ਨਵੰਬਰ 1984 ਦੇ ਦੁਖੀਏ ਪਰਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਮੈਂ ਕਈ ਵਾਰ ਦਿੱਲੀ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦਰਦ ਭਰੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣੀਆਂ। ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਬੰਦਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੰਦਿਆਂ ਦਾ ਕਤਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਬਾਂਹ ਹੀ ਨਾ ਫੜੀ। ਪਰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਕਦੇ ਬੀਜ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸੋ ਜੋ ਕਿਸੇ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਬਾਂਹ ਫੜੀ, ਉਹ ਸਨ ਸ੍ਰੀ ਬਜਰੰਗ ਸਿੰਘ ਐਡਵੋਕੇਟ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਪਰਵਾਰ ਵਕੀਲੀ ਪੇਸ਼ਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਬਜਰੰਗ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪਿਛਲਾ ਪਿੰਡ ਚਿੜੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਰੋਹਤਕ (ਹਰਿਆਣਾ) ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਸਤਨਾਮੀਏ ਸੰਸਥਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਲੱਗਿਆਂ, ਇਹ ਨਹੀਂ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਜੇ ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਵੱਜਣ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਗੋਲੀ ਵੱਜ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਵੀ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿਚ ਪੈ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਮੈਂ ਮਕਾਨ ਸੜਦੇ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਮਕਾਨ ਵੀ ਸੜ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕੀਤੀ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਰਵਾਰਾਂ ਲਈ ਲੰਗਰ-ਪਾਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਇਨਕਮ ਟੈਕਸ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਕਰਮਚਾਰੀ ਭੇਜੇ ਅਖੇ! ਇਹ ਸਾਰਾ ਖਰਚ ਕਿੱਥੋਂ ਤੇ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਜੋ ਬਚਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲੋਂ ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਅੱਧਾ ਮਕਾਨ ਵੀ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਸ੍ਰੀ ਬਜਰੰਗ ਸਿੰਘ ਸਤਨਾਮੀ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਆਗੂ ਸਨ। ਇਹ ਸੰਸਥਾ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਹੈ। ਐਡਵੋਕੇਟ ਬਜਰੰਗ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੇ ਪਾਏ ਪੂਰਨਿਆਂ ’ਤੇ ਚੱਲਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣਾ ਸਭ ਕੁਝ ਨਵੰਬਰ 1984 ਦੇ ਸਿੱਖ ਕਤਲ-ਏ-ਆਮ ਦੇ ਪੀੜਤਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਲਈ ਵਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਨਫਾ-ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਸੋਚਿਆ। ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਿੰਨਾ ਵੀ ਸਿਰ ਝੁਕਾਈਏ, ਉਹ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਬਜਰੰਗ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗਾ ਹੀ ਰੋਲ ਨਿਭਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪ ਖਰਚਾ ਕਰ ਕੇ ਨੌਜਵਾਨ ਲੜਕੀਆਂ ਤੇ ਕੁਝ ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਕੀਤੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੜਕੀਆਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਗਿਣਤੀ 69 ਹੈ।

ਐਸ. ਐਚ. ਬਾਵਾ ਪੱਤਰਕਾਰ ‘ਅਜੀਤ’ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਮੈਂ ਸ੍ਰੀ ਬਜਰੰਗ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾਇਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਵੰਬਰ 1984 ਦੇ ਸਿੱਖ ਕਤਲ-ਏ-ਆਮ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੋਤਰੇ ਸਿਮਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਸ਼ਾਮ 6:00 ਵਜੇ ਟ੍ਰੇਨ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਲੀ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਰਾਤ 11:00 ਵਜੇ ਦਿੱਲੀ ਸਟੇਸ਼ਨ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੀਸ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਗਏ। ਰਾਤ ‘ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਨਿਵਾਸ’ ਵਿਚ ਬਿਤਾਈ। ਸਵੇਰੇ 7 ਵਜੇ ਅਸੀਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਬਜਰੰਗ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਏ। 8:00 ਵਜੇ ਦੇ ਕਰੀਬ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚੇ। ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਅਸੀਂ ਬਜਰੰਗ ਸਿੰਘ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਧੁਰੇਂਦਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭੈਣ ਵਿਦਿਆ ਮਲਿਕ ਨੂੰ ਮਿਲੇ। ਸ੍ਰੀ ਧੁਰੇਂਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੇ ਦੋ ਵੱਡੇ ਕਮਰੇ ਦਿਖਾਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਨੂੰ ਬਚਾ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੀ ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਦਿਖਾਈ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਿੱਖ ਮਾਲਕ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਗੁੰਡਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਕਾਨ ਦਾ ਉਹ ਹਿੱਸਾ ਦਿਖਾਇਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁੰਡਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਅੱਗ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਤੇ ਤੋੜ-ਭੰਨ ਵੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ, “ਮੈਂ ਅੱਜ ਕਚਹਿਰੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕੰਮ ਜਾਣਾ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਕੱਲ੍ਹ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਉਣਾ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਹ ਫ਼ਾਈਲ ਦੇ ਦੇਵਾਂਗਾ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਾਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਅਸੀਂ ਸ਼ਾਮ 5:00 ਵਜੇ ਕੇ ਕਰੀਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਘਰ ਫਿਰ ਗਏ। ਸ੍ਰੀ ਧੁਰੇਂਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਫਾਈਲ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਉੱਥੇ ਸ੍ਰੀ ਬਜਰੰਗ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਵੱਡੀ ਲੜਕੀ ਹਿਮਾਨਤਿਕਾ ਸਿੰਘ ਵੀ ਮਿਲੀ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੈਣ ਵਿਦਿਆ ਸਿੰਘ ਮਲਿਕ ਤੋਂ ਗਹਿਣੇ ਵੇਚੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਗਹਿਣੇ ਰੱਖਣ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਬੇਟੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਨਾ ਜ਼ਮੀਨ ਗਹਿਣੇ ਰੱਖੀ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਗਹਿਣੇ ਵੇਚੇ ਸਨ। ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਹਨ, ਭੈਣਾਂ ਦੇ ਵੇਚਣ ਦਾ ਤਾਂ ਸਵਾਲ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ 21 ਸਾਲ ਦੀ ਕਮਾਈ ਲੋਕ ਭਲਾਈ ਲਈ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਅਸੀਂ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਬਜਰੰਗ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਚੰਚਲ ਜੀ ਨਾਲ ਫ਼ੋਨ ’ਤੇ ਗੱਲ ਕਰ ਕੇ ਕਰ ਲਈ।

31 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਕਤਲ ਹੋ ਜਾਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ੍ਰੀ ਬਜਰੰਗ ਸਿੰਘ ਤਿੰਨੇ ਵਕੀਲ ਪਿਓ-ਪੁੱਤਰ ਘਰ ਆ ਗਏ। ਦਿੱਲੀ ਬੰਦ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਪਰਵਾਰ ਮੈਂਬਰ ਘਰ ਦੀ ਬਾਲਕੋਨੀ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਸੀ। ਘਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਕ ਸਿੱਖ ਡਾਕਟਰ ਕੁਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕਲੀਨਿਕ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਬੇਟੇ ਡਾ. ਗੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ. ਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜਿਹੜੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 19 ਅਤੇ 22 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਦੁਕਾਨ ’ਤੇ ਸਨ। ਹਾਲਾਤ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਹਜ਼ੂਮ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਡਾਕਟਰ ਨੇ ਕਲੀਨਿਕ ਦਾ ਸ਼ਟਰ ਸੁੱਟ ਲਿਆ ਤਾਂ ਸ਼ਟਰ ਖੜਕਾਉਣ ’ਤੇ ਵੀ ਸ਼ਟਰ ਨਾ ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ। ਹਜ਼ੂਮ ਵੱਲੋਂ ਇਕ ਲੱਕੜ ਫੜ ਕੇ ਅੱਗ ਲਾਉਣ ਲਈ ਕੱਪੜਾ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਤੇ ਅੱਗ ਲਗਾ ਦੇਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਵੇਖ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਬਜਰੰਗ ਸਿੰਘ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਜ਼ੂਮ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ। ਸ੍ਰੀ ਧੁਰੇਂਦਰ ਸਿੰਘ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਹੀ ਐਸੀ ਸੀ ਕਿ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹੇ ਵੱਖਰੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ। ਹਜ਼ੂਮ ਨੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਨਾਂਹ-ਨੁਕਰ ਕੀਤੀ ਪਰ ਅਗਾਂਹ ਤੁਰ ਗਏ। ਇੰਝ ਡਾਕਟਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਬੇਟੇ ਬਚ ਗਏ ਪਰ ਲੁੱਟਮਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਅਸੀਂ ਦੇਖ ਨਾ ਸਕੇ ਤੇ ਸਾਰੇ ਪਰਵਾਰ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਲਿਆ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪਰਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਚਾਇਆ ਜਾਏ। ਕੁਝ ਦੇਰ ਵਿਚ 60 ਪਰਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹਾਲ ਵਿਚ ਪੁੱਜ ਗਏ, ਹਾਲਾਤ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਪੁਲਿਸ ਖੁੱਲ੍ਹੇਆਮ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸੀ। ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਤਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਪਿਸਤੌਲਾਂ ਵੀ ਹਜ਼ੂਮ ਨੂੰ ਵੰਡੀਆਂ ਸਨ। ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿਚ ਅੱਗਾਂ ਲਾਈਆਂ ਗਈਆਂ । ਸ੍ਰੀ ਬਜਰੰਗ ਸਿੰਘ ਨੇ 31 ਅਕਤੂਬਰ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਏ. ਸੀ. ਪੀ ਨੂੰ ਪੱਤਰ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਬਜ਼ੀ ਮੰਡੀ ਥਾਣੇ ਅੰਦਰ ਕੈਂਪ ਲਾਉਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ। ਕੈਂਪ ਲਈ ਸਰਕਾਰੀ ਜਾਂ ਗੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਮਦਦ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਸਾਰੇ ਖਰਚੇ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਕਰਨਗੇ। ਚੰਗੇ ਭਾਗੀਂ ਇਜਾਜ਼ਤ ਮਿਲ ਗਈ। ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ ਦੇ ਧੰਦੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਾਰੇ ਡਰਾਈਵਰ, ਕਲੀਨਰ, ਹੈਲਪਰ ਆਦਿ ਸਾਹਮਣੇ ਇਕ ਮਕਾਨ ਵਿਚ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਸਾਰੀਆਂ 20 ਗੱਡੀਆਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾ ਕੇ ਲਿਆਉਣ ਵਿਚ ਲੱਗ ਗਈਆਂ। ਦਾਅਵਾ ਨਹੀਂ ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਕਾਰਡ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ 2500 ਪਰਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਇਆ। ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਵਿਦਿਆ ਸਿੰਘ ਮਲਿਕ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਥਾਣੇ ਵਿਚ ਕੈਂਪ ਲਾਉਣ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਥਾਣੇ ’ਤੇ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਬਜ਼ਾ ਹੀ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਂਗਲੀ ਫੜਾਈ ਅਸੀਂ ਬਾਂਹ ਫੜ ਲਈ। ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਮਲਿਕ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ 12 ਰਾਹਤ ਕੈਂਪ ਲੱਗੇ ਸਨ ਪਰ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੈਂਪ ਸੀ। ਇਹ ਜਗਦੀਸ਼ ਟਾਈਟਲਰ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਸੀ। ਇਲਾਕਾ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਬਜਰੰਗ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਟਾਈਟਲਰ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਕਸਾਇਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਗਲਾਂ ਵਿਚ ਟਾਇਰ ਪਾ ਕੇ ਸਾੜਿਆ ਗਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਬਜਰੰਗ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਿਧੜਕ ਹੋ ਕੇ ਜਾਨ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਇਕ ਹਲਫ਼ਨਾਮਾ ਮਿਸ਼ਰਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹਲਫ਼ਨਾਮੇ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਜਸਟਿਸ ਮਿਸ਼ਰਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਗਵਾਹੀ ਦਿੱਤੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ੀ ਲਈ ਜਦ ਉਹ 6 ਮਾਰਚ 1986 ਨੂੰ ਇੰਡੀਆ ਗੇਟ ਕੋਲ ਸਥਿਤ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਵਾਲੇ ਗੇਟ ਪਾਸ ਪੁੱਜੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਪੁਲਿਸ ਵਰਦੀ ਵਿਚ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਛੇ ਗੋਲੀਆਂ ਦਾਗੀਆਂ ਇਕ ਗੋਲੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਂਹ ’ਤੇ ਲੱਗੀ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲੇ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਲਿਆ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਗੋਲੀਆਂ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਲੱਗੀਆਂ। ਗੋਲੀ ਲੱਗੀ ਬਾਂਹ ਲੈ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਬਜਰੰਗ ਸਿੰਘ ਜਸਟਿਸ ਮਿਸ਼ਰਾ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਹੋਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਡੀ. ਸੀ. ਪੀ ਮੀਨਾ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਕੇ ਏਮਜ਼ ਹਸਪਤਾਲ ਪੁਚਾਇਆ ਜਾਏ। ਜਿਸ ਵੇਲੇ ਇਹ ਪਰਵਾਰ ਕੈਂਪ ਚਲਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਲੋਂ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ ਸ੍ਰੀ ਬਜਰੰਗ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਮਨ੍ਹਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਕੈਂਪ ਸਾਡੇ ਘਰ ਦੇ ਪੈਸੇ ਨਾਲ ਹੀ ਚੱਲੇਗਾ। ਰੋਜ਼ ਸਵੇਰੇ-ਸ਼ਾਮ ਅਰਦਾਸ ਨਾਲ ਲੰਗਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ। ਖ਼ਰਚਾ ਕਿੰਨਾ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਦੋਖੀਆਂ ਨੇ ਆਮਦਨ ਕਰ ਵਿਭਾਗ ਕੋਲ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕੀਤੀ। ਕੇਸ ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ, ਜਾਂਚ ਹੋਈ ਤਾਂ ਪਰਵਾਰ ਨੇ ਸਬੂਤ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਗਲਤ ਧਨ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਕੁਝ ਲਿਆ, ਸ੍ਰੀ ਬਜਰੰਗ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ 21 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਬੱਚਤ ਇਸ ਪਾਸੇ ਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਸ੍ਰੀ ਧੁਰੇਂਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਯਾਦ ਹੈ ਕਿ ਸ. ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਰਨਾਲਾ ਅਤੇ ਸੰਤ ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਜਦ ਦਿੱਲੀ ਆਏ ਤਾਂ ਕੈਂਪ ਵਿਚ ਪੁੱਜੇ, ਰੁਪਏ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਸ੍ਰੀ ਬਜਰੰਗ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਮਨ੍ਹਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸ੍ਰੀ ਬਜਰੰਗ ਸਿੰਘ ’ਤੇ ਗੋਲੀ ਚੱਲਣ ਦੀ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਸ. ਬਰਨਾਲਾ ਨੇ ਉਕਤ ਗੱਲ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਿਚ ਆਪ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਸੰਤ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਦੇ ਨਾਲ ਕੈਂਪ ਵਿਚ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਥੈਲੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਪਰਵਾਰ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਕੈਂਪ ਚਲਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਪਰ ਜਗਦੀਸ਼ ਟਾਈਟਲਰ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਲੋਕ ਇਹ ਕੈਂਪ ਬੰਦ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਜ਼ੋਰ ਲਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਬਜਰੰਗ ਸਿੰਘ ਅੜੇ ਰਹੇ ਕਿ ਜਦ ਤਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਪਰਵਾਰਾਂ ਕੋਲ ਘਰ ਨਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਗਾਰੰਟੀ ਨਹੀਂ ਤਦ ਤਕ ਉਹ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣਗੇ। 4 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਹਾਲਾਤ ਵਿਚ ਕੁਝ ਸੁਧਾਰ ਆਇਆ ਤਾਂ ਸ੍ਰੀ ਬਜਰੰਗ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਪੀੜਤ ਪਰਵਾਰਾਂ ਦੇ ਮੁੜ ਵਸੇਬੇ ਦਾ ਧਿਆਨ ਆਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਮੰਗ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਪਰ ਕੁਝ ਨਾ ਬਣਦਾ ਵੇਖ 11 ਦਸੰਬਰ 1984 ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਰਨ ਵਰਤ ਰੱਖ ਲਿਆ। ਮੰਗ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਸਿੱਖ ਕਤਲ-ਏ-ਆਮ ਦੀਆਂ ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਲਈ ਮੁੜ ਵਸੇਬਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਘਰ ਦੇਵੇ। ਕੇਵਲ ਪਾਣੀ ਦੇ ਆਸਰੇ ਸ੍ਰੀ ਬਜਰੰਗ ਸਿੰਘ ਨੇ 33 ਦਿਨ ਕੱਟੇ ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਜ਼ਨ 18 ਕਿੱਲੋ ਘੱਟ ਗਿਆ। ਮਰਨ ਵਰਤ ਦੌਰਾਨ ਸ੍ਰੀ ਬਜਰੰਗ ਸਿੰਘ ’ਤੇ ਧਾਰਾ 309 ਤਹਿਤ ਕੇਸ ਦਰਜ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਮਰਨ-ਵਰਤ ਤੁੜਵਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਪਰ ਉਹ ਨਾ ਮੰਨੇ। ਰਾਤੋ-ਰਾਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਵਿਚ ਰਿੱਟ ਪਾਈ ਜਿਹੜੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੇ ਜਸਟਿਸ ਫ਼ਜ਼ਲ ਅਲੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿਚ ਸੁਣੀ। ਅੰਤ ਸਰਕਾਰ ਝੁਕੀ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿਕਾਸ ਅਥਾਰਟੀ ਨੇ ਹਲਫ਼ਨਾਮਾ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਦਾਇਰ ਹੋ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਬਜਰੰਗ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਸਟਿਸ ਫ਼ਜ਼ਲ ਅਲੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣਾ ਵਰਤ ਖੋਲ੍ਹਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਬਜਰੰਗ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸ੍ਰੀ ਚੰਚਲ ਜੀ ਤੇ ਭੈਣਾਂ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਬਜਰੰਗ ਸਿੰਘ ਜਦ ਵਰਤ ਨਾ ਤੋੜਨ ਦੀ ਜ਼ਿੱਦ ’ਤੇ ਅੜੇ ਸਨ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਸ-ਕਿਸ ਕੋਲ ਗਈਆਂ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਬਜਰੰਗ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਮੰਨੀਆ ਜਾਣ ਤਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਰਨ ਵਰਤ ਖੁਲ੍ਹਵਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ ਪਰ ਕੁਝ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਬੜੇ ਰਾਜਨੇਤਾ ਵੀ ਆਏ ਕਿ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮਰਨ-ਵਰਤ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਪਰ ਸ੍ਰੀ ਬਜਰੰਗ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਮਰਨ-ਵਰਤ ਖੋਲ੍ਹਿਆ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਝੰਡੇ ਹੇਠ ਆਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਕਈ ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ਵੀ ਮਿਲੇ ਪਰ ਇਕ ਗੱਲ ’ਤੇ ਪੱਕੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਰਾਜਸੀ ਪਾਰਟੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜਨਗੇ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਚੰਚਲ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪਰਵਾਰ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਖਮਿਆਜ਼ਾ ਭੁਗਤਣਾ ਪਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਕੋਈ ਨਾ ਆਇਆ। ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਚੰਚਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ, “84 ਦੇ ਪੀੜਤ ਅਸੀਂ ਵੀ ਹਾਂ। 1984 ਤੋਂ ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕੱਟੀ ਹੈ, ਉਹ ਅਸੀਂ ਹੀ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ।” ਗੱਲ ਇਕ ਸਮੇਂ ਇਧਰ ਵੀ ਲਿਆਂਦੀ ਗਈ ਕਿ ਰਾਹਤ ਕੈਂਪ ਸਬਜ਼ੀ ਮੰਡੀ ਥਾਣੇ ਦੇ ਚੱਲਣ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਰਵਾਰ ਨੇ ਇਹ ਕੈਂਪ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਤਨਾਮੀ ਚੌਂਕੀ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਤਦ ਤਕ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਟਿਕਾਣਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਅਤੇ ਕੈਂਪ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਸੌ ਲੋਕ ਹੀ ਰਹਿ ਗਏ ਸਨ। ਆਪਣੀਆਂ ਦੁਸ਼ਵਾਰੀਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਸ੍ਰੀ ਧੁਰੇਂਦਰ ਸਿੰਘ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਹਿਲੀ ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਸਾਡੀ ਕਾਰਵਾਈ ਵੇਖ ਕੇ 2 ਨਵੰਬਰ ਦੀ ਸਾਡੀਆਂ 20 ਗੱਡੀਆਂ ਤੋੜ ਕੇ ਜਲਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਸਭ ਕੁਝ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।ਹਾਲ ਇਹ ਰਿਹਾ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਭਾਵੇਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਹੋਰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਾਹਨਾਂ ਆਦਿ ਦੇ ਮੁਆਵਜ਼ੇ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਪਰ ਨਾ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਵਾਹਨਾਂ ਦਾ ਬੀਮਾ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮੁਆਵਜ਼ਾ। ਏਸ਼ੀਆਡ ਵੇਲੇ ਪਾਈਆਂ ਉਕਤ ਮਿੰਨੀ ਬੱਸਾਂ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਐਂਡ ਸਿੰਧ ਬੈਂਕ ਤੋਂ ਲਿਆ ਕਰਜ਼ਾ ਅੱਜ ਵੀ ਪਰਵਾਰ ਵੱਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ। ਬੈਂਕ ਨੇ ਪਰਵਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਅਦਾਲਤ ਤੋਂ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ ਹੋਈ ਹੈ। ਜਿਹੜੀ ਹਾਈਕੋਰਟ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੁਕਮ ਕਰਕੇ ਰੁਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਪਰਵਾਰ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਕਰਜ਼ੇ ਮੁਆਫ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਨੇ ਅਤੇ ਹੋਏ ਵੀ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ’ਤੇ ਉਕਤ ਬੱਸਾਂ ਦਾ ਕਰਜ਼ਾ ਅੱਜ ਵੀ ਬਕਾਇਆ ਹੈ। ਪਰਵਾਰ ਦੀਆਂ ਦੁਸ਼ਵਾਰੀਆਂ ਇੰਨੀਆਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਨ। 2 ਨਵੰਬਰ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਹੀ ਹਜ਼ੂਮ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਘਰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਾਂ ਤਾਂ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢੋ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਘਰ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾ ਦੇਵਾਂਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਖ ਪਰਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢੇ ਜਾਣ ਦਾ ਤਾਂ ਸਵਾਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਘਰ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਹੀ ਐਡੀਸ਼ਨਲ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਪੁਲਿਸ ਸ੍ਰੀ ਜਾਦਵ ਆਪਣੇ ਲਾਮ-ਲਸ਼ਕਰ ਨਾਲ ਲੰਘੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫ਼ਾਇਰ ਬ੍ਰਿਗੇਡ ਸੱਦੀ, ਅੱਗ ਬੁਝਾਈ ਗਈ। ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਚੰਚਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬੜਾ ਔਖਾ ਸਮਾਂ ਸੀ, ਹਰ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਕੁਝ ਰਾਜਸੀ ਲੋਕ ਸਾਡੇ ਜਾਨੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਬਣ ਗਏ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਉਹ ਠੀਕ ਹੈ ਜਦਕਿ ਅਸੀਂ ਸੋਚਦੇ ਸਾਂ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਗਲਤ ਹੈ। ਇਸ ਸਭ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸ੍ਰੀ ਬਜਰੰਗ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੋਚ ਦਾ ਕਮਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਜਾਰੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੈਂਪ ਵਿਚ ਬੈਠੀਆਂ ਨੌਜਵਾਨ ਸਿੱਖ ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਦੇ ਪਰਵਾਰਿਕ ਵੱਡੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾ-ਬੁਝਾ ਕੇ ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਦੇ ਮੁੜ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਪਹਿਲ-ਕਦਮੀ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਤਹਿਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪ ਬਹੁਤ ਸੋਚ-ਸਮਝ ਕੇ ਲੜਕੀਆਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਿਕ ਵਿਆਹਾਂ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਕੀਤਾ। ਲੜਕੀਆਂ ਨੂੰ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਮਾਨ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਧੀਆਂ ਬਣਾ ਕੇ ਸਭ ਦਾ ਕੰਨਿਆਦਾਨ ਆਪ ਕੀਤਾ। ਪਹਿਲਾਂ ਲੱਗਭਗ 18 ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਏ ਗਏ ਜਦਕਿ 13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1985 ਨੂੰ ਵੈਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ 51 ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਦੇ ਮੁੜ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਏ। ਪਰਵਾਰ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਐਸਾ ਸੀ ਕਿ ਰਜਿਸਟਰਾਰ ਆਫ਼ ਮੈਰਿਜਿਜ਼ ਆਪ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਆਏ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਵਿਆਹਾਂ ਦੀ ਰਜਿਸਟਰੇਸ਼ਨ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦਿਨ ਵਿਆਹ ਦੇ ਸਮਾਗਮ ਵਿਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਏ ਅਤੇ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਸੱਦੇ ਦੇ ਰਾਜਸੀ ਆਗੂ ਵੀ। ਆਪਣੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪੁੱਜੀ ਕਾਂਗਰਸ ਆਗੂ ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਮਾਰਗਰੇਟ ਅਲਵਾ ਨੇ ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਚੰਚਲ ਨੂੰ ‘ਹੋਲੀ ਮਦਰ ਅਵਾਰਡ’ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ। ਅਪ੍ਰੈਲ 1985 ਵਿਚ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਉਸ ਲੱਕੜ ਦੇ ਹਾਲ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕੈਂਪ ਵਿਚ ਠਹਿਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਲੰਗਰ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਹੀ ਇਕ ਝੂਠਾ ਕੇਸ ਕਰ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਬਜਰੰਗ ਸਿੰਘ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਤੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਸ੍ਰੀ ਧੁਰੇਂਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸਗੋ ਪਰੇਡ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਜਲੂਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਤੋਰ ਕੇ ਥਾਣੇ ਤਕ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਝਗੜੇ ਦੇ ਇਸ ਹੁਣ ਤਕ ਚੱਲ ਰਹੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਅੱਜ ਤਕ ਕੋਈ ਗਵਾਹ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ਅਤੇ ਥੱਕ-ਹਾਰ ਚੁੱਕੇ ਸ੍ਰੀ ਧੁਰੇਂਦਰ ਸਿੰਘ ਹੁਣ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਹੁਣ ਆਪ ਹਾਈਕੋਰਟ ਜਾਣ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਬਜਰੰਗ ਸਿੰਘ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਨਹੀਂ ਹਮਲੇ ਹੋਏ। 29 ਦਸੰਬਰ 1984 ਨੂੰ ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਰਨ ਵਰਤ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਪੁਲਿਸ ਥਾਣੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹਮਲਾ ਹੋਇਆ। 2 ਜਨਵਰੀ 1985 ਨੂੰ ਜਦ ਉਹ ਏਮਜ਼ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਸਨ ਤਾਂ ਫਿਰ ਹਮਲਾ ਹੋਇਆ। 9 ਫਰਵਰੀ 1985 ਨੂੰ ਇਕ ਏ. ਐੱਸ. ਆਈ. ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਬਜਰੰਗ ਸਿੰਘ ਦਾ ਗਲਾ ਘੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ। 1984 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ੍ਰੀ ਬਜਰੰਗ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਤੌਰ ਵਕੀਲ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੈਕਟਿਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਗਲਾ ਘੁੱਟੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਏਮਜ਼ ਵਿਚ ਹੋਏ ਟੈਸਟਾਂ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਆਈ ਕਿ ਗਲਾ ਘੁੱਟੇ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੈਂਸਰ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਟਾਈਟਲਰ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਹਾਈਕੋਰਟ ਜਾਣ ਦੇ ਇਕ ਮਾਮਲੇ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਵਜੋਂ 6 ਜੁਲਾਈ 1989 ਨੂੰ ਗੁੰਡਿਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਘਰ ਨੂੰ ਐਸੀ ਅੱਗ ਲਾਈ ਕਿ ਪਰਵਾਰਿਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਦੂਜੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਤੋਂ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰ ਕੇ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣੀ ਪਈ। ਅੱਗ ਬੁਝਾਉਣ ਲਈ ਫਾਇਰ ਬ੍ਰਿਗੇਡ ਦੀਆਂ 22 ਗੱਡੀਆਂ ਆਈਆਂ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਬਸ ਨਹੀਂ ਪਰਵਾਰ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤੰਗ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਕਾਨ 13 ਮਈ ਨੂੰ ਡਿੱਚ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਨਾਲ ਤੁੜਵਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੀਮਾਰ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਉਪਰਲੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਆਉਣ ਲਈ ਕੋਈ ਰਸਤਾ ਨਾ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਇਸ ਗੱਲ ’ਤੇ ਅੜੇ ਰਹੇ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਟੁੱਟੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ਸਾਫ਼ ਕਰੇ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਤੋਂ ਪੌੜੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਬਾਹਰ ਜਾਣਗੇ। ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੜਕਾਉਣਾ ਪਿਆ ਜਿਸ ਮਗਰੋਂ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੇ ਹੁਕਮ (17 ਮਈ) ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੱਢਣ ਲਈ ਰਾਹ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਸਪਤਾਲ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਪਰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਉਹ ਸਦੀਵੀਂ ਵਿਛੋੜਾ ਦੇ ਗਏ। ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਦੁਖੀ ਹੋਈ ਸ੍ਰੀ ਬਜਰੰਗ ਸਿੰਘ ਦੀ ਧਰਮ ਪਤਨੀ ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਚੰਚਲ ਜੋ ਲੇਡੀ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ ਕਾਲਜ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਲੈਕਚਰਾਰ ਸਨ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਕਾਲਜ ਕੈਂਪਸ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਰੋਜ਼ ਕਿਰਾਏ ਦੇ ਗੁੰਡਿਆਂ ਦਾ ਹੋ-ਹੱਲਾ ਅਤੇ ਬਦਤਮੀਜ਼ੀਆਂ ਸਹਿਣੀਆਂ ਬਹੁਤ ਔਖੀਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਚੰਚਲ ਦਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਕੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਘਰ ਦੀ ਬਿਜਲੀ ਕੱਟੀ, ਟੈਲੀਫ਼ੋਨ ਕੱਟੇ, ਪਾਣੀ ਦਾ ਕੁਨੈਕਸ਼ਨ ਕੱਟਿਆ, ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਤੋਂ ਪਾਣੀ, ਬਿਜਲੀ ਲੈ ਕੇ ਕੰਮ ਚਲਾਇਆ। ਸ੍ਰੀ ਬਜਰੰਗ ਸਿੰਘ ਜੋ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਸੀਨੀਅਰ ਵਕੀਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਸਨ ਤੇ 3 ਪੀੜਤਾਂ ਵੱਲੋਂ 3 ਅਪਰਾਧਿਕ ਰਿੱਟਾਂ ਜਗਦੀਸ਼ ਟਾਈਟਲਰ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਦਾਇਰ ਕਰਵਾਈਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਵਾਰਿਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਟਾਈਟਲਰ ਦੇ ਕਹਿਣ ’ਤੇ ਹੀ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਹਾਈਕੋਰਟ ਨੇ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਦੀ ਜਾਂਚ ਲਈ ਸੀ. ਬੀ. ਆਈ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਨਿਰਪੱਖ ਜਾਂਚ ਲਈ ਰਿੱਟ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਾਈ ਜਾਵੇ ਪਰ ਸੀ. ਬੀ. ਆਈ ਨੇ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਦੀ ਕਲੋਜ਼ਰ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਜਾਂਚ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਾਈਕੋਰਟ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਰਿੱਟ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੀੜਤਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਮੁਹੱਈਆ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਾਈ ਗਈ। ਸ੍ਰੀ ਬਜਰੰਗ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੁੜ ਹਾਈਕੋਰਟ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਜਾਂਚ ਦੇ ਹੁਕਮ ਹੋਏ ਜਿਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਅੱਜ ਤਕ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਸ. ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਰਨਾਲਾ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਬਜਰੰਗ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾਇਆ।ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਭੇਜੀ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨਿਤ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਸ. ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਰਨਾਲਾ ਨੇ 10 ਦਸੰਬਰ 1986 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਸਰਕਟ ਹਾਊਸ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਬਜਰੰਗ ਸਿੰਘ ਨੂੰ “ਮਾਨਵ ਰਤਨ ਪੁਰਸਕਾਰ” ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 5 ਲੱਖ ਦਾ ਚੈੱਕ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਹੀ ਦਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਸ. ਬਰਨਾਲਾ ਨੇ 26 ਜਨਵਰੀ 1987 ਨੂੰ ਸੰਗਰੂਰ ਵਿਖੇ ਹੋਏ ਰਾਜ-ਪੱਧਰੀ ਸਮਾਗਮ ਵਿਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿਚ ਇਕ ਕਿਤਾਬਚਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਕਾਰਜਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਿਖਤੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਂਦਿਆਂ ਜਲਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ 18 ਮਿੰਨੀ ਬੱਸਾਂ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਪੂਰੀ ਅਦਾਇਗੀ ਕਰੇਗੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਤਕ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੱਸਾਂ ਦੇ ਇੰਨੇ ਹੀ ਪਰਮਿਟ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣਗੇ। ਜਿਵੇਂ ਸਿੱਖ ਪੀੜਤ ਪਰਵਾਰਾਂ ਦੇ 29 ਵਰ੍ਹੇ ਲੰਘੇ ਉਵੇਂ ਹੀ ਇਸ ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਵੀ 29 ਵਰ੍ਹੇ ਲੰਘ ਗਏ। ਪਰ ਅੱਜ ਜੇ ਇਸ ਪਰਵਾਰ ਕੋਲ ਕੁਝ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਹਨ 1984 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਕੌੜੀਆਂ ਯਾਦਾਂ।

24 ਦਸੰਬਰ 1984 ਨੂੰ ਸਬਜੀ ਮੰਡੀ ’ਚ ਚੱਲ ਰਹੇ ਕੈਂਪ ਉੱਪਰ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਹੁਕਮ ’ਤੇ ਥਾਣੇਦਾਰ ਵੱਲੋਂ ਪੁਲਿਸ ਫੋਰਸ ਜੋ ਸੋਟੀਆਂ ਤੇ ਡੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਸੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲੇਡੀ ਪੁਲਿਸ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲੇ ਨੰਗੇ ਸਿਰ ਅਤੇ ਬੂਟਾਂ ਸਮੇਤ ਉਸ ਥਾਂ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਅਖੰਡ-ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰਮਾਇਣ ਦਾ ਪਾਠ ਤੇ ਕੁਰਾਨ ਸ਼ਰੀਫ, ਬਾਈਬਾਲ, ਵੇਦ-ਮੰਤਰ ਤੇ ਸਤਨਾਮੀ ਨਿਰਵਾਣ ਗਿਆਨ ਦੇ ਪਾਠ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਪੁਲਿਸ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਕੈਂਪ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਉੱਪਰ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਈ ਲੋਕ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ। ਸ੍ਰੀ ਬਜਰੰਗ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਨੰਗੇ ਪੈਰੀਂ ਘਸੀਟਦੇ ਹੋਏ ਤੀਸਰੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਲੈ ਗਏ ਤੇ ਬੜੀ ਬੇਦਰਦੀ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ-ਕੁੱਟਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਰਨ ਵਰਤ ਦਾ ਸਤਾਰ੍ਹਵਾਂ ਦਿਨ ਸੀ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਕੀਤਾ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲ ਰਾਜ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।

ਇਸ ਸਮਾਗਮ ਦੌਰਾਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਹੋਰ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਨਾ ਸਹਾਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਹਰ ਇਕ ਸਿੱਖ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਹੋਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸਮਝਿਆ ਤਾਂ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਰਮ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਕਰਨ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਾ ਕਰੇ।