ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ— ਜਨਮਸਾਖੀ, ਬਿਲਾਸ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਨਾਮਾ ਆਦਿ ਵਿਚ ਚਮਤਕਾਰ ਵੀ ਇਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਸਾਹਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਮਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸਤਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ, “ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ‘ਆਖੀ’ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੀ। ਫਿਰ ਉਹ ਹੀ ‘ਸਾਖੀ’ ਬਣਿਆ। ਗੁਣਵਾਨ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਰੌਚਿਕਤਾ ਭਰ ਕੇ ‘ਬਿਲਾਸ’ ਦਾ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਫਿਰ ‘ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਡੇ ਹੱਥ ਆਇਆ।” ਅਤੇ ਡਾ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ ਅਨੁਸਾਰ, “ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਜੋ ਚਰਿਤ੍ਰ ਜਨਮਸਾਖੀਕਾਰਾਂ ਨੇ ਉਲੀਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤੋਰੀ ਲੀਹ ਨੂੰ ਅਧਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹੱਥੀਂ ਸੰਪੰਨ ਹੋਇਆ।” ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਗੁੜ੍ਹਤੀ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਮਿਲ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾਮ-ਲਿਵ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ ਆਪ ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਵੱਲੋਂ ਧੁਰ ਤੋਂ ਹੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਆਪ ਦਾ ਵਿਅਕਤਿਤਵ ਬਹੁਗੁਣੀ, ਆਦਰਸ਼ਕ ਤੇ ਪ੍ਰੇਰਕ ਸੀ। ਆਪ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਜੋ ਆਦਰਸ਼ਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਆਪ ਦਾ ਅਸਲ ਜੀਵਨ ਸੀ। ਆਪ ਜੋ ਕਹਿੰਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਸੂਲਾਂ ’ਤੇ ਖ਼ੁਦ ਵੀ ਚੱਲਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਆਪ ਦੇ ਉੱਚ ਜੀਵਨ ਦੀ ਛੋਤ ਆਪ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿਚ ਆਏ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਲਿਖੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਲਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਡਾ. ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸਾਧਨਾ ਦੇ ਮੂਲ ਉਦੇਸ਼ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਿਆਂ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ “ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਨਿਰੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਰੁਚੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲੈ ਕੇ ਕਿਸੇ ਤਵਾਰੀਖ਼ੀ ਘਾਟੇ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਕੇਵਲ ਉੱਨਤੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਟ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਨਾ ਲੋਚਦੇ ਸਨ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਿਖਤ ਵਿਚ ਇਕ ਨਿਰਾਲਾਪਨ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਉਪਰੋਕਤ ਤਿੰਨਾ ਕਾਰਨਾਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੇਖਨੀ ਦਾ ਮੂਲ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਨਿਰਮਲਤਾ ਵਿਚ ਹੈ, ਜੋ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਵਿਚ ਪ੍ਰਯਤਨਸ਼ੀਲ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਲਮ ਆਦਰਸ਼ ਦਾ ਅਕਸ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਉਹ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਤਾਸੀਰ ਵਿਚ ਜਗਮਗਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।” ਆਪ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੀ ਨਿਰਮਲਤਾ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਉਹ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ੇ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ— ਇਤਿਹਾਸ, ਸਾਹਿਤ, ਧਰਮ ਆਦਿ, ਪਰ ਆਪ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਮੂਲ ਵੱਖ- ਵੱਖ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਇਕ ਹੀ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ।

“ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਰਾਹੀਂ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਜੋ ਬੀੜਾ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਆਸ਼ੇ ਨੂੰ ਵਾਰਤਕ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਦੁਆਰਾ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਬੜੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਸਿਰੇ ਚੜ੍ਹਾਇਆ।” ਜੋ ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਜੀ ਨੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਉਹ ਸਮੇਂ ਦੇ ਫੇਰ ਨਾਲ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਤਕ ਰਾਜਸੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ, ਐਸ਼ਵਰਜ ਤੇ ਲਾਲਚ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਾਰਨ ਗਿਰਾਵਟ ਵੱਲ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਗਿਰਾਵਟ ਨੇ ਹੀ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਚਰਿੱਤ੍ਰ ਲਿਖਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੱਤੀ। ਆਪ ਨੇ ‘ਕਲਗੀਧਰ ਚਮਤਕਾਰ’ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿਚ ਇਸ ਆਸ਼ੇ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦਿਆਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ, “ਉੱਚੇ ਜੀਵਨ ਲਈ ਉੱਚੇ ਜੀਵਨ ਹੀ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਆਉਣ ਤਾਂ ਲਾਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੇ ਇਹ ਕੁਝ ਘਟੇ ਤਾਂ ਫੇਰ ਉੱਚੇ ਜੀਵਨ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵੇ ਗਏ, ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹੂ-ਬ-ਹੂ ਜਿਉਂਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਆ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਵੀ ਲਾਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।”5 ਇਸ ਲਈ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਮਤਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਚਰਿੱਤ੍ਰ ਦੀਆਂ ਹੂ-ਬ-ਹੂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਹ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤਕ ਸਫਲ ਵੀ ਹੋਏ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਚਮਤਕਾਰ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਸਰੂਪ ਤੇ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ:

ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਇਕ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨ, ਸਾਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਉਸ ਇਕ ਓਅੰਕਾਰ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਮੰਨਣ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਰਾਹੀਂ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਵਿਦਮਾਨ ਪਰ ਅਦ੍ਰਿਸ਼, ਇਕ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਸੰਜੋਗ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਅਮਲ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਹੈ। ਇਸ ਸੁਭਾਗੇ ਅਮਲ ਵਾਲੇ ਪੰਥ ਦੀ ਸੰਗਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਚਾਰ ਉਦਾਸੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਦ-ਬੰਨੀਆਂ ਵਿਚ ਸਮੇਟਣਾ ਜਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿਚ ਬਿਆਨ ਕਰਨਾ ਸਾਡੀ ਸਮਰੱਥਾ ਤੋਂ ਪਾਰ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹਨ। ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ, “ਜੀਵਨ ਚਰਿੱਤਰ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਦਾ ਮਿਣਨਾ ਨਹੀਂ ਤੇ ਉਸ ਮਿਣਨ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਣ ਕੱਢ-ਕੱਢ ਦੱਸਣ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਸਾਧਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਚਰਿੱਤਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਅਸੀਂ ‘ਗ਼ੈਰ ਮਾਮੂਲੀ’, ‘ਅਦਭੁਤ’, ‘ਰੱਬੀ ਜ਼ਹੂਰ’ ਵਾਲੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਾਮੂਲੀ ‘ਅਸਚਰਜ ਰਹਿਤ’, ਧਿਆਨ ਵਾਲੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਤਦ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਜ਼ਿਕਰ ਨੂੰ ਜਿੰਨਾ ਸੱਚਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਉਨਾਂ ਕੂੜਾ ਤੇ ਝੂਠਾ ਵੀ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ।”6

ਗੁਰੂ ਸਦਾ ਬੇਅੰਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਦਾ ਕਰਮ ਹੈ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨੀ। ਗੁਰੂ ਦੀ ਹਸਤੀ ਨੂੰ ਮਾਪਣਾ ਜਾਂ ਸਮਝਣਾ ਜਿੱਥੇ ਸਾਡੇ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਕਰਨ ਦੇ ਤੁਲ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਇਹ ਸਾਡੀ ਸਮਰੱਥਾ ਤੋਂ ਲੱਖਾਂ ਗੁਣਾਂ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਰੂਪ ਦਾ ਉਹ ਪੱਖ ਜੋ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨਾਲ ਇਕਮਿਕਤਾ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਖੰਡਾਂ-ਬ੍ਰਹਿਮੰਡਾਂ ਵਿਚ ਵਿਆਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਕਾਲ ਦੀ ਸੀਮਾ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰ੍ਹੇ ਹੈ, ਉਸ ਵਾਸਤੇ ਵਿਚਾਰ ਇਕ ਬੜਾ ਛੋਟਾ ਤੇ ਨਿਮਾਣਾ ਜਿਹਾ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਪਰ ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਰੂਪ ਬਾਗ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇਕ ਪੱਤੇ ਜਾਂ ਫੁੱਲ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ਬੋ ਲੈਣ ਦੀ ਆਸ ਨਾਲ ਆਪ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸੁਭਾਗਾ ਕਾਰਜ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਸਰਬਕਾਲੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ:

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਸਨ, ਜੋ ਆਪ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਤੋਂ ਝਲਕਦਾ ਰੱਬੀ ਨੂਰ ਚੁੰਬਕ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਖਿੱਚ ਪਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਆਪ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਐਸੇ ਨੂਰ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ , ਜਿਸ ਨਾਲ “ਨੂਰ ਦਾ ਤਬਕ ਉੱਚਾ ਹੋ ਆਇਆ, ਹੁਣ, ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦੀ, ਪਰ ‘ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਆਛਾਦਨ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ’ ਧਰਤੀ ਦੇ ਗਗਨ ਮੰਡਲਾਂ ਵਿਚ ਨੂਰ ਭਰ ਗਿਆ। ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਛਹਿਬਰ ਲੱਗ ਗਈ, ਜਿਸ ਅੱਗੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਘਰਾਂ ਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦਾ ਪਰਛਾਵਾਂ ਲੰਮਾ ਪੈ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹਨੇਰਾ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਤਾਂ ਨੱਸ ਹੀ ਗਿਆ, ਨਾਲ ਮਨ ਦੇ ਮੰਡਲਾਂ ਤੋਂ ਤਮੋਂ ਦਾ ਅੰਧਕਾਰ ਵੀ ਨੱਸ ਗਿਆ।…ਸਮਾਧੀਆਂ ਵਿਚ ਲੱਗੀਆਂ ਬ੍ਰਿਤੀਆਂ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਫੈਲ ਰਹੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਂਙੂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਨੂਰ ਤੋਂ ਉਠ ਕੇ ਬਾਹਰਲੇ ਖਿੰਡਾਉ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਜਲਵਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਰਸ ਪੀਣ-ਹਾਰੀਆਂ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।”7 ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ (ਪ੍ਰਕਾਸ਼) ਸਮੇਂ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼, ਜੋ ਦਾਈ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, “ਅਕਾਸ਼ ਧਰਤੀ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਸੁਖ ਦਾ ਮੀਂਹ ਵੱਸਦਾ ਜਾਪਦਾ ਸੀ, ਫਿਰ ਇੰਜ ਜਾਪੇ ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਨਾ ਦਿਸਦੇ ਖੜੋਤੇ ਹਨ ਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਬਰਖਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਬੱਚਾ ਹਸੂੰ-ਹਸੂੰ ਕਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ, ਮਾਨੋਂ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਪੁਰਖ ਕਿਤੋਂ ਆ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।”

ਆਪ ਦੀ ਸਰੀਰਕ ਦਿਖ ਨੂੰ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ ਹੈ, “ਬੇਦੀ ਕੁਲ ਦਾ ਬਾਲਕਾ, ਹਸਮੁਖ, ਸੁੰਦਰ ਸਡੌਲ ਚਿਹਰਾ, ਮੱਥਾ ਚੌੜਾ ਤੇ ਬਾਹਾਂ ਲੰਮੀਆਂ, ਗੋਡਿਆਂ ਤਕ ਲੰਮੀਆਂ”9 ਅਤੇ “ਨੈਨ ਸਲੋਨੇ, ਗੌਰ ਤਨ, ਉਹ ਚੰਦਨ ਜਿਉਂ ਮਹਿਕਾਏ, ਮੱਥਾ ਨੂਰ ਚਮਕਦਾ ਉਸ ਦਾ ਚੁੰਬਕ ਖਿੱਚਾਂ ਪਾਇ।”10 ਬਚਪਨ ਵਿਚ “ਜਦ ਨਾਨਕ ਜੀ ਕਦੇ ਚੁਪ ਕਰ ਅੱਖਾਂ ਮੀਟ ਬੈਠਦੇ ਜਾਂ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁਹਾਰਨੀ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਦੁਆਲੇ ਸੂਰਜ ਦਾ ਝਾਉਲਾ ਪੈਂਦਾ।”

ਗੁਰ ਅਵਤਾਰ (ਅਕਾਲ ਰੂਪ):

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਦੇ ਇਕ ਗੁਰ ਅਵਤਾਰ ਹੋਣ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ:

1. ਨਾਨਕ ਜੀ ਦਾ ਆਗਮਨ ਠੰਡੇ ਪ੍ਰਭਾਉ ਵਾਲਾ ਸੀ। “ਪ੍ਰੋਹਿਤ ਆਪ ਦੇ ਜਨਮ (ਪ੍ਰਕਾਸ਼) ਸਮੇਂ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਰਾ ਠਰ ਜਾਂਦਾ”12 ਅਤੇ (ਗੁਰੂ) ਨਾਨਕ ਜੀ ਜਦ ਚਾਟਸਾਲ ਵਿਚ ਕਦਮ ਰੱਖਦੇ, ਕੋਈ ਠੰਡ ਤੇ ਸੁਆਦ ਜਿਹਾ ਜਾਪਦਾ।”13
2. ਆਪ ਦੇ ਸੁਭਾਉ ਵਿਚ ਦਾਨ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਹੀ ਸੀ, ਕੋਈ ਮਾਇਆ ਦਾ ਲਾਲਚ ਨਹੀਂ ਸੀ। “ਆਪ ਨਿੱਕੀ ਉਮਰੇ ਸਾਧਾਂ, ਸੰਤਾਂ ਨੂੰ ਜਾ ਮਿਲਦੇ ਤੇ ਘਰ ਵਿੱਚੋਂ ਜੋ ਸ਼ੈ ਹੱਥ ਆਉਂਦੀ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇ ਆਉਂਦੇ”14 ਅਤੇ “20 ਰੁਪਏ ਜੋ ਵਪਾਰ ਲਈ ਪਿਤਾ ਨੇ ਦਿੱਤੇ, ਉਸ ਦੀ ਭੁੱਖੇ ਸਾਧੂਆਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਦੀ ਰਸਦ ਲੈ ਕੇ ਦੇ ਆਏ ਤੇ ਇਸ ਬਦਲੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਬਹੁਤ ਮਾਰ ਵੀ ਖਾ ਲਈ।”15 ਆਪਣੇ ’ਤੇ ਦੁਖ ਨੂੰ ਜਰ ਲੈਂਦੇ ਪਰ ਕਿਸੇ ਗ਼ਰੀਬ ਤੇ ਭੁੱਖੇ ਲੋੜਵੰਦ ਦਾ ਦੁਖ ਦੇਖ ਨਹੀਂ ਸਨ ਸਕਦੇ।
3. ਆਪ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਬਚਨ ਉਚਾਰਦੇ, ਜੋ ਧੁਰ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। “ਨਾਨਕ ਜੀ ਅਜੀਬ ਰੰਗ ਵਿਚ ਹੀ ਹੁੰਦੇ, ਕਦੇ ਸਾਵਧਾਨ, ਕਦੇ ਹੱਸਦੇ, ਕਦੇ ਗਾਉਂਦੇ ਤੇ ਕਦੇ ਬੈਠੇ ਗੋਸ਼ਟਾਂ ਤੇ ਮਜਲਸਾਂ ਕਰਦੇ, ਕਦੇ ਚੁਪ ਚਾਪ ਘਰ ਚਾਦਰ ਤਾਣ ਪਏ ਰਹਿੰਦੇ, ਕਦੇ ਬਨ ਵਿਚ ਅੱਖਾਂ ਨੂਟ ਬੈਠਦੇ ਤੇ ਪਰ ਕਦੇ ਮੱਝੀਆਂ ਚਰਾਉਂਦੇ।”16 ਫਿਰ ਆਪ ਮੋਦੀਖਾਨੇ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦੇ ਵੀ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਤੇ ਰੱਬੀ ਰੰਗ ਵਿਚ ਆਏ ਤੇਰਾ-ਤੇਰਾ ਤੋਲੀ ਜਾਂਦੇ। “ਕਿਰਤ ਵਿਚ ਤਾਂ ਆਪ ਨੇ ਜਸ ਪਾਇਆ ਤੇ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਵੀ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ, ਪਰ ਨਾਲ ਰੱਬੀ ਰੰਗ ਨੂੰ ਰਤਾ ਨਾ ਵਿਸਾਰਦੇ”17
4. ਸੱਪ ਦਾ ਆਪ ਨੂੰ ਛਾਂ ਕਰਨਾ, ਆਪ ਦੀਆਂ ਮੱਝੀਆਂ ਦੇ ਚਰੇ ਖੇਤ ਦਾ, ਮੁੜ ਹਰੇ ਹੋ ਜਾਣਾ ਆਦਿ ਸਭ ਰੱਬੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿਚ ਸੀ। ਸਿਧਾਂ ਦੀਆਂ ਕਰਾਮਾਤਾਂ ਦਾ ਆਪ ’ਤੇ ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਾ ਹੋਣਾ, ਹਮਜ਼ਾ ਗੋਂਸ ਦਾ ਹੰਕਾਰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਚਾਲੀਸਾ ਤੋੜਨਾ, ਕੌੜੇ ਰੀਠੇ, ਮਿੱਠੇ ਕਰਨਾ ਆਦਿ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੰਕਾਰੀ ਤੇ ਅਗਿਆਨੀ ਤਪੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕ ਨਾਮ ਦੀ ਸੋਝੀ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਲਈ ਕੀਤਾ ਸੀ।
5. ਆਪ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਸਨ ਤੇ ਵੇਦਾਂ, ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਰੱਬੀ ਇਲਮ ਆਪ ਨੂੰ ਧੁਰ ਦਰਗਾਹ ਤੋਂ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਪਾਂਧਾ, ਆਪਦੇ ਪਿਤਾ ਕਾਲੂ ਜੀ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ, “ਨਾਨਕ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗੇ ਹੀ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਨੇ ਸਾਰੀ ਪਟੀ ਇਕ ਦਿਨ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤੀ”18 ਅਤੇ “ਮੁਲਾਂ ਨੇ (ਗੁਰੂ) ਨਾਨਕ ਜੀ ਦੇ ਹੱਥ ਸੀਹਰਫੀ ਦੀ ਸੈਂਚੀ (ਜਿਸ ਵਿਚ ਫ਼ਾਰਸੀ ਹਰਫ਼ ਦੇ ਅੱਗੇ ਉਸ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿਰਾਗ ਤੇ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੇ ਜਸ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ) ਦੇਖ ਕੇ, ਆਪ ਨੂੰ ਉੱਚੇ ਇਲਮ ਦੇ ਆਲਮ ਕਿਹਾ।”

ਸ਼ਾਇਰ, ਢਾਡੀ ਤੇ ਅਰਸ਼ੀ ਗੁਰੂ:

ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕਲਮ ਨੂੰ ਇਕ ‘ਰੱਬੀ ਸ਼ਾਇਰ’, ‘ਢਾਡੀ’ ਤੇ ‘ਅਰਸ਼ੀ ਗੁਰੂ’ ਦੀ ਕਲਮ ਕਹਿ ਕੇ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰੱਬ ਦਾ “ਢਾਢੀ”20 ਤੇ “ਸਾਇਰ”21 ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। “ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੂਰਨ ਹਉਮੈਂ ਅਭਾਵਤਾ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦਾ ਢਾਡੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਗੱਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੀਵੇਂ ਹੋਣ ਦੀ ਜਾਂ ਅਸਮਾਨੀ, ਰੂਹਾਨੀ, ਰੱਬੀ ਵਸੀਕਾਰਤਾ ਤੋਂ ਸੱਖਣੇ ਹੋਣ ਦੀ ਦਲੀਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੀ ਮਿਹਰ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਸ ਨਾਮ ਦਾਤ ਦਾ ਜਗਤ ਵਿਚ ‘ਪਸਾਉ’ ਪ੍ਰਸਾਰ ਕਰਨਾ ਆਪਣਾ ਰੱਬੀ ਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਦੱਸਿਆ ਤੇ ‘ਜੈਸੀ ਮੈ ਆਵੈ ਖਸਮ ਕੀ ਬਾਣੀ’ ਤੇ ‘ਬੀਜਉ ਸੂਝੈ ਕੋ ਨਹੀ ਬਹੈ ਦੁਲੀਚਾ ਪਾਇ’ ਆਦਿਕ ਥਾਈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਬੀ ਵਸੀਕਾਰਤਾ ਦਾ ਪਤਾ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਤੋਂ ਵੀ ਲਗਦਾ ਹੈ।”22

ਬੇਮਿਸਾਲ ਆਗੂ:

(ਗੁਰੂ) ਨਾਨਕ ਜੀ ਜਦ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਖੇਡਦੇ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੀ ਜਾਪਦੇ ਸਨ। ਨਾ ਆਪ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਡਰਦੇ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਡਰਾਉਂਦੇ, ਨਾ ਗੁੱਸੇ ਹੁੰਦੇ, ਨਾ ਲੜਦੇ, ਪਰ ਸਾਰੇ ਮੁੰਡੇ ਆਪ ਦੇ ਹੁਕਮ ਵਿਚ ਚਲਦੇ, ਕਿਉਕਿ “ਜਿਧਰ (ਗੁਰੂ) ਨਾਨਕ ਓਧਰ ਸਾਰੀ ਚਟਸਾਲ।”23 ਜਦ ਆਪ ਮੱਕੇ ਗਏ ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਆਪ ਮੱਕੇ ਵੱਲ ਪੈਰ ਕਰ ਕੇ ਲੇਟ ਗਏ। ਜਦ ਉੱਥੇ ‘ਜੀਵਨ ਸ਼ਾਹ’ ਨਾਮੀ ਮੁਰੀਦ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਆਪ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਵਰਜਿਆ, ਤਾਂ ਆਪ ਨੇ ਫ਼ੁਰਮਾਇਆ, “ਮੰਨ ਲਿਆ ਹੱਛਾ, ਬਈ ਮੇਰੇ ਪੈਰ ਖ਼ੁਦਾ ਵੱਲ ਹੀ ਸਹੀ, ਤੂੰ ਉਧਰ ਕਰ ਦੇਹ ਜਿੱਧਰ ਖ਼ੁਦਾ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਸਮਝ ਪਈ ਕਿ ਖ਼ੁਦਾ ਤਾਂ ਸਭਨੀਂ ਪਾਸੀਂ ਹੈ, ਮੈਂ ਖ਼ੁਦਾ ਨੂੰ ਇਕ ਦੇਸੀ ਸਮਝ ਕੇ ਭੁਲ ਕੀਤੀ ਹੈ।”24 ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਨੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸਰਬ ਵਿਆਪਕ ਹੋਣ ਦਾ ਗਿਆਨ ਜੀਵਨ ਸਾਈਂ ਨੂੰ ਕਰਵਾਇਆ। “ਆਪ ਨੇ ‘ਵਿਿਦਆਵਾਨ ਹੋਣ’ ਦੀ ਨੀਂਹ ਧਰਮਸਾਲਾਵਾਂ ਥਾਪ ਕੇ ਰੱਖੀ, ਜਿੱਥੇ ਮੁੱਢਲੀ ਵਿੱਦਿਆ, ਹਮਦਰਦੀ ਤੇ ਰੱਬੀ ਪਿਆਰ ਵਾਲਾ ਧਰਮ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਸਵੇਰੇ ਸ਼ਾਮ ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਸਤਿਸੰਗ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕੀਰਤਨ ਹੁੰਦਾ।”25

ਸਮੁੱਚੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਸਰਬ-ਸਾਂਝੇ ਗੁਰੂ:

ਆਪ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਮਜਹਬਾਂ ਦੇ ਵਖਰੇਵੇਂ ’ਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਇਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਆਏ ਸਨ। ਜਦ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਆਪ ਕਿਸ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਦੇ ਫਕੀਰ ਹੋ? ਤਾਂ ਆਪ ਨੇ ਇੱਕੋ ਹੀ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ “ ਮੈਂ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੇਰੀ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਤੇ ਘਰਾਣਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਮੈਨੂੰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੇ ਜਗਤ ਵਿਚ ਭੇਜਿਆ ਹੈ, ਮੈਂ ਕੇਵਲ ਉਸੇ ਇਕ ਸਾਈਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਕਿ ਧਰਤੀ ਅਕਾਸ਼ ਤੇ ਚਾਰੇ ਕੂੰਦਾਂ (ਕੁੰਟਾਂ) ਵਿਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।”26 ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਫਕੀਰਾਂ, ਸਿਧਾਂ, ਜੋਗੀਆਂ, ਹੱਠੀਆਂ, ਤਪੀਆਂ ਜੋ ਕਿ ਨਾਮੀ ਫਕੀਰ ਸਨ , ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਪਾਂ ਹਠਾਂ ਦੇ ਖਿਆਲਾਂ ਵਿਚ ਪਈਆਂ ਉਕਾਈਆਂ ਹਟਾ ਕੇ, ਸੱਚੇ ਨਾਮ ਦੇ ਲੜ ਲਾਇਆ। “ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਤਰੀਕਾ ਬਹੁਤ ਚੰਗਾ ਸੀ ਕਿ ਗੱਦੀ ਨਸ਼ੀਨਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਗਰ ਲਗਿਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਦਾ ਭਲਾ ਕਰ ਦੇਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਜੋ ਪੀਰਾਂ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂਆਂ ਲਈ ਨਫਰਤ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਚਾ ਆਦਰਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਪਿਆਰ ਭਰ ਕੇ ਨਫਤਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਚੋਂ ਕੱਢ ਦੇਂਦੇ ਸਨ”27।

ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ (ਗੁਰੂ) ਨਾਨਕ ਜੀ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਕਵਿਤਾ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤੀ ਹੈ:

“ਅਨਾਥ ਨਾਥ ਏਕ ਤੂੰ, ਸਨਾਥ ਨਾਥ ਏਕ ਤੂੰ, ਨਿਥਾਵਿਆਂ ਸਥਾਉਂ ਤੂੰ, ਨਿਉਟਿਆਂ ਦੀ ਛਾਉਂ ਤੂੰ। ਨਿਮਾਣਿਆਂ ਤੂੰ ਮਾਣਦਾ ਨਿਤਾਣਿਆਂ ਸਿਆਣਦਾ, ਜ਼ਿਮੀ ਪਿਆ ਜੁ ਪਾਂਵਦਾ, ਗਲੇ ਵਿਖੇ ਲਗਾਂਵਦਾ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਜੇ ਕਦੇ ਕਿਤੇ ਡੁਬਦਿਆਂ ਤੂੰ ਹੈ ਪਿਖੇਂ, ਬਚਾਂਵਦਾ ਰਖਾਂਵਦਾ, ਤਰਾਂਵਦਾ ਪੁਚਾਂਵਦਾ। ਵਿਗੜਿਆਂ ਸੁਆਰ ਦੇਂ, ਸੁਆਰਿਆਂ ਸਿੰਗਾਰ ਦੇਂ, ਸਿੰਗਾਰਿਆਂ ਮਿਲਾਇ ਦੇਂ, ਪ੍ਰਭੂ ਗਲੇ ਲਗਾਇ ਦੇਂ।”