ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦਾ ਸਿਰਜਣਹਾਰ, ਪ੍ਰਤਿਪਾਲਕ ਅਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ਕ ਹੈ। ਉਸ ਕਰਤਾਰ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਬੋਧ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਰਾਹੀਂ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲੇਖ ਰਾਹੀਂ ਅਸੀਂ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜਗਿਆਸਾ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਵਿਗਿਆਨ ਰੂਪੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤਹਿਤ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਸਹਿਜ ਰੂਪ ਵਿਚ ਚੱਲ ਰਹੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਸਿਧਾਂਤਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬੁਝਣ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕਰਾਂਗੇ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਗੱਲ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਹਥਲੇ ਲੇਖ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਮੁੱਚੀ ਕਾਇਨਾਤ ਦੀ ਉਤਪਤੀ, ਵਿਸਥਾਰ ਅਤੇ ਅੰਤ ਦਾ ਥਾਹ ਪਾਉਣਾ ਬਿਲਕੁਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਸੁਚੇਤ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਤਾ ਕੇ ਅੰਤ ਨ ਪਾਏ ਜਾਹਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 5)

ਮਨੋਰਥ ਕੇਵਲ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਮਨੁੱਖੀ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਘੜੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੀ 'ਨਿਗੂਣੀ ਪਕੜ' ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਚੱਲ ਰਹੀ ਦੈਵੀ ਕਾਰ ਤੋਂ ਸਬਕ ਲੈਂਦਿਆਂ, ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿਚ, ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੱਖਾਂ ਭਾਵ ਨਿੱਜੀ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਆਦਿ ਨੂੰ ਸਹਿਜ, ਸੁਖੈਨ ਅਤੇ ਅਨੰਦਮਈ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਚਾਨਣ ਸਾਨੂੰ ਖੋਜੀ ਬਿਰਤੀ ਧਾਰਨ ਕਰ ਕੇ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਝਗੜਾਲੂ ਬਿਰਤੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ, ਗੁਰਮੁਖ ਗਾਡੀ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਚੱਲਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਖੋਜੀ ਉਪਜੈ ਬਾਦੀ ਬਿਨਸੈ ਹਉ ਬਲਿ ਬਲਿ ਗੁਰ ਕਰਤਾਰਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1254)

ਇਉਂ ਅਸੀਂ ਕਰਤਾ ਪੁਰਖ ਦੇ ਬਲਿਹਾਰ ਜਾਂਦਿਆਂ ਅਤੇ ਗੁਰਸਿੱਖ ਬਿਰਤੀ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਹੋ, ਉਸ ਹੁਕਮੀ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਅਗੰਮੀ ਕਾਰ ਦੇ ਝਲਕਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਦੇ ਵਿਹਾਰਕ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮਾਨਣਯੋਗ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਪਰ ਸੀਮਤ ਮਨੁੱਖੀ ਗਿਆਨ/ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਦਮਗੱਜੇ ਮਾਰਨ ਵਾਲੇ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਹੋਂਦ ਤੋਂ ਮੁਨਕਰ ਅਤੇ ਨਿਰੇ ਮਾਇਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਜੀਉਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਤਬਕੇ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼, ਹੁਕਮੈ ਅੰਦਰਿ ਸਭੁ ਕੋ ਬਾਹਰਿ ਹੁਕਮ ਨ ਕੋਇ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਹਾਲੇ ਔਖਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਆਓ ! ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਹੁੰਦਿਆਂ ਚੱਲ ਰਹੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਕਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਤੋਂ ਸੇਧ ਲੈਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰੀਏ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਪੰਨਾ 695 ਉੱਤੇ ਸੁਭਾਇਮਾਨ ਅਤੇ ਭਗਤ ਪੀਪਾ ਜੀ ਦੇ ਮੁਖਾਰਬਿੰਦ ਤੋਂ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਪਾਵਨ ਪੰਕਤੀ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮੰਡੇ ਸੋਈ ਪਿੰਡੇ ਜੋ ਖੋਜੈ ਸੋ ਪਾਵੈ ਤੋਂ ਸੇਧ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਅਸੀਮ ਪਸਾਰੇ ਦੀ ਸੋਝੀ ‘ਪਿੰਡ’ ਭਾਵ ਸਰੀਰ ਰਾਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸੰਪੂਰਨ ਸ਼ਬਦ ਰਾਹੀਂ ਭਗਤ ਜੀ ਕਾਇਆ ਦੀ ਖੋਜ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਿਆਂ ਇਸ ਕਾਰਜ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਲਈ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਵਖਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜਗਿਆਸੂ ਮਨ ਦੀਆਂ ਹੁਣ ਤਕ ਦੀਆਂ ਭੌਤਿਕ ਖੋਜਾਂ ਵਿਚ ਭਗਤ ਜੀ ਦੀਆਂ ਪਰਾ-ਭੌਤਿਕ ਰਮਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ‘ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਸੰਰਚਨਾ ਪ੍ਰਬੰਧ’ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤਕ ਸਹਾਈ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਸੰਰਚਨਾ:

ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਸਾਧਾਰਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਠੋਸ, ਤਰਲ ਅਤੇ ਗੈਸ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਵਰਗੀਕਰਨ ਕਰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ, ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਠੋਸ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਗੇ ਹੋਰ ਵੰਡ ਜਿਵੇਂ: ਲੋਹਾ, ਸੋਨਾ, ਚਾਂਦੀ ਆਦਿ ਵਿਚ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸਦੀਆਂ ਤਕ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਰਿਹਾ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਪਦਾਰਥ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਮੂਲ ਰੂਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣੂ/ ਐੱਟਮ (ਐੱਟਮ: ਗਰੀਕ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਹੋਰ ਤੋੜਿਆ ਨਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੋਵੇ) ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਡੈਮੋਕ੍ਰੈਟਸ ਨੇ ਲੱਗਭਗ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਪਹਿਲਾਂ ਚਿਤਵਿਆ (ਇੱਥੇ ਵਰਣਨ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਅਣੂ/ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ)। ਪਰ ਸਬੂਤਾਂ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪੱਧਤੀਆਂ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਵਿਚ ਉਹ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਨਾਕਾਮ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਮੌਜੂਦ ਅਤੇ ਅਰਸਤੂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰੋੜਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਚਾਰ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਮੰਨ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਪਦਾਰਥ ਹਵਾ, ਪਾਣੀ, ਅੱਗ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਤੋਂ ਬਣਦੇ ਅਤੇ ਚਾਰ ਗੁਣ ‘ਗਰਮ, ਠੰਢਾ, ਸੁੱਕਾ, ਗਿੱਲਾ' ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਲੱਗਭਗ ਵੀਹ ਸਦੀਆਂ ਲਈ ਭੋਗ ਪੈ ਗਿਆ। ੧੯ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਜੋਹਨ ਡਾਲਟਨ ਦੀਆਂ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜਾਂ ਸਦਕਾ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਨਾ ਕੇਵਲ ਬਲ ਮਿਲਿਆ ਸਗੋਂ ਸਥਾਪਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮੁੱਢਲੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਪੱਧਰ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਤਹਿਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਲੱਗਭਗ ਸਾਰੇ ਜਾਣਦੇ ਹੀ ਹਾਂ ਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਤੱਤ/ਪਦਾਰਥ ਦਾ ਆਧਾਰ ਭੂਤ ਢਾਂਚਾ (ਬਿਲਡਿੰਗ ਬਲਾਕ) ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਪਦਾਰਥ ਇੱਕ ਜਾਂ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣੂਆਂ/ਐੱਟਮਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲ ਕੇ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਾਣੀ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣੂਆਂ ਆਕਸੀਜਨ ਅਤੇ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਤੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਰਸਾਇਣਕ ਸੂਤਰ H2O ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਵਾ ਜੋ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੈਸਾਂ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੈ, ਵਿਚ ਹਵਾ ਗਰਮ ਗਿੱਲਾ ਅੱਗ ਸੁੱਕਾ ਠੰਢਾ ਧਰਤੀ ਪਾਣੀ

ਆਕਸੀਜਨ ਗੈਸ ਵੀਹ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਦਾ ਅਣੂ ਆਕਸੀਜਨ ਦੇ ਦੋ ਪ੍ਰਮਾਣੂਆਂ ਦੇ ਸੁਮੇਲ (ਸੂਤਰ O2) ਤੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ 92 ਕਿਸਮ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣੂਆਂ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਨ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ Perioidc Table ਜਾਂ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਸਾਰਨੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਦੁਆਰਾ ਗ਼ੈਰ-ਕੁਦਰਤੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਿਰਮਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਤੱਤ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੂਲ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਤੋਂ ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਕੁਦਰਤੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ' ਨਿਰਮਾਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਪਾਠਕ ਆਪਣੀ ਰੁਚੀ ਮੁਤਾਬਕ ਹੋਰ ਅਧਿਐਨ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤਕ ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੰਬੰਧੀ ਮਨੁੱਖੀ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ (ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਆਧਾਰਿਤ ਵਾਧੇ ਰਾਹੀਂ) ਪੁੱਜ ਰਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪਾਵਨ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਨਤਮਸਤਕ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅੰਦਰ ਚਲਦੇ ਕਾਰਜ:

ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਸੁਆਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਮਾਣੂਆਂ ਦਾ ਇਹ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਚਨਚੇਤ ਹੋਇਆ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੁਕਮ ਅਧੀਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਗਵਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ:

ਹੁਕਮੀ ਹੋਵਨਿ ਆਕਾਰ ਹੁਕਮੁ ਨ ਕਹਿਆ ਜਾਈ॥(ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1)

ਨਾਲ ਹੀ ਚਾਨਣ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਹੁਕਮੈ ਅੰਦਰਿ ਸਭੁ ਕੋ ਬਾਹਰਿ ਹੁਕਮ ਨ ਕੋਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ,1)

ਸਾਰੇ ਤੱਤ ਜਾਂ ਪਦਾਰਥ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਧੀਨ ਉਤਪਤ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਧੀਨ ਹੀ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣ ਭਾਵ ਵਡਿਆਈ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਹੁਕਮੀ ਹੋਵਨਿ ਜੀਅ ਹੁਕਮਿ ਮਿਲੈ ਵਡਿਆਈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1)

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸੋਝੀ ਬਖਸ਼ਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਿਸਮ ਦੇ ਆਕਾਰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਧੀਨ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਾਰਜ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਾਣੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ:

ਪਹਿਲਾ ਪਾਣੀ ਜੀਉ ਹੈ ਜਿਤੁ ਹਰਿਆ ਸਭੁ ਕੋਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 472)

ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਪ੍ਰਥਾਇ ਬਚਨ ਸਾਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗਾਂ ਜਾਂ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਰੂਪ ਜਾਂ ਗੁਣ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਬਾਬਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ:

ਪਾਣੀ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਵਿਚ ਜਿਉ ਕਾਲਾ ਦਿਸੈ।
ਰਤਾ ਰਤੇ ਰੰਗਿ ਵਿਚਿ ਮਿਲਿ ਮੇਲਿ ਸਲਿਸ।
ਪੀਲੈ ਪੀਲਾ ਹੋਇ ਮਿਲੈ ਹਿਤੁ ਜੇਹੀ ਵਿਸੈ।
ਸਾਵਾ ਸਾਵੇ ਰੰਗਿ ਮਿਲਿ ਸਭਿ ਰੰਗ ਸਰਿਹੈ। (ਵਾਰ 2:7)

ਪਾਣੀ ਦੇ ਇਸੇ ਸੁਭਾਉ ਕਰਕੇ ਇਹ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਚ ਮਿਲਾ ਕੇ ਜਿੱਥੇ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਖੂਨ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅੰਗਾਂ ਤਕ ਊਰਜਾ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚਲੇ ਵਿਸ਼ੈਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਪੌਦਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਜੜ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਖਣਿਜਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਚ ਮਿਲਾ ਕੇ ਇਸ ਦੇ ਤਣਿਆਂ, ਪੱਤਿਆਂ, ਫ਼ਲਾਂ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪਾਣੀ ਦਬਾਅ ਅਤੇ ਤਾਪਮਾਨ ਦੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਠੋਸ (ਬਰਫ਼), ਤਰਲ ਅਤੇ ਗੈਸ (ਵਾਸ਼ਪਾਂ) ਦਾ ਰੂਪ ਲੈ ਕੇ ਹੋਰ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਕਾਰ ਕਮਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਵਾ ਆਪਣੇ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੈਸਾਂ ਸਮੋਈ ਕਈਂ ਪ੍ਰਕਾਰੀ ਬਨਸਪਤੀ ਅਤੇ ਜੀਅ-ਜੰਤਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਧੀਨ ਆਪਣਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ/ਤਾਕਤ (ਹਨੇਰੀ, ਤੂਫਾਨ ਆਦਿ) ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਹੁਕਮੀ ਦੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਹਿੱਸਾ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਧਰਤੀ ਦੇ ਤਾਪਮਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਗਰਮ ਜਾਂ ਠੰਡਾ ਰੂਪ ਲੈ ਕੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਦਾ ਕਾਰਜ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਹਵਾ/ਗੈਸਾਂ ਦਾ ਗਿਲਾਫ਼, ਜੋ ਕਿ ਧਰਤੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਖਿੱਚ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਨੀਲੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਰਹਿਤ ਹੋ ਇਹ ਰਾਤ ਵੇਲੇ ਤਾਰਿਆਂ, ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਆਦਿ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਦੁਆਰ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਵਿਚ ਹੀ ਇਹ ਆਕਾਸ਼ ‘ਆਡਾਣਿਆ’ (ਆਡਾਣੇ ਆਕਾਸ) ਭਾਵ ਤਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਬਿਲਕੁਲ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਵੇਂ ‘ਚਾਨਣੀ’ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰ ਵਿਚ ਹਰ ਵੇਲੇ ਤਣੀ ਹੋਈ ਸ਼ੋਭਨੀਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਕੇ ਭੈ ਵਿਚਿ ਪਵਣੁ ਵਹੈ ਸਦਵਾਉ॥
ਭੈ ਵਿਚਿ ਚਲਹਿ ਲਖ ਦਰੀਆਉ॥
ਭੈ ਵਿਚਿ ਅਗਨਿ ਕਢੈ ਵੇਗਾਰਿ॥
ਭੈ ਵਿਚਿ ਧਰਤੀ ਦਬੀ ਭਾਰਿ॥
ਭੈ ਵਿਚਿ ਇੰਦੁ ਫਿਰੈ ਸਿਰ ਭਾਰਿ॥
ਭੈ ਵਿਚਿ ਰਾਜਾ ਧਰਮ ਦੁਆਰੁ॥
ਭੈ ਵਿਚਿ ਸੂਰਜੁ ਭੈ ਵਿਚਿ ਚੰਦੁ॥
ਕੋਹ ਕਰੋੜੀ ਚਲਤ ਨ ਅੰਤੁ॥
ਭੈ ਵਿਚਿ ਸਿਧ ਬੁਧ ਸੁਰ ਨਾਥ॥
ਭੈ ਵਿਚਿ ਆਡਾਣੇ ਆਕਾਸ॥
ਭੈ ਵਿਚਿ ਜੋਧ ਮਹਾਬਲ ਸੂਰ॥
ਭੈ ਵਿਚਿ ਆਵਹਿ ਜਾਵਹਿ ਪੂਰ॥
ਸਗਲਿਆ ਭਉ ਲਿਖਿਆ ਸਿਰਿ ਲੇਖੁ॥
ਨਾਨਕ ਨਿਰਭਉ ਨਿਰੰਕਾਰੁ ਸਚੁ ਏਕੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 464)

ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਥੇ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਜਗਿਆਸਾ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਐੱਟਮ/ਪ੍ਰਮਾਣੂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਕਾਰ ਲੱਗਭਗ 10-10 ਮੀਟਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਾਰਜਾਂ (ਰਿਣ ਅਤੇ ਧਨ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਨੈਗੇਟਿਵ ਅਤੇ ਪਾਜ਼ੇਟਿਵ) ਦਾ ਸਮਤੋਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਭਾਵ ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਚਾਰਜ ਰਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਿਣ ਚਾਰਜ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨ ਅਤੇ ਧਨ-ਚਾਰਜ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਦੇ ਨਾਭਿਕ (ਨਿਊਕਲੀਅਸ) ਨੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਦੇ ਅਤਿ ਸੂਖਮ ਆਕਾਰ ਨੂੰ ਸਾਧਾਰਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਮਝਣਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਰਿਚਰਡ ਫਿਨਮੈੱਨ ਦਾ ਇਹ ਕਥਨ ਕਾਫ਼ੀ ਸਹਾਈ ਹੋਵੇਗਾ “ਜੇਕਰ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਸੰਤਰੇ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸੰਤਰੇ ਦਾ ਆਕਾਰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਵੇਗਾ”।

ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਸਥਿਤੀ ਬੇਹੱਦ ਦਿਲਚਸਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਅਰਨੇਸਟ ਰਦਰਫੋਰਡ ਦੁਆਰਾ 1911 ਈ. ਵਿਚ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ‘ਸੋਨੇ ਦੇ ਪੱਤਰੇ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਯੋਗ' ਰਾਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਕਿ ਨਾਭਿਕ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਲੱਗਭਗ ਇਕ ਲੱਖ ਗੁਣਾ ਛੋਟੇ ਹਿੱਸੇ (ਆਕਾਰ ਲਗਭਗ 10-15 ਮੀਟਰ) ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨ ਇਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਖਾਸ ਘੇਰਿਆਂ (ਆਰਬਿਟਸ) ਵਿਚ ਪਰਕਰਮਾ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗ੍ਰਹਿ ਸੂਰਜ ਦੁਆਲੇ ਪਰਕਰਮਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨੀਲਸ ਬੋਹਰ ਅਤੇ ਉਪਰੰਤ ਹੋਰ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਮਿਲਵੇਂ ਸਹਿਯੋਗ Galaxy Clusters Clustering Ladder Atom Clusters Star Clusters Atomic Nuclei Alpha Clusters Quark Clusters Macroscopic Atomic Subatomic

ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਅੰਦਰਲੀ ਸਥਿਤੀ, ਸੂਖਮ ਆਕਾਰ ਦੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਾਂ ਅਤੇ ਨਾਭਿਕ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਾਰਜਾਂ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਵੀ ਖਾਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਲ/ਹੁਕਮੁ/ਭੈ ਅਧੀਨ ਆਪਣਾ ਕਾਰਜ ਲਗਾਤਾਰ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਬੱਸ ਨਹੀਂ ਨਾਭਿਕ ਜਿਸ ਦਾ ਆਕਾਰ 10-15 ਮੀਟਰ ਹੈ, ਅੰਦਰ ਵੀ ਇਕ ਖਾਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋਟਾਨ ਅਤੇ ਨਿਊਟ੍ਰਾਨ ਨਾਮਕ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੂਖਮ ਕਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਆਪ ਸਭ ਲਈ ਹੋਰ ਵੀ ਰੌਚਕ ਹੋਵੇਗੀ ਤੇ ਪਿਛਲੇ ਪੰਜ-ਛੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਹੋਈਆਂ ਖੋਜਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚੱਲਿਆ ਕਿ ਪ੍ਰੋਟਾਨ ਅਤੇ ਨਿਊਟ੍ਰਾਨ ‘ਕੁਆਰਕਸ (quarks)' ਕਣਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲ ਕੇ ਬਣੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਮਝ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈ ਕਿ ਸੂਖਮ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵੱਡੇ ਆਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਸਾਂਝ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਹ ਸਭ ਆਕਾਰ ਇੱਕ ਖਾਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ (clusters) ਤੋਂ ਨਿਰਮਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਗੁੱਛਾ-ਕਰਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ (process of clusterization) ਵੀ ਆਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੁਆਰਕਸ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੋਟਾਨ ਅਤੇ ਨਿਊਟ੍ਰਾਨ, ਪ੍ਰੋਟਾਨ ਅਤੇ ਨਿਊਟ੍ਰਾਨ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਤੋਂ ਅਲਫਾ ਗੁੱਛੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਨਾਭਿਕ, ਪ੍ਰਮਾਣੂਆਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਤੋਂ ਅਣੂ, ਅਣੂਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਤੋਂ ਪਦਾਰਥ/ਤਾਰੇ, ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਤੋਂ ਗੈਲੇਕਸੀ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਗੈਲੇਕਸੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ। ਚਿੱਤਰ 3 ਵਿੱਚੋਂ ਇਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਸਹਿਜ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੀ ਸਮਝੀ ਜਾ ਸਕਦੀ।

ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰੇ ਆਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਚਾਲ:

ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਨਿਰਵਿਘਨ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿਚ ਉਪਰੋਕਤ ਦੱਸੇ ਕਣ ਦੈਵੀ ਹੁਕਮ ਅਧੀਨ ਬੱਧੇ ਆਪਣੀ ਬਣਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਰਵਿਘਨ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਚਲੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਉੱਪਰ ਦਿੱਤੀ ਸੰਖੇਪ/ਚਿੰਨ੍ਹਾਤਮਕ ਜਾਣਕਾਰੀਆਂ ਲੱਗਭਗ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਉਤਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਚੱਲ ਰਹੀ ਕਾਰ ਬਾਰੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲੇ ਗ੍ਰਹਿ, ਉਪਗ੍ਰਹਿ, ਤਾਰੇ ਅਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਭਾਵ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਧੀਨ ਆਪਣੇ ਕਾਰਜ ਨਿਭਾਅ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਦੁਆਰਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੱਲੋਂ ਬਖਸ਼ੀ ਬੁੱਧ, ਬਲ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਪੜਚੋਲ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੜਤਾਲ ਵੀ ਮਨੁੱਖੀ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦਾ ਪਾਜ ਉਘੇੜਦੀ ਕਰਤਾ ਪੁਰਖੁ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਸ਼ਕਤੀ, ਪ੍ਰਤਿਪਾਲਣ ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਲੀਲਾ ਦਾ ਬੋਧ ਕਰਵਾਉਂਦੀ, ਪਿੱਛੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਫੁਰਮਾਨ ਨੂੰ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਕਰਦੀ ਹੈ:

ਭੈ ਵਿਚਿ ਸੂਰਜੁ ਭੈ ਵਿਚਿ ਚੰਦੁ॥ ਕੋਹ ਕਰੋੜੀ ਚਲਤ ਨ ਅੰਤੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 464)

ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੌਰ ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ (ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਦੂਰੀ, ਘੇਰੇ ਦਾ ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਕਮ) ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਚਿੱਤਰ 4 ਵਿਚ ਸੌਰ ਮੰਡਲ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਬਾਰੇ ਰੌਚਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਚੰਨ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਖੂਬਸੂਰਤ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਰਜ ਨਿਭਾਉਂਦਿਆਂ, ਧਰਤੀ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਸਭ ਪੁਲਾੜੀ ਪਿੰਡਾਂ ਵਾਂਗ ਕਈ ਕਰੋੜ ਮੀਲਾਂ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਹੁਕਮ ਅਧੀਨ ਯਾਤਰਾ ਲਗਾਤਾਰ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ ਸੌਰ ਮੰਡਲ ਦੇ ਹੋਰ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ, ਤਾਪਮਾਨ ਆਦਿ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਲਗਾਤਾਰ ਜਾਰੀ ਹਨ।

Neptune SOLAR SYSTEM Mercury THE PLANETS Sun Mercury -Venus -Earth SADW -Jupiter -Saturn -Urenus --Neptune inner planets outer planets

ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਭੂਤਕਾਲ (2017) ਵਿਚ ਪੁਲਾੜ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਊਟ੍ਰਾਨ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਟੱਕਰ ਅਤੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਸਮਾਅ ਜਾਣ (neutron star merger) ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਵਿਚ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਪੁਲਾੜੀ ਵਰਤਾਰੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਿਕਲੀਆਂ ਗੁਰੁਤਾਕਰਸ਼ਣ ਤਰੰਗਾਂ (graivtaitonal waves) ਨੂੰ ਪਕੜਿਆ ਅਤੇ ਮਾਪਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਸਭ ਖੋਜਾਂ/ਅਧਿਐਨ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਅੱਗੇ ਵਧਣਗੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਿਆਂ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਤੇ ਕਾਰਜਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣਗੇ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਬਚਨਾਂ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਨਮੁੱਖ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਹਾਈ ਹੋਣਗੇ।

ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਪ੍ਰਬੰਧ: ਮਨੁੱਖੀ ਦਖਲ ਅੰਦਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਸੁਧਾਰਕ ਸੇਧਾਂ ਲੇਖ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਗਾਂ ਤੋਂ ਦਿਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਸੂਖ਼ਮ (ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਆਦਿਕ) ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵੱਡੇ ਆਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਕਾਰਜ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਧੀਨ ਸਹਿਜ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲਗਾਤਾਰ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਉੱਤਲੇ ਪੌਣ, ਪਾਣੀ, ਮਿੱਟੀ ਆਦਿ ਪਦਾਰਥਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੁਲਾੜੀ ਗ੍ਰਹਿਆਂ, ਉਪਗ੍ਰਹਿਆਂ, ਤਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਹੁਕਮ ਦੇ ਬੱਧੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਮੂਹ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਲਾਕਾਰ ਆਪਣੀ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤਾਂ, ਭਾਵੇਂ ਚਿੱਤਰ ਜਾਂ ਬੁੱਤ ਆਦਿ ਹੋਵੇ, ਰਾਹੀਂ ਸਾਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਕੋਈ ਵੀ ਮਹਾਨ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਜਾਂ ਬੁੱਤ ਘਾੜਾ ਆਪਣੀ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਸਮਾਅ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਕਰਤਾ ਪੁਰਖ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਜਾਂ ਕਹਿ ਲਵੋ ਅਗੰਮੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਹੈ ਜੋ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਸਮਾਅ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਕੁਦਰਤਿ ਕਰਿ ਕੈ ਵਸਿਆ ਸੋਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 83)

ਸਹਿਜ ਰੂਪ ਵਿਚ ਚਲਦੇ ਹੋਏ ਇਹ ਕਾਰਜ ਜਿੱਥੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਸਿਰਜਦੇ, ' ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਤਕ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿਚ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਇਕ ਰਸ ਆਪਣੇ ਸਿਰਜਣਹਾਰੇ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਥਾਏ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਗਗਨ ਮੈ ਥਾਲੁ ਰਵਿ ਚੰਦੁ ਦੀਪਕ ਬਨੇ ਤਾਰਿਕਾ ਮੰਡਲ ਜਨਕ ਮੋਤੀ॥
ਧੂਪੁ ਮਲਆਨਲੋ ਪਵਣੁ ਚਵਰੋ ਕਰੇ ਸਗਲ ਬਨਰਾਇ ਫੂਲੰਤ ਜੋਤੀ॥1॥
ਕੈਸੀ ਆਰਤੀ ਹੋਇ॥ ਭਵ ਖੰਡਨਾ ਤੇਰੀ ਆਰਤੀ॥
ਅਨਹਤਾ ਸਬਦ ਵਾਜੰਤ ਭੇਰੀ॥1॥ਰਹਾਉ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 13)

ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਇਹ ਸਮੁੱਚੀ ਕਾਇਨਾਤ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਮੌਲਣਾ, ਫਲਾਂ ਅਤੇ ਫਸਲਾਂ ਦਾ ਪੱਕਣਾ ਹੋਵੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਠਰ੍ਹਮੇ ਵਾਲੀ ਤੋਰ ਅਧੀਨ ਇਕ ਰਸ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਿਖਰ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੁੱਚੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸਿਰਜੇ ਹੋਏ ਅਨੇਕਾਂ ਜੀਅ ਜੰਤ (ਸਮੇਤ ਪੌਣ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ) ਇਕ ਇਕਾਈ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਕਾਰਜ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅੰਗ, ਦਿਮਾਗ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਚਮੜੀ ਤਕ, ਖੂਬਸੂਰਤ ਤਰੀਕੇ ਲੈ ਕੇ ਨਾਲ ਤਾਲਮੇਲ ਬਿਠਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਮਿੱਥੇ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭਨਾਂ ਦੇ ਵਿਗਾੜਾਂ ਅਤੇ ਸਿਹਤ-ਸੰਭਾਲ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਮਨੁੱਖ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਉੱਚ ਪੱਧਰ ਦੀਆਂ ਵਿੱਦਿਅਕ ਅਤੇ ਚਿਕਿਤਸਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਸਿਰਜੀਆਂ ਜਾ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅੱਜ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਸਿਰਜੇ ਗੈਰ-ਕੁਦਰਤੀ ਵਾਤਾਵਰਨ ਕਾਰਨ ਸਰੀਰ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਨੇਮ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਵਿਚ ਨਾ ਕੇਵਲ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫਾਡੀ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ ਹੈ ਸਗੋਂ ਧਰਤੀ ਉਤਲੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਨਾਲ ਵੀ ਖਿਲਵਾੜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਮਨੁੱਖ ਦੁਆਰਾ ਫੈਲਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਹਵਾ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਭਾਵ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਲੈਅ ਤਾਂ ਭੰਗ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਸਗੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਆਸਾਰਿਤ ਅਸੰਖ ਜੀਵਾਂ ਅਤੇ ਬਨਸਪਤੀ ਦਾ ਵੀ ਸੰਗੀਤ ਭੰਗ ਕਰੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਬਨਾਵਟੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਅੰਨ੍ਹੀ ਕਾਮਨਾ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਗੀਤ-ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਤਾਂਘ ਵੀ ਲੱਗਭਗ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲਿਖਾਰੀ ਰਸਕਿਨ ਬੋਂਡ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ “Growing Up With Trees” ਵਿਚ ਆਖਦਾ ਹੈ:-

Live long, my friend, be wise and strong
But do not take from any man his song

ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਆਖੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕੇਵਲ ਮਨੁੱਖ ਵਾਸਤੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਕੁੱਲ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਉੱਤੇ ਵੀ ਆਇਦ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

ਹਵਾ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਸਹਿਜ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਬੇਲੋੜੀ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਕਾਰਨ ਉਪਜੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਹੱਲ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰੁੱਖਾਂ ਦਾ ਲਗਾਉਣਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਐਗਰੀਕਲਚਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਡਾ. ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਲੱਖੇਵਾਲੀ ਦੀ ਲਿਖੀ ਕਿਤਾਬ ਅਨੁਸਾਰ :

ਬਿਰਖਾਂ ਬਾਝ ਨਾ ਸੋਂਹਦੀ ਧਰਤੀ
ਭਾਵੇਂ ਲੱਖ ਹਵੇਲੀਆਂ ਖੜ੍ਹੀਆਂ।

ਲੇਖਕ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਅਨੂਠੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਰਾਹੀਂ ਸਾਨੂੰ ਰੁੱਖ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ‘ਬੁਕੇ’ ਭਾਵ ਗੁਲਦਸਤਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਜੀਅ ਜੰਤ ਆਸ਼ਰਿਤ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜੇ ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਗਿਣਨ ਬੈਠ ਜਾਈਏ ਤਾਂ ਅਨੇਕਾਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਸਵਾਰਥਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਖਾਤਰ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡੇਗਣ ਲੱਗਿਆਂ ਘੜੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲਗਾਉਂਦੇ, ਜੋ ਕਿ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਚਲੀਆਂ ਗੈਸਾਂ ਦੇ ਸੰਤੁਲਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਚੱਲ ਰਹੇ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਤੇ ਮਹਤੱਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕੁਝ ਮਨੁੱਖ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਹੋਣੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ, ਚਿੰਤਾਤੁਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਰਕਾਰਾਂ, ਸਰਮਾਏਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਜਗਾਉਣ ਅਤੇ ਕੁਝ ਕਰਨ ਦਾ ਹੋਕਾ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਕੜੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸਵੀਡਨ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਬੱਚੀ ਗਰੇਟਾ ਥੁਨਬਰਗ ਦਾ ਨਾਂ ਜੁੜਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਲੰਘੇ ਵਰ੍ਹੇ (2019 ਈ:) ਇੰਗਲੈਂਡ ਤੋਂ ਅਮਰੀਕਾ ਤਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਸਬੰਧੀ ਸੰਸਾਰ ਪੱਧਰ ਦੀ ਬੈਠਕ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਲਈ, ਐਟਲਾਂਟਿਕ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ‘ਯਾਟ’ ਭਾਵ ਛੋਟੀ ਕਿਸ਼ਤੀ ਜਾਂ ਸੇਲਿੰਗ ਬੋਟ ਰਾਹੀਂ ਪੰਦਰ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਤੈਅ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਸਮ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਤੇਜ਼ ਗਤੀ ਵਾਲਾ ਯਾਟ ਊਰਜਾ ਲਈ ਕਾਰਬਨ ਗੈਸਾਂ ਛੱਡਣ ਵਾਲੇ ਈਂਧਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਵਗਦੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ, ਵਗਦੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸੌਰ ਊਰਜਾ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਉੱਤੇ ਭਾਵ ਕੁਦਰਤ ਵੱਲੋਂ ਬਖਸੇ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸੀ। ਗਰੇਟਾ ਥੁਨਬਰਗ ਇਸ ਜੋਖ਼ਮਾਂ ਭਰੀ ਯਾਤਰਾ ਰਾਹੀਂ, ਜੋ ਕਿ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਉੱਤੇ ਕੁਝ ਘੰਟਿਆਂ 'ਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ, ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਕਾਰਬਨ ਗੈਸਾਂ ਦੀ ਨਿਕਾਸੀ ਦੇ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਅਸਰਦਾਰ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਅੱਜ ਤੋਂ ਕਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਤੋਂ ਸੇਧ ਲੈ ਕੇ ਭਗਤ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਪਿੰਗਲਵਾੜੇ ਜਿਹੇ ਸਮਾਜ ਭਲਾਈ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚਲੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਜਮੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਲਗਾਤਾਰ ਸਾਹਿਤ ਰਚ ਕੇ, ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਕਾਰਜ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰੀ-ਸਾਇਕਲ ਕੀਤੇ ਕਾਗਜ਼ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਕੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਕਟਾਈ ਵਿਰੁੱਧ ਚੇਤੰਨ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਿਖਤਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਪਦਮ ਸ੍ਰੀ ਬਾਬਾ ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਸੀਚੇਵਾਲ ਅਤੇ ਪਦਮ ਸ੍ਰੀ ਬਾਬਾ ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਵਾਲਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪੌਣ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਦੇ ਅਰੰਭੇ ਕਾਰਜ ਅਤੇ ਸਿਰਜੇ ਜਾ ਰਹੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅੱਜ ਸਾਡੇ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸਰੋਤ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾਨੇ ਸੱਜਣਾਂ ਦੀ ਸੁਯੋਗ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਕਾਰ ਸੇਵਾ ਵਾਲੇ ਸਿਰੜੀ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਜਿੱਥੇ ਵੇਈਂ ਨਦੀ, ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੇ ਨਿਵੇਕਲਾ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਦੀ ਪੁਨਰ-ਸੁਰਜੀਤੀ ਲਈ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਅਤੇ ਸਫ਼ਲ ਹੰਭਲੇ ਮਾਰੇ, ਉੱਥੇ ਨਾਲ ਹੀ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਰ ਮਾਰਗ 'ਤੇ ਕਈ ਕਈ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤਕ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਭੋਇੰ ਅਨੁਸਾਰੀ ਰੁੱਖ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਨਿੰਮਾਂ, ਬੋਹੜਾਂ, ਜਾਮਣਾਂ, ਟਾਹਲੀਆਂ, ਪਿੱਪਲਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀ ਛਹਿਬਰ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ। ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇਹ ਕਾਰਜ ਧਰਤੀ ਦੇ ਕੋਨੇ-ਕੋਨੇ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜ਼ਿਰੌਕਸ ਕਰਨ ਦੇ ਆਵਾਜ਼ੇ ਲਗਾ ਰਹੇ ਹਨ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਨੇਕਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬੇਰ ਸਾਹਿਬ, ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬੇਰੀ ਸਾਹਿਬ, ਸਿਆਲਕੋਟ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਿੱਪਲੀ ਸਾਹਿਬ ਪੁਤਲੀਘਰ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰੀਠਾ ਸਾਹਿਬ, ਉਤਰਾਖੰਡ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਲਹੂੜਾ/ਰਹੁੜਾ ਸਾਹਿਬ, ਲਾਹੌਰ, ਗਵੰਡੀ ਰੋਡ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਇਮਲੀ ਸਾਹਿਬ, ਇੰਦੌਰ, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦਾਤਨ ਸਾਹਿਬ, ਲੇਹ ਅਤੇ ਕਟਕ, ਉੜੀਸਾ, ਆਦਿ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਪਰਕਰਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਬੇਰੀਆਂ (ਦੁੱਖ ਭੰਜਨੀ ਬੇਰੀ, ਲਾਚੀ ਬੇਰੀ ਅਤੇ ਬੇਰ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ) ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਹਿਜ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਸਾਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਅਤੇ ਰਹਿਮਤਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਨਾਲ ਲਬਰੇਜ਼ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਪਰੋਕਤ ਸਭ ਅਸਥਾਨ ਪੂਜਨੀਕ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਅਪਣਾਉਣ ਅਤੇ ਚੌਗਿਰਦੇ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਦੇ ਹਨ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦਾ ਦੈਵੀ ਵੇਗ ਹਰ ਜ਼ੱਰੇ-ਜ਼ੱਰੇ ਅਤੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਸਹਿਜ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਸਥਾਨਾਂ ’ਤੇ ਆਪਣਾ ਤੀਖਣ ਰੂਪ ਧਾਰਦਾ ਇਹ ਵੇਗ ਜਿੱਥੇ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਆਪਣੇ ਸਿਰਜਣਹਾਰੇ ਗੁਰੂ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦੀ ਚਰਨ-ਛੋਹ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਦਾ ਵਿਸਮਾਦੀ ਹੁਲਾਰਾ ਮਾਣ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਬਿਲਕੁਲ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਇਸ਼ਟ ਦੀ ਸੰਗਤ ਦੀ ਰਹਿਮਤ ਵਿੱਚੋਂ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਮਨੋਰਥ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਇਆ ਹੋਵੇ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬਚਨ ਹਨ:

ਅਨੰਦੁ ਭਇਆ ਮੇਰੀ ਮਾਏ ਸਤਿਗੁਰੂ ਮੈ ਪਾਇਆ॥
ਸਤਿਗੁਰੁ ਤ ਪਾਇਆ ਸਹਜ ਸੇਤੀ ਮਨਿ ਵਜੀਆ ਵਾਧਾਈਆ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ , 917)

ਮਨੁੱਖ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿਰਜਣਾ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਨੇ ਹੁਕਮ ਅੰਦਰ ਚੱਲਦੀ ਕਾਰ ਦਾ ਭਾਗੀਦਾਰ ਹੋਣ ਦੀ ਚੋਣ ਬਖਸ਼ੀ, ਮਨਮੱਤ ਅਧੀਨ ਹੋ, ਚੱਲ ਰਹੀ ਦੈਵੀ ਕਾਰ ਦੇ ਉਲਟ ਹਵਾ, ਪਾਣੀ, ਮਿੱਟੀ ਜਿਹੇ ਮੂਲ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ, ਆਪਣੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾਲੂ ਭੁੱਖ ਦਾ ਗ਼ੁਲਾਮ ਹੋ ਕੇ, ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਉਤਾਰੂ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਵੈ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉਤਲੇ ਦੂਸਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਪਟਲ ਸਿਰਜ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਕਾਲ ਪੁਰਖੁ ਦੇ ਦੈਵੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਨ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਹਜਿ ਸੰਤੋਖਿ ਸਦਾ ਤ੍ਰਿਪਤਾਸੇ ਅਨਦੁ ਖਸਮ ਕੈ ਭਾਣੈ ਜੀਉ ਦਾ ਪੱਲਾ ਘੁੱਟ ਕੇ ਫੜਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਮਨੁੱਖ ਨਿੱਜੀ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਫ਼ਲ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਦਾ ਦਮ ਸਿਰਫ਼ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਉਦੋਂ ਹੀ ਭਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਭਾਵ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਦੀ ਅਗੰਮੀ ਕਾਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੋ ਨਿਬੜੇ।

ਸ਼੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਕੁੱਲ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮਨੁੱਖ ਧੁਰਾ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਖੁਦ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਮੰਨ ਕੇ, ਇਸ ਦੀ ਲਾਲਚ ਅਧੀਨ ਮਨਚਾਹੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ, ਦੂਸਰੇ ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਲਈ ਦੁਖਦਾਈ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰਨ ਤੋਂ ਆਕੀ ਹੈ ਕਿ ਧਰਤੀ ਉੱਤਲੀ ਜੀਵਨ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਦਰਜਾਬੰਦੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਹਰ ਪੱਧਰ ਦੇ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ। ਚਿੱਤਰ ੫, ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਨੁਕਸ ਵਾਲੀ ਸੋਚਣੀ ਨੂੰ ਜਿੱਥੇ ਨਾ ਕੇਵਲ ਬਿਆਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸੁਧਾਰ ਲਈ ਵੀ ਇਸ਼ਾਰਾ ਦੇ ਰਿਹਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਕਾਦਰ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਪ੍ਰਤੀ ਚੇਤੰਨ ਹੋਣ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਨਿਰੀ ਸਵਾਰਥ ਆਧਾਰਿਤ ਮਾਨਵ ਕੇਂਦਰਿਤ ਵਿਚਾਰ ਪੱਧਤੀਆਂ ਦੇ ਉਲਟ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬਖਸ਼ੇ ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਸਭੇ ਸਾਝੀਵਾਲ ਸਦਾਇਨਿ ਤੂੰ ਕਿਸੈ ਨ ਦਿਸਹਿ ਬਾਹਰਾ ਜੀਉ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਉਪਰਾਲੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨੇ ਪੈਣਗੇ। ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਦੇ ਸਮੂਹ ਕਾਰਜਾਂ ਬਾਰੇ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਝ ਵਿਗਿਆਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਹੈ, ਉਹ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਗੌਣ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਹਾਲੇ ਤਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਭ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਾ ਮੰਨ ਕੇ, ਵੱਖ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਦਰਜੇ ਉੱਤੇ ਸਮਝ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦੀ ਸਮਝ-ਬੂਝ ਦੇ ਆਯਾਮ ਅਤਿ-ਅਧੂਰੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਦੂਰ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੇ ਕੁਸ਼ਲ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਕਾਇਨਾਤ ਦੇ ਸੂਖਮ ਤੋਂ ਸੂਖਮ ਅਤੇ ਵੱਡ-ਆਕਾਰੀ ਜੀਵ/ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਵੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ‘ਸਹਿਜ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਵੇਗਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪਾਵਨ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਹੀ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਸਮੁੱਚੇ ਕਾਰਜਾਂ ਭਾਵ ਨਿੱਜੀ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਫ਼ਲ ਅਤੇ ਸੁਖੈਨ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।