਲਹੂ ਵਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਕਾਰਜ ਸਿੱਖਾਂ ਤੋਂ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਮੈਂ ਵੀ ਤਾਂ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਸਿੱਖ ਹੀ ਹਾਂ। ਉਸ ਦਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦੇਖ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਹਾਲ ਹੋਣ ਦਾ ਅਸੀਸ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਬਖਸ਼ੀ।

ਭਾਈ ਚੂਹੜ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਨਾਮ ਭਾਈ ਕਾਲ੍ਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ, ਭਾਈ ਨਗਾਹੀਆ ਜੀ ਤੇ ਭਾਈ ਮਨੀਆ ਜੀ (ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ) ਹੋਏ। ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਈ ਮਨੀਆ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 6 ਫਰਵਰੀ, 1664 ਈ. ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਦਇਆ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਹੋਇਆ। (ਕੁਝ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਜਨਮ 10 ਮਾਰਚ, 1644 ਈ. ਹੈ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਭਾਈ ਮਾਈ ਦਾਸ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਮਧਰੀ ਬਾਈ ਜਨਮ-ਸਥਾਨ ਪਿੰਡ ਅਲੀਪੁਰ, ਮੁਜੱਫਰਗੜ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਹੈ) ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਨਾਨਕੇ ਪਿੰਡ ਅਕੋਈ ਸਾਹਿਬ (ਸੰਗਰੂਰ) ਵਿਖੇ ਸਨ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾਇਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਭਰਾ ਭਾਈ ਨਗਾਹੀਆ ਜੀ ਦੇ ਸੱਤ ਪੁੱਤਰ ਅੱਘੜ ਸਿੰਘ, ਥਰਾਜ ਸਿੰਘ, ਦਰਗਾਹਾ ਸਿੰਘ, ਚੁੱਘਾ ਸਿੰਘ, ਮਰਾਝ ਸਿੰਘ, ਸੁਜਾਨਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਖਤਾ ਸਿੰਘ ਹੋਏ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਿਆਈ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1699 ਈ. ਦੀ ਵੈਸਾਖੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ‘ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ’ ਕੀਤੀ। ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਆਪ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਬਣੇ, ਉੱਥੇ ਭਾਈ ਮਨੀਆ ਜੀ ਵੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਦਾਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਬਣ ਗਏ। ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਛੱਡਣ ਵੇਲੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਡਿਊਟੀ ਮਾਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲ ਜਾਣ ਲਈ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ। ਦਸੰਬਰ 1704 ਈ. ਨੂੰ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਾਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਲੈ ਕੇ ਗਏ।

ਸੋਢੀ ਹਰਿ ਜੀ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਾਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖੀ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਆਪ ਜੀ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਸਨ। ਪੰਥ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਟਕਸਾਲ ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਸੰਪਰਦਾਈ ਟਕਸਾਲ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣਾ ਮੋਢੀ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮੰਨਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਟਕਸਾਲ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਗਿਆਨੀ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਗੁਰ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਵਖਿਆਨ ਕਰਦੀਆਂ ਕੁਝ ਕਿਰਤਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਗਿਆਨ ਰਤਨਾਵਲੀ, ਭਗਤ ਰਤਨਾਵਲੀ ਆਦਿ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਦਮਦਮੀ ਬੀੜ ਦਾ ਲਿਖਾਰੀ ਅਤੇ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਕਰਤਾ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ।

ਇਸ ਸਮੇਂ ਤੱਤ ਖਾਲਸਾ ਅਤੇ ਬੰਦਈ ਖਾਲਸਾ ਵਿਚ ਆਪਸੀ ਝਗੜਾ ਹੋ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਬੜੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਨਾਲ ਹੱਲ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸਾਰੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਫੈਲ ਗਈ। ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਜਾਲਮ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ’ਤੇ ਕਹਿਰ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਦਿਨ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਵੀ ਜਾਲਮ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਨੱਕ ਵਿਚ ਦਮ ਕਰ ਕੇ ਰੱਖਿਆ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਵਧਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਲਈ ਜਾਲਮ ਹਕੂਮਤ ਅੰਦਰੋਂ ਅੰਦਰੀ ਚਾਲਾਂ ਘੜ੍ਹਨ ਲੱਗ ਗਈ। ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਆਉਣ ’ਤੇ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਖਾਂ ਉਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਹੋਣ ਲੱਗੇ। ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਮੁਖਬਰੀਆਂ ਨੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਫੜਾ ਕੇ ਮਰਵਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਮਾਲਵੇ ਵੱਲ ਨੂੰ ਚਾਲੇ ਪਾਏ। ਸਿੰਘ ਬੀਕਾਨੇਰ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵੱਲ ਨਿਕਲ ਗਏ।

ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਸਿੰਘ ਆਪਸ ਵਿਚ ਇਕੱਠੇ ਨਹੀਂ ਹੋਏ ਸਨ ਤਾਂ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਵੀਚਾਰ ਬਣਾਈ ਤਾਂ ਕਿ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਸਰਕਾਰ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਨਾਮੋ ਨਿਸ਼ਾਨ ਮਿਟਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਸੂਬੇ ਕੋਲ ਦੀਵਾਲੀ ਦਾ ਮੇਲਾ ਲਾਉਣ ਲਈ ਸੱਦਾ ਭੇਜਿਆ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਇੱਥੇ ਦੀਵਾਲੀ ਦਾ ਮੇਲਾ ਲਾਉਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਸ਼ਰਤ 'ਤੇ ਮੇਲਾ ਲਾਉਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਜਿਹੜੀ ਵੱਟਕ ਹੋਵੇਗੀ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਰੁਪਏ (ਇਕ ਤੈਅ ਕੀਤੀ ਰਕਮ) ਨਗਦ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਾਉਣੇ ਹੋਣਗੇ। ਇਹ ਸ਼ਰਤਾਂ ਤੈਅ ਕਰ ਕੇ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਾਰੇ ਪਾਸੇ ਪੰਥ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਪੱਤਰ ਭੇਜੇ। ਦੀਵਾਲੀ ਦਾ ਮੇਲਾ ਲਾਉਣ ਲਈ ਸਿੰਘਾਂ ਵਿਚ ਚਾਓ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਓਧਰ ਸਰਕਾਰ ਲਈ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਇਕੱਲੇ-ਇਕੱਲੇ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਬਜਾਇ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਕੇ ਮਾਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪੁਲਿਸ ਚੌਂਕੀਆਂ ਬਿਠਾਉਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਜਦ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਨੀਤ ਖਰਾਬ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਤਾਂ ਰਾਤੋ ਰਾਤ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਚਿੱਠੀਆਂ ਭੇਜ ਕੇ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ। ਦੀਵਾਲੀ ਦਾ ਮੇਲਾ ਨਾ ਲੱਗਿਆ। ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਮਨਸ਼ਾ ’ਤੇ ਪਾਣੀ ਫਿਰ ਗਿਆ। ਬਦਲੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਸਜ਼ਾ ਲਈ ਕਚਹਿਰੀ ਵਿਚ ਬੁਲਾ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਾਂ ਤਾਂ ਰੁਪਏ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਾਓ ਜਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੋ ਜਾਓ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਪਾਓ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਿਹਾ ਮੇਲਾ ਤੁਸੀਂ ਲੱਗਣ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਫਿਰ ਰੁਪਏ ਕਿਸ ਵਾਸਤੇ? ਜਕਰੀਆ ਖਾਨ ਨੂੰ ਗੁੱਸਾ ਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਲਿਖਤ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਮੱਘਰ ਸੁਦੀ ਪੰਚਮੀ ਬਿਕਰਮੀ 1795 ਵਿਚ 29 ਮੱਘਰ 1738 ਈ. (ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਮੁਤਾਬਕ 1734 ਈ.) ਨੂੰ ਨਖਾਸ ਚੌਕ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਪਿੱਛੋਂ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਅਸਥਾਨ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਮਸਤੀ ਗੇਟ ਕੋਲ ਬਣਾਇਆ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿਚ ਰੋਸ ਤੇ ਜੋਸ਼ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ।

ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਤਿੰਨ ਭਤੀਜੇ ਭਾਈ ਅੱਘੜ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਥਰਾਜ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਦਰਗਾਹਾ ਸਿੰਘ ਬਹੁਤ ਜੋਸ਼ੀਲੇ ਤੇ ਤਲਵਾਰ ਦੇ ਧਨੀ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨਾਲ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਖਾਲਸੇ ਵਿਚ ਰੋਸ ਹੋਣਾ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜੋਸ਼ ਵਧ ਗਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਣਾ। ਫਤਵਾ ਦੇਣ ਗਏ ਮੁਫ਼ਤੀ ਅਬਦੁਲ ਰਜ਼ਾਕ ਜਿਹੜਾ ਹਾਥੀ 'ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਭਾਈ ਅੱਘੜ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹਾਥੀ ਦੀ ਪੂਛ ਫੜ ਕੇ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਕਾਜੀ ਦਾ ਸਿਰ ਕੱਟ ਕੇ ਨੇਜੇ ’ਤੇ ਟੰਗ ਕੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਘੁੰਮਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਭੇਟ ਕਰ ਕੇ ਬਹਾਦਰੀ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਲਿਆ।

ਜਦੋਂ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਰੋਪੜ ਵੱਲ ਨੂੰ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਜੰਮ ਕੇ ਲੜਾਈ ਹੋਈ ਤਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਤੇਗ ਦੇ ਬੜੇ ਜੋਹਰ ਵਿਖਾਏ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਦੰਦ ਖੱਟੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਅੰਤ ਭਾਈ ਅੱਘੜ ਸਿੰਘ ਤੇ ਭਾਈ ਥਰਾਜ ਸਿੰਘ ਪਿੰਡ ਘਨੋਲੀ ਵਿਖੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੱਜ ਵੀ ਘਨੋਲੀ ਵਿਖੇ ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਭਾਈ ਦਰਗਾਹਾ ਸਿੰਘ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਹਰਿਦੁਆਰ ਆ ਕੇ ਗੰਗਾ ਕਿਨਾਰੇ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਬਣਾਈ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਹਰਿਦੁਆਰ ਵਿਖੇ ਬਾਬਾ ਦਰਗਾਹਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਅਤੇ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਯਾਦ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਬਾਕੀ ਜਿਹੜੇ ਚਾਰ ਭਤੀਜੇ ਸਨ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਭਾਈ ਨਗਾਹੀਆ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਪਿੰਡ ਕੈਂਬੋਵਾਲ ਆ ਕੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਹ ਚਾਰ ਭਰਾਵਾਂ-ਭਾਈ ਮਰਾਝ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਰੁੱਘਾ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਸੁਜਾਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਬਖਤਾ ਸਿੰਘ ਵਿਆਹੇ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਦੀ ਔਲਾਦ ਇੱਥੇ ਕੈਂਬੋਵਾਲ ਦੇ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਵਿਖੇ ਵੱਸ ਗਈ ਹੈ। ਭਾਈ ਬਖਤਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਭਾਈ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਹੋਏ। ਇਸ ਪਰਵਾਰ ਕੋਲ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸੋਨੇ ਦੇ ਮੁੱਠੇ ਵਾਲੀ ਤਲਵਾਰ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਾਤਾ ਦਇਆ ਕੌਰ ਦੀਆਂ ਖੜ੍ਹਾਵਾਂ ਯਾਦਗਾਰ ਵਜੋਂ ਸੰਭਾਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।

ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਕੌਮ ਦੇ ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਇਹ ਚਾਰ ਭਰਾ ਸ. ਅਨੋਖ ਸਿੰਘ, ਸ. ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ, ਸ. ਸੱਦਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਸਨ। ਸ. ਅਨੋਖ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਪੁੱਤਰੀਆਂ ਨਾਭੇ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵਿਆਹੀਆਂ ਸਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਚੋਂ ਬੀਬੀ ਜਸਮੇਰ ਕੌਰ ਦੇ ਕੁੱਖੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਜੋ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖੀ ਸਿਧਾਂਤ ’ਤੇ ਪਹਿਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲੈਣ ਲਈ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਮੋਢੀ ਹੋਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਰਾਜ ਗੱਦੀ ਤੋਂ ਲਾਹ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਭੇਜਿਆ। ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲਿਖਤਾਂ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ‘ਤਵਾਰੀਖ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ’ ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ ਕਿ ਪਿੰਡ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਜੋ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਲਈ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਕੁਰਬਾਨੀ ਭਰਿਆ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ। ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਹੀ ਫੂਲਕੀਆਂ ਮਿਸਲ ਦੇ ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਬਰਨਾਲੇ ਤੋਂ ਸੁਨਾਮ ਵੱਲ ਵਧੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਨਾਦਰਸ਼ਾਹੀ ਹਮਲੇ ਨਾਲ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਅਤੇ ਕੈਂਬੋਵਾਲ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਨਾਲ ਲਗਦੇ ਹੋਰ ਪੰਜ ਪਿੰਡ ਉੱਜੜ ਗਏ ਸਨ। ਚੌਧਰੀ ਬਿਆਮੱਲ ਦੁੱਲਟ ਅਤੇ ਹਰੀਚੰਦ ਜੀ ਨੇ ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵਸਾਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲਗਦੇ ਪੰਜ ਪਿੰਡ ਜਿਹੜੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਗੜ੍ਹ ਸਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ- ਤਕੀਪੁਰ, ਰੱਤੋਕੇ, ਢੱਡਰੀਆਂ, ਸਾਹੋਕੇ ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਪਿੰਡ ਬਡਬਰ ਜੋ ਰਿਆਸਤ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਦਾ ਸੀ। ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੱਤਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਤੰਗ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਅਬਦਾਲੀ ਆਇਆ ਇਸ ਨੇ ਫਿਰ ਇਹ ਪਿੰਡ ਉਜਾੜ ਦਿੱਤੇ। ਜਦੋਂ ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਫਿਰ 1747 ਈ. ਵਿਚ ਉੱਭਾਵਾਲ ਚੱਠੇ ਤੇ ਉਪਲੀ ਨੂੰ ਆਬਾਦ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਦੇ ਦੁੱਲਟ ਚੌਧਰੀਆਂ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਫਿਰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਤੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਪਿੰਡ ਦੀ ਗੱਡੀ ਮੋਹੜੀ ਪੁੱਟ ਦਿੱਤੀ। ਫਿਰ ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਮੂਲ ਚੰਦ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਦਿਆਲ ਜੀ, ਜੋ ਭਾਈ ਭਗਤੂ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ, ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਪਿੰਡ ਵਸਾਉਣ ਲਈ ਆਪ ਚੰਗਾ ਦਿਨ ਮਿੱਥ ਕੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਆਬਾਦ ਕਰੋ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨੇ ਦੁਸਹਿਰੇ ਦਾ ਦਿਨ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਕੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਮੋਹੜੀ ਗੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਜੋ ਸੰਨ 1749 ਈ. ਦੁਸਹਿਰੇ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਸੱਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਕੇ ਪਿੰਡ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਵਸਾਇਆ ਗਿਆ। ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਫਿਰ ਮੋਹੜੀ ਪੁੱਟ ਕੇ ਖੂਹ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਦਿਤੀ। ਜਦੋਂ ਸੰਗਤ ਨੇ ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮੂਲ ਚੰਦ ਨੂੰ ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅੱਜ ਤੋ ਬਾਅਦ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਪਾਤਾਲ ਵਿਚ ਲੱਗ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਧਾੜਵੀ ਲੁੱਟ ਜਾਂ ਉਜਾੜ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ (ਕੈਂਬੋਵਾਲ ਦੇ ਥੇਹ ਵਿਖੇ) ਸੁਭਾਇਮਾਨ ਹੈ। ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵੱਲੋਂ 4,5,6 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਹਰ ਸਾਲ ਸਲਾਨਾ ਜਨਮ ਦਿਹਾੜਾ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਮਰ ਸ਼ਹੀਦ ਸੰਤ ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਨੇ ਆਪ ਕਰਵਾਈ ਸੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਮੌਜੂਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਭਾਈ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਲੌਂਗਵਾਲ ਜੀ (ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ) ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬਾਬਾ ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਬਾਬਾ ਕੌਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਅ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਵਿਖੇ ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਪੱਤੀ ਰੰਧਾਵਾ ਵਿਖੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਯਾਦਗਾਰ ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਹਰ ਸਾਲ ਸਲਾਨਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਮਿਤੀ 12,13,14 ਦਸੰਬਰ ਅਤੇ ਦੇਸੀ ਮਹੀਨੇ ਮੁਤਾਬਿਕ 27,28,29 ਮੱਘਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੋ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਮਹਾਨ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ ਜੀ, ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਜੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਸਤੀ ਦਾਸ ਜੀ ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨਾਲ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ। ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਛੋਟੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਪਿੰਡ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਮੋਈ ਬੈਠਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਪਾਵਨ ਧਰਤੀ ਨੂੰ 52 ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦਾ ਮਾਣ ਹਾਸਲ ਹੈ। ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪਿੰਡ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਦਾ ਨਾਂ ਧਰੂ ਤਾਰੇ ਵਾਂਗ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਚਮਕਦਾ ਰਹੇਗਾ।