ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਜਿੱਥੇ ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਹਜ਼ੂਰ ਦੇ ਅਨਿਨ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਹਜ਼ੂਰੀ ਕਵੀ ਸਨ, ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਫ਼ਾਰਸੀ ਤੇ ਅਰਬੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਦੇ ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ ਵੀ ਸਨ। ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ‘ਗੋਯਾ’ ਵਰਗੇ ਸਰਫਰਾਜ਼ ਵਿਦਵਾਨ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਨਾ ਕੋਈ ਅਸਾਨ ਕਾਰਜ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁਲੰਦ ਹਸਤੀ ਨੂੰ ਤਸੱਵਰ ਦੇ ਹਾਫ਼ਿਜ਼ੇ ਵਿਚ ਉਤਾਰ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਨਿਆਂਪੂਰਨ ਸ਼ਬਦ ਚਿਤਰਣ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਵੱਡੀ ਚੁਨੌਤੀ ਹੈ। ਫ਼ਾਰਸੀ ਦਾ ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ‘ਗੁਫ਼ਤਨ’ ਜਿਸ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਕਹਿਣਾ ਅਤੇ ‘ਗੋਯਾ’ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਹਿਣ ਵਾਲਾ। ਅਰਥਾਤ ਨੰਦ ਲਾਲ ‘ਗੋਯਾ’ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਸਾਹਿਬ-ਏ-ਕਮਾਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸਿਫ਼ਤਾਂ ਕਹਿਣ ਵਾਲਾ। ਇੰਜ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਵੈ- ਸਿਰਜੇ ਤਖੱਲਸ ‘ਗੋਯਾ’ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ।

ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ‘ਗੋਯਾ’ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਹਿਬ-ਏ-ਕਮਾਲ ਦੀ ਅਜ਼ਮਤ ਦੀ, ਦੈਵੀ ਤੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਬੁਲੰਦੀ ਨੂੰ, ਦਾਰਸ਼ਨਿਕਤਾ ਅਤੇ ਦਾਨਾਈ ਦੇ ਸੂਖਮ ਝਰੋਖਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਤੱਕ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਸ਼ਾਇਰੀ ਰਾਹੀਂ ਚਿੱਤਰਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਬਿਓਰੇਵਾਰ ਉਲੇਖ ਕਰਨਾ, ਮੇਰੀ ਅਲਪ ਬੁੱਧੀ ਲਈ ਕਠਿਨ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦੀ ਘੜੀ ਹੈ। ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਦੇ ਬੁਲੰਦ ਕਿਰਦਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਖਾਸ ਕਾਬਿਲ- ਏ-ਇਹਤਰਾਮ ਪਹਿਲੂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਆਪ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਚੂੜਾਮਣੀ ਆਸ਼ਕ-ਸਾਦਿਕ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਹਜ਼ੂਰ ਦੀ ਕਦਮ-ਬੋਸੀ, ਖੁਲੇ੍ਹ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀਦਾਰ ਤੇ ਗੁਫ਼ਤਗੂ ਦਾ ਸ਼ਰਫ਼, ਅਕਸਰ-ਔਕਾਤ ਨਸੀਬ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਛੱਜੂ ਰਾਮ ਖੱਤਰੀ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ। ਜ਼ਰੀਆ-ਮੁਆਸ਼ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿਚ ਉਹ ਆਪਣਾ ਵਤਨ ਮੁਲਤਾਨ (ਪੰਜਾਬ) ਛੱਡ ਕੇ ਗਜਨੀ (ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ) ਵਿਚ ਜਾ ਵੱਸੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਹਾਕਮ, ਨਵਾਬ ਮੁਅੱਯੂਦੀਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮੀਰ ਮੁਨਸ਼ੀ (ਦੀਵਾਨ) ਮੁਕੱਰਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। (ਪੰਡਤ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ ਜੀ ਗਯਾਨੀ ਨੇ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਦੀ ਕਿਰਤ ‘ਜ਼ਿੰਦਗੀਨਾਮਾ’ ਅਤੇ ‘ਤੌਸੀਫੋ ਸਨਾ’ ਦੀ ਮੁਖਤਸਰ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿਚ, ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਮੁਨਸ਼ੀ ਛੱਜੂ ਰਾਮ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ)।

ਇਹ ਤਕਦੀਰ ਦੀ ਸਿਤਮਗਰੀ ਸੀ ਕਿ ਪੰਜਾਹ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਤਕ ਜੋ ਵੀ ਸੰਤਾਨ, ਦੀਵਾਨ ਛੱਜੂ ਰਾਮ ਦੇ ਘਰ ਪੈਦਾ ਹੋਈ, ਉਹ ਰੱਬੀ ਰਜ਼ਾ ਅਧੀਨ ਕਾਲ- ਵੱਸ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ। ਅਖੀਰ ਸੰਨ 1633 ਈ. ਵਿਚ ਉਨਾਂ ਦੇ ਘਰ ਇਕ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੰਦ ਲਾਲ ਰੱਖਿਆ।ਵਿਦਵਾਨ ਪਿਤਾ ਨੇ ਕੇਵਲ ਛੇ ਸਾਲ ਦੀ ਨਿੱਕੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਆਪਣੇ ਹੋਣਹਾਰ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਅਰਬੀ ਦੀ ਤਾਲੀਮ ਦੇਣ ਦੇ ਯੋਗ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਬਾਲਕ ਨੰਦ ਲਾਲ ਦੀ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਉਹ ਥੋੜੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਹੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਤੇ ਅਰਬੀ ਵਿਚ ਅੱਛੇ ਤਾਕ ਹੋ ਗਏ। ਦਾਰਸ਼ਨਿਕਤਾ ਦੇ ਸੂਖਮ ਗੁਣ, ਆਪ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਪਾਸੋਂ ਗੁੜ੍ਹਤੀ ਵਿਚ ਮਿਲ ਗਏ ਸਨ।

ਆਪ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀਵਾਨ ਛੱਜੂ ਰਾਮ ਜੀ, ਰਾਮਾਨੰਦੀ ਬੈਰਾਗੀਆਂ ਦੇ ਸੇਵਕ ਸਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬਾਲਕ ਨੰਦ ਲਾਲ ਵੀ ਕੁਲ-ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਵੈਸ਼ਨਵ ਧਰਮ ਦੀ ਦੀਖੀਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਵੇ। ਪਰ ਅਨੁਭਵੀ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੀ ਮਨਜ਼ੂਰ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਬਾਲਕ ਨੰਦ ਲਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਕੇਵਲ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਦੀਵਾਨ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੀਖਿਆ ਦਿਵਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਰਾਮਾਨੰਦੀ ਬੈਰਾਗੀਆਂ ਦੇ ਕੁਲ-ਗੁਰੂ ਨੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਗ਼ਲ ਵਿਚ ਕਾਠ ਦੇ ਮਣਕਿਆਂ ਦੀ ਕੰਠੀ ਪਾਉਣੀ ਚਾਹੀ, ਤਾਂ ਬਾਲਕ ਨੰਦ ਲਾਲ ਨੇ ਪੂਰੇ ਅਦਬ ਨਾਲ ਇਸ ਕੰਠੀ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਕੁਲ-ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, “ਨਾਸ਼ਵੰਤ ਕਾਠ ਦੀ ਕੰਠੀ ਦੀ ਥਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਤਮਿਕ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਐਸੀ ਕੰਠੀ ਪਹਿਨਾਈ ਜਾਵੇ ਜੋ ਲੋਕ ਤੇ ਪ੍ਰਲੋਕ, ਦੋਹਵਾਂ ਵਿਚ ਸਹਾਈ ਹੋਵੇ” ਉਨ੍ਹਾਂ ਤਸ਼ਰੀਹੀ ਵਜਾਹਤ ਨਾਲ ਆਖਿਆ ਕਿ “ਧਰਮ ਤੇ ਆਤਮਿਕ ਮਾਰਗ ਦੀ ਚੋਣ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਰਸਮੀ ਬੰਧਨ ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਆਤਮਿਕ ਸੁਰਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਜ਼ ਰਾਹੀ, ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਗੁਰੂ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਖ਼ੁਦ ਕਰਾਂਗਾ।” ਕੁਲ-ਗੁਰੂ ਤੇ ਦੀਵਾਨ ਜੀ ਨੂੰ ਕੀ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਜਿਸ ਕਾਮਲ ਮੁਰਸ਼ਦ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਬਾਲਕ ਨੰਦ ਲਾਲ ਨੂੰ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਹਿਬ-ਏ- ਕਮਾਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹਨ।
ਬਾਲਕ ਨੰਦ ਲਾਲ ਨੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿਚ ਤਾਂ ਇਸ ਕਦਰ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ ਕਿ 19 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਆਯੂ ਵਿਚ ਹੀ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿਚ ਉੱਚ ਪਾਏ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਪੜ੍ਹਨ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ ਭਰ ਜਵਾਨੀ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਦੇ ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦੋਵੇਂ ਹੀ, ਥੋੜੇ-ਥੋੜੇ ਵਕਫ਼ੇ ਨਾਲ ਗੁਜ਼ਰ ਗਏ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਦਸਤੂਰ ਅਨੁਸਾਰ ਗਜ਼ਨੀ ਦੇ ਹਾਕਮ ਪਾਸ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵਾਲੀ ਪਦਵੀ ’ਤੇ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਗਜ਼ਨੀ ਦੇ

ਹਾਕਮ, ਨਵਾਬ ਮੁਅੱਯੂਦੀਨ ਨੇ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਦੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਕੋਈ ਛੋਟੀ-ਮੋਟੀ ਮੁਰਾਤਬਤ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ਜੋ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ ਸੀ।ਤਾਲੀਮ ਅਤੇ ਕਾਬਲੀਅਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਿਸ ਰੁਤਬ-ਓ-ਅਦਬ ਦੇ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਮੁਸਤਹੱਕ ਸਨ, ਉਹ ਨਵਾਬ ਗਜ਼ਨੀ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰਨ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਮਨ ਮਾਸੂਮ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਮਾਯੂਸੀ ਦੇ ਆਲਮ ਵਿਚ ਆਪ ਨੇ ਗਜ਼ਨੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਜਾਇਦਾਦ ਵੇਚ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਬਿਨਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕੀਤਿਆਂ, ਇਕ ਕਾਫ਼ਲੇ ਸਮੇਤ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ-ਪੁਰਖੀ ਵਤਨ, ਮੁਲਤਾਨ ਨੂੰ ਰਵਾਨਗੀ ਪਾ ਦਿੱਤੀ।

ਮੁਲਤਾਨ ਪੁੱਜ ਕੇ ਆਪ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਮਕਾਨ ਦੀ ਤਾਮੀਰ ਕਰਵਾਈ ਤੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਇੱਕ ਸਹਿਜਧਾਰੀ ਸਿੱਖ ਪਰਵਾਰ ਨੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਯੋਗ ਸਮਝ ਕੇ ਆਪਣੀ ਸਪੁੱਤਰੀ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਬੀਬੀ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਨਿੱਤ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹਦੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵੀ ਸਿੱਖੀ ਲਈ ਅਪਾਰ ਸ਼ਰਧਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਈ।ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਰੋਜ਼ਮੱਰਾ ਅਰਾਧਨਾ ਕਾਰਨ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਪਰਪੱਕ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ। ਆਪ ਨੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰ ਪੜ੍ਹੇ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਬਾਣੀ ਕੰਠ ਕਰ ਲਈ । ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਤੇ ਗੁਰ-ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨੇ ਆਪ ਦੀ ਬਿਰਤੀ ਨੂੰ ਮੁਕੰਮਲ ਤੌਰ ’ਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ।ਆਪ ਦੇ ਘਰ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਲਖਪਤ ਰਾਇ ਤੇ ਲੀਲਾਂ ਰਾਮ ਰੱਖੇ ਗਏ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵਿਦਵਤਾ ਅਤੇ ਯੋਗਤਾ ਦੀ ਖ਼ਬਰ, ਗਲੀ ਕੂਚੇ ਹੁੰਦੀ ਹੋਈ ਜਦੋਂ ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਹਾਕਮ ਤਕ ਪਹੁੰਚੀ, ਤਦ ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਹਾਕਮ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਬੁਲਾ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮੀਰ ਮੁਨਸ਼ੀ (ਦੀਵਾਨ) ਦੀ ਪਦਵੀ ’ਤੇ ਮੁਕੱਰਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪੂਰੀ ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਅਤੇ ਯੋਗਤਾ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਛੇ ਸਾਲ ਤਕ ਨਿਭਾਈ।

ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਵੱਡੇ ਹੋ ਕੇ ਘਰ ਦਾ ਸਾਰਾ ਕੰਮ-ਕਾਜ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ ਤਾਂ ਆਪ ਨੇ ਸਾਰੀ ਜਾਇਦਾਦ, ਘਰ-ਬਾਰ ਤੇ ਧਨ-ਪਦਾਰਥ, ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਸਹੁਰੇ ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਸਪੁਰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਆਪ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਉਛਾਲਾ ਮਾਰਿਆ, ਕਿ ਆਪ ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਦੀਵਾਨ ਦੀ ਪਦਵੀ ਤਿਆਗ ਕੇ ਗਜ਼ਨੀ ਤੋਂ ਲਿਆਂਦੇ ਆਪਣੇ ਸੇਵਕਾਂ ਸਮੇਤ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਪੁੱਜ ਗਏ। ਇੱਥੇ ਗੁਰੂ ਕਲਗੀਧਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਹ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ-ਦੀਦਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਸਿੱਧੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਹਜ਼ੂਰ ਦੇ ਨੂਰੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀਦਾਰੇ ਕਰ ਕੇ, ਸਾਹਿਬ-ਏ-ਕਮਾਲ ਦੀਆਂ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਰਹਿਮਤਾਂ ਦੇ ਪਾਤਰ ਬਣੇ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਪਾਸੋਂ ਗੁਰੂ ਦੀਖਿਆ ਲਈ ਅਤੇ ‘ਅਨਿਨ ਸਿੱਖ’ ਦੀ ਪਦਵੀ ਪਾਈ।

ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਜ਼ਾਰ ਕੇ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਆਗਰਾ ਚਲੇ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਸਾਹਿਬ-ਏ-ਕਮਾਲ ਦੇ ਸਬੱਬ ਨਾਲ ਆਪ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਮੁਅੱਜ਼ਮ (ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ) ਦੇ ਮੀਰ ਮੁਨਸ਼ੀ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋ ਗਏ।ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਮੁਅੱਜ਼ਮ ਆਪ ਦੇ ਦੈਵੀ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਵਤਾ ਦਾ ਮੁਰੀਦ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਅਖੀਰ ਨੂੰ ਇਹ ਗੁਣ ਅਤੇ ਸ਼ੋਭਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵੱਡੀ ਮੁਸੀਬਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੇ।ਇਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਕੁਝ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ:-

ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਕੁਰਾਨ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਆਇਤ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਬਾਰੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਸੰਸਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਇੱਕ ਦਿਨ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਫਾਜ਼ਲ ਕਾਜ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਮੁਫ਼ਤੀਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਕੁਰਾਨ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਦੀ ਇਸ ਆਇਤ ਦੀ ਵਜਾਹਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਵਿਆਖਿਆ ਤੋਂ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਤਸੱਲੀ ਨਾ ਹੋਈ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਮੁਅੱਜ਼ਮ ਵੀ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਆਇਤ ਦੀ ਤਸ਼ਰੀਹ ਕਰਨ ਲਈ, ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਾਲ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਨੂੰ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਬੁਲਾਇਆ। ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਨੇ ਕੁਰਾਨ ਦੀ ਆਇਤ ਦੀ ਅਰਬੀ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਵਿਚ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਅਸ਼-ਅਸ਼ ਕਰ ਉੱਠਿਆ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ।ਪਰ ਇਹ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਥੋੜਚਿਰੀ ਹੀ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਮੁਤੱਸਬੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਮੁਸਲਮਾਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਖੱਤਰੀ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਹਨ ਤਾਂ ਮੁਤੱਸਬੀ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦਾ ਮਨ ਨਫ਼ਰਤ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਮੁਅੱਜ਼ਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਾਸ ਬੁਲਾ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਜਿਹਾ ਅਰਬੀ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦਾ ਆਲਮ-ਫ਼ਾਜ਼ਲ ਤਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਮਜ਼ਹਬ ਛੇਤੀ ਤੋਂ ਛੇਤੀ ਤਬਦੀਲ ਕਰਵਾ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਜਦੋਂ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਮੁਅੱਜ਼ਮ ਨੇ ਇਹ ਸਾਰੀ ਵਾਰਤਾ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਨੂੰ ਸੁਣਾਈ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਡੂੰਘੀ ਠੇਸ ਪਹੁੰਚੀ ਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਤਾ ਦੇ ਆਲਮ ਵਿਚ ਗਵਾਚ ਗਏ। ਪਰ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਮੁਅੱਜ਼ਮ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪੂਰਾ ਇਲਮ ਸੀ ਕਿ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ, ਸਾਹਿਬ-ਏ-ਕਮਾਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਅਨਿਨ ਸਿੱਖ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਕਦਰਦਾਨ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫੈਸਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਗੁਰੂ ਕਲਗੀਧਰ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਮੁੜ ਪਰਤ ਜਾਣ ਦੀ ਯਾਚਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਦਿਨ ਹੀ ਆਪਣੇ ਰੁਤਬੇ ਨੂੰ ਠੋਕਰ ਮਾਰ ਕੇ ਅਛੋਪਲੇ ਜਿਹੇ ਸਾਹਿਬ-ਏ-ਕਮਾਲ ਦੀ ਚਰਨ- ਬੋਸੀ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਰਵਾਨਗੀ ਪਾ ਦਿੱਤੀ।

ਆਗਰੇ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਵਿਚ, ਸਾਰੇ ਰਾਹ ਆਪ ਵੈਰਾਗਮਈ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਸਨ। ਆਪ ਦੀ ਰੂਹ ਦਾ ਰੁਦਨ ਇੱਕ ਅਗੋਚਰ ਬੇਪਰਵਾਹੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਸੀ। ਸਾਹਿਬ-ਏ-ਕਮਾਲ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਦੈਵੀ ਤਸੱਵਰ ਰਾਹੀਂ ਹੋ ਰਹੀ ਰੁਹਾਨੀ ਗੁਫ਼ਤਗੂ ਨੂੰ ਆਪ ਨੇ ਇਕ ਲੰਬੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਮਾਲ਼ਾ ਵਿਚ ਪਰੋ ਲਿਆ। ‘ਗੰਜ-ਨਾਮਾ’ ਦੀ ਦਸਵੀਂ ਸਲਤਨਤ ‘ਅਜ਼ ਸਲਤਨਤਿ ਦਹੱਮ’ ਦੇ ਅਨਵਾਨ (ਸਿਰਲੇਖ) ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਇਹ ਨਜ਼ਮ, ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਨੁਭਵੀ ਕਮਾਲ ਦਾ ਸਿਖਰ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪ ਦੇ ਕਾਮਲ ਮੁਰਸ਼ਦ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ‘ਅਜ਼ਮਤ ਬਿਆਨੀ’ ਦਾ ਇੱਕ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਹੈ।

‘ਨਾਸਰੋ ਮਨਸੂਰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ।ਏਜ਼ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ।’

ਗੁਰੂ ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ-ਸਲਾਹ ਕਰਦੀ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਦੀ ਇਹ ਇਕ ਲੰਮੀ ਨਜ਼ਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਕੁੱਲ 56 ਬੰਦ ਹਨ ਤੇ ਹਰ ਬੰਦ ਵਿਚ ਸਾਹਿਬ-ਏ-ਕਮਾਲ ਦੀਆਂ ਦੋ ਅਨੂਪਮ ਸਿਫਤਾਂ ਦਰਜ ਹਨ, ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਅਨੂਠੀ ਅਜ਼ਮਤ ਨੂੰ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਅਨੁਸਾਰ, ਸ਼ਾਇਰਾਨਾ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿਚ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਸਮਾਂ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੀ ਗੁਰੂ ਕਲਗੀਧਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਗੁਜ਼ਾਰਿਆ ਅਤੇ ਪੁਸਤਕਾਂ ਲਿਖੀਆਂ।ਇੱਕ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਰਚਨਾ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਆਗਰੇ ਤੋਂ ਰਵਾਨਗੀ ਪਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਦੌਰਾਨ ਲਿਖੀ। ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਅੱਪੜਨ ਤੀਕਰ ਇਸ ਦੇ 514 ਸ਼ੇਅਰ ਲਿਖੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿਚ ਰਚੀ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ‘ਬੰਦਗੀ ਨਾਮਾ’ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਬੜੇ ਅਦਬ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਸਾਹਿਬ-ਏ-ਕਮਾਲ ਨੇ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ੇਅਰ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਸ਼ਰੀਹੀ ਤਰਜ਼ੁਮਾਂ, ਵਿਆਖਿਆ ਸਾਹਿਤ, ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਸੁਣਨ ਉਪਰੰਤ ਫ਼ੁਰਮਾਇਆ, “ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜੀਓ, ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ‘ਬੰਦਗੀ ਨਾਮਾ’ ਦੇ ਬਦਲੇ ‘ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾਮਾ’ ਵਧੇਰੇ ਢੁਕਵਾਂ ਰਹੇਗਾ, ਜੋ ਵੀ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹੇਗਾ, ਉਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਤਹਿਜ਼ੀਬ ਤੇ ਤਰਤੀਬ ਨੂੰ ਸਮਝ ਸਕੇਗਾ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਸਫਲ ਹੋਵੇਗਾ।” ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ੇਅਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੀ:

ਆਬਿ ਹੈਵਾਂ ਪੁਰ ਸ਼ੁਦਾ ਚੂ ਜਾਮਿ ਊ। ਬੰਦਗੀਨਾਮਾ ਸ਼ੁਦਾ ਜ਼ਾਂ ਨਾਮਿ ਊ॥

ਇਸ ਸ਼ੇਅਰ ਵਿਚ ਆਏ ਸ਼ਬਦ ‘ਬੰਦਗੀ ਨਾਮਾ’ ਨੂੰ ਸਾਹਿਬ-ਏ-ਕਮਾਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹਸਤ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਬਦਲ ਕੇ ‘ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾਮਾ’ ਕਰ ਦਿੱਤਾ: ਆਬਿ ਹੈਵਾਂ ਪੁਰ ਸ਼ੁਦਾ ਚੂ ਜਾਮਿਊ। ਜ਼ਿੰਦਗੀਨਾਮਾ ਸ਼ੁਦਾ ਜ਼ਾਂ ਨਾਮਿ ਊ॥ ਇੰਜ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾਮਾ’ ਹੋ ਗਿਆ।

ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਜੋ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹੁਣ ਤਕ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਪਲਬਧ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ:-

1. ਤੌਸੀਫ਼ੋ-ਸਨਾ ਵ ਖ਼ਾਤਮਾ (ਅਰਬੀ ਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ- ਕਵਿਤਾ ਤੇ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ)।
2. ਜੋਤਿ ਬਿਗਾਸ (ਫ਼ਾਰਸੀ-ਵਾਰਤਕ)
3. ਜੋਤਿ ਬਿਗਾਸ (ਹਿੰਦੀ ਪੰਜਾਬੀ- ਕਵਿਤਾ)
4. ਦਸਤੂਰ-ਅਲ-ਇਨਸ਼ਾਂ (ਫ਼ਾਰਸੀ-ਕਵਿਤਾ)
5. ਅਰਜ਼ੁਲ-ਅਲਫ਼ਾਜ਼ (ਫ਼ਾਰਸੀ)
6. ਗੰਜ ਨਾਮਾ (ਫ਼ਾਰਸੀ-ਕਵਿਤਾ ਤੇ ਵਾਰਤਕ)
7. ਰਹਿਤ ਨਾਮਾ (ਪੰਜਾਬੀ –ਕਵਿਤਾ)
8. ਤਨਖ਼ਾਹ ਨਾਮਾ (ਪੰਜਾਬੀ-ਕਵਿਤਾ)
9. ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾਮਾ (ਫ਼ਾਰਸੀ-ਕਵਿਤਾ)
10. ਦੀਵਾਨਿ ਗੋਯਾ (ਫ਼ਾਰਸੀ-ਗਜ਼ਲਾਂ)

ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਦੁੱਤੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਮਜੀਦ ਤਸ਼ਰੀਹ ਵਿਚ ਹੋਰ ਬੜਾ ਕੁਝ ਹੋਰ ਲਿਿਖਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।ਪਰ ਇਸ ਨਿਬੰਧ ਦੇ ਬਹੁ-ਵਿਸਥਾਰ ਨੂੰ ਮਜਬੂਰੀ ਵਸ ਸੰਕੋਚਣਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਉਮਰ ਦੀ ਆਖਰੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਉਮਰ ਵਿਚ ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਹਜ਼ੂਰ ਨਾਲੋਂ 33 ਸਾਲ ਵੱਡੇ ਸਨ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਆਖਰੀ ਜੰਗ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਰੀ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਨਾਜ਼ੁਕਤਾ ਵੀਚਾਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮੁਲਤਾਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਆਪ ਆਖ਼ਰ 72 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਭੋਗ ਕੇ ਸੰਨ 1705 ਵਿਚ ਸਦੀਵਤਾ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿਚ ਜਾ ਬਿਰਾਜੇ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮਹਾਨ ਚੂੜਾਮਣੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਤੇ ਇਕਬਾਲ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ੇਅਰ ਇੰਨ-ਬਿੰਨ ਸਾਦਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:

ਹੋਤਾ ਹੈ ਕੋਹੋ ਦਸ਼ਤ ਮੇਂ ਪੈਦਾ ਕਭੀ ਕਭੀ।
ਵੋਹ ਮਰਦ ਜਿਸ ਕਾ ਫ਼ਕਰ ਕਰੇ, ਖਜ਼ਫ਼ ਕੋ ਨਗੀਂ।