ਸ. ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ- ਸ. ਜਗਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੇ ਸ. ਗੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੁਸੀਂ ਨਵੰਬਰ 84 ਵਿਚ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਕਿਸ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਸੀ ਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਕੀ ਬੀਤੀ?

ਸ. ਜਗਮੋਹਨ ਸਿੰਘ- ਅਸੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਮੇਨ ਬਜ਼ਾਰ, ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨਗਰ, ਬੀ-1580 ਸਾਡਾ ਘਰ ਸੀ। 31 ਅਕਤੂਬਰ ਜਿਸ ਦਿਨ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾਈਆਂ ਗਈਆਂ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਡਿਊਟੀ ’ਤੇ ਭਾਵ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬੰਗਲਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿਚ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਸਾਨੂੰ ਪਤਾ ਚੱਲਿਆ ਕਿ ਗੋਲੀ ਚੱਲੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਤਾ ਕਿ ਕਿੱਥੇ ਚੱਲੀ, ਕਿਉਂ ਚੱਲੀ ਹੈ? ਮੈਂ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ 7 ਵਜੇ ਤੋਂ 2 ਵਜੇ ਤਕ ਡਿਊਟੀ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਉਸ ਦਿਨ ਮੈਨੂੰ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਸੇਵਾਦਾਰ ਨੇ ਇਕ ਘੰਟਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਛੁੱਟੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਕਿਹਾ, “ਤੂੰ ਅੱਜ ਛੇਤੀ ਚਲਾ ਜਾ, ਬਾਹਰ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਸੰਭਾਲ ਲਵਾਂਗਾ”। ਮੈਂ ਕੁਝ ਨਾ ਸੋਚਿਆ। ਆਪਣਾ ਸਾਈਕਲ ਲੈ ਕੇ ਮੈਂ ਕਰੀਬ 12:30 ਵਜੇ ਘਰ ਜਾਣ ਲਈ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਗਲੀ-ਮੁਹੱਲੇ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਪਤਾ ਨਾ ਲੱਗਾ। ਫਿਰ ਦੁਪਹਿਰ ਸੁਖਾਲੀ ਲੰਘ ਗਈ। ਕਰੀਬ ਸ਼ਾਮ 4-5 ਵਜੇ ਇਹ ਰੌਲਾ ਪੈ ਗਿਆ ਕਿ ਕੁਝ ਅਣਪਛਾਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ’ਤੇ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾਈਆਂ ਹਨ ਤੇ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਜਥੇਦਾਰ ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਡਿਊਟੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਰਾਤ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਰੁਕਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਮੰਨਿਆ ਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰੁਕ ਗਏ ਕਿਉਂਕਿ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਕੀ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰ ਜਾਵੇ। ਮੇਰਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਗੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸਬਜ਼ੀ ਮੰਡੀ ਮੋਰੀ ਗੇਟ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਕੂਟਰਾਂ ਦੀ ਰਿਪੇਅਰ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਮੁਸਲਮਾਨ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਬਰ ਲੱਗੀ ਕਿ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਗੋਲੀਆਂ ਮਾਰ ਕੇ ਹੱਤਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਕਰਫਿਊ ਲੱਗਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੁੱਟੀ ਹੋਈ ਤਾਂ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ 6-7 ਵਜੇ ਉਹ ਤੁਰਨ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਕਰਫਿਊ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਅਜ਼ਾਦ ਮਾਰਕੀਟ ਵਾਲੀ ਸਾਈਡ ’ਤੇ ਕੁਝ ਲੋਕ ਬੱਸਾਂ/ਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਰ-ਕੁਟਾਈ ਕਰਦੇ। ਗੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਗੜੀ ਉਤਾਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਰੱਖ ਲਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਬਜ਼ੁਰਗ ਵੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਛੁਪਾਉਣ ਲਈ ਢੰਗ ਸੋਚਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਸਿੱਖ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਹਜੂਮ ਨੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਣਾ। ਇਸ ਲਈ ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਗੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਚੱਲੀਏ। ਰਾਤ ਨੂੰ 9 ਕੁ ਵਜੇ ਸਾਨੂੰ ਖ਼ਬਰ ਲੱਗੀ ਕਿ ਗੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ 5 ਵਜੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸਾਡੇ ਘਰ ਛੱਡ ਗਏ।

1 ਨਵੰਬਰ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ ਹੀ ਸਾਡੀਆਂ ਕਿਰਾਏ ’ਤੇ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਦਿਨ ਸਾਡੇ ਘਰ ਸਾਰਾ ਖਾਣਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਪਰਸ਼ਾਦਾ ਛਕਣ ਹੀ ਲੱਗੇ ਸੀ ਪਰ ਸਾਨੂੰ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਫੁਲਕਾ ਛਕਣਾ ਵੀ ਨਸੀਬ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਹਜੂਮ ਨੇ ਸਾਡੇ ਘਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬਣੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਤੇਲ ਪਾ ਕੇ ਅੱਗ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਤੇਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਡੀਪੂ ਵਾਲਾ, ਬ੍ਰਿਜ ਮੋਹਨ, ਭਗਤ ਸੇਨ, ਬਿੱਲੂ ਬਰਫ ਵਾਲਾ, ਰਾਧੇ ਸ਼ਾਮ, ਮੰਗਲ ਸੇਨ, ਮਿੰਦਰ ਕਚੌਰੀ ਵਾਲੇ ਨੇ ਸਪਲਾਈ ਕੀਤਾ ਤੇ ਹੱਲਾਸ਼ੇਰੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਕੋਈ ਸਿੱਖ ਨਾ ਬਚੇ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਲੱਕੜ ਦਾ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਪੰਜ-ਛੇ ਗੁਆਂਢੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ। ਹਜੂਮ ਨੇ ਤੀਲੀ ਜਲਾਈ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਗੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਮੀਜ਼ ਉਤਾਰ ਕੇ ਉਸ ਤੀਲੀ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟ ਕੇ ਤੀਲੀ ਨੂੰ ਬੁਝਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਇਕ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਨੇ ਇਕ ਕੰਬਲ ਲਿਆ ਕੇ ਉਸ ਅੱਗ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੱਗੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਚੁਬੱਚਾ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਣੀ ਕੱਢ ਕੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਪਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਸੀਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ-ਆਪਣੀਆਂ ਸ੍ਰੀ ਸਾਹਿਬ ਕੱਢ ਲਈਆਂ ਜਿਸ ਨਾਲ ਹਜੂਮ ਡਰ ਕੇ ਭੱਜ ਗਿਆ। ਅਸੀਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਾ ਕੇ ਅਨਾਊਂਸਮੈਂਟ ਕੀਤੀ ਕਿ ਸਿੱਖੋ! ਸਾਡਾ ਧਰਮ ਅਸਥਾਨ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣਾ ਹੈ, ਉਹ ਆ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਅਨਾਊਂਸਮੈਂਟ ਸੁਣ ਕੇ 40-50 ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਫੌਜੀ ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਸ. ਪੰਮਾ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਸ. ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਕੁਝ ਹਥਿਆਰ ਵੀ ਸਨ। ਸ. ਪੰਮਾ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਕੁਝ ਅਸਲਾ ਵੀ ਸੀ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਹਥਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰੋੜੇ-ਵੱਟੇ ਹੀ ਚੁੱਕ ਲਏ। ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਪਰਲੀ ਮੰਜ਼ਲ ’ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਸਾਨੂੰ ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਓਂ 200-300 ਦੇ ਹਜੂਮ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਰਾਡਾਂ, ਸਰੀਏ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਤੇਲ ਦੀਆਂ ਕੈਨੀਆਂ ਸਨ। ਪਰ ਅਸੀਂ ਇਹ ਸਭ ਵੇਖ ਕੇ ਡੋਲੇ ਨਹੀਂ। ਅਸੀਂ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਜੇਕਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਜਿਉਣ ਦਾ ਕੀ ਮਕਸਦ? ਆਪਣਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਬਚਾਵਾਂਗੇ ਤਾਂ ਹੀ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਬਚਾਂਗੇ। ਸਵੇਰੇ 8-9 ਵਜੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਾਮ 3-4 ਵਜੇ ਤਕ ਅਸੀਂ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ 12 ਕੁ ਵਜੇ ਪੁਲਿਸ ਆਈ। ਪੁਲਿਸ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਸੀ ਤੇ ਹਜੂਮ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਪੁਲਿਸ ਸਾਡੀ ਮਦਦ ਕਰੇਗੀ। ਪਰ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਸਾਡੇ ਘਰ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ੀ ਲੈਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਜਦੋਂ ਸਾਡੇ ਘਰੋਂ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਹਥਿਆਰ ਨਾ ਮਿਲਿਆ ਤਾਂ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਹਜੂਮ ਵਿੱਚੋਂ 8-9 ਬੰਦੇ ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਮੰਗਲ ਸੇਨ, ਭਗਤ ਸੇਨ, ਬਿੱਲੂ ਬਰਫ ਵਾਲਾ, ਰਾਧੇ ਸ਼ਾਮ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਜ ਮੋਹਨ ਨੂੰ ਲਿਆ ਕੇ ਸਾਡੇ ਘਰ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਵਾ ਦਿੱਤੀ। ਮੇਰੇ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਗੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਇਕ-ਇਕ ਕਿਰਪਾਨ ਗਾਤਰੇ ਵਾਲੀ ਹੀ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਅੱਗੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਸ਼ਹਿ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੇ ਸੋਫੇ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਫੁੱਟੀ ਕਿਰਪਾਨ ਕੱਢ ਲਈ। ਗਤਕੇ ਦਾ ਜੰਗਜੂ ਹੁਨਰ ਜਾਣਦਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਇਹ ਕਿਰਪਾਨ ਘੁਮਾਈ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਬੰਦੂਕਾਂ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਕਰ ਲਈਆਂ ਤੇ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਕ ਗੋਲੀ ਮੇਰੀ ਬਾਂਹ ’ਤੇ ਵੱਜੀ। ਹਜੂਮ ਨੇ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਪੱਥਰ ਵੀ ਮਾਰੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਪੱਥਰ ਮੇਰੇ ਨੱਕ ’ਤੇ ਵੱਜਾ। ਮੇਰੇ ਨੱਕ ਦੀ ਹੱਡੀ ਟੁੱਟ ਗਈ ਤੇ ਮੈਂ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗ ਗਿਆ। ਪੁਲਿਸ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਗ ਸਮੇਤ ਘੜੀਸਿਆ ਤੇ ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਦੀ ਬੁਰੀ ਹਾਲਤ ਹੋ ਗਈ। ਸਾਡੇ ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰ, ਸਾਡੇ ਘਰ ਦੀ ਬੈਕ ਸਾਈਡ ’ਤੇ ਸਾਡੇ ਚਾਚੇ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਉਹ ਉੱਥੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸਨ। ਸਾਡਾ ਘਰ ਤਾਂ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਹਿਸ-ਨਹਿਸ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਮਰਿਆ ਸਮਝ ਕੇ ਤੇ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਗੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫੱਟੜ ਹੋਇਆ ਸਮਝ ਕੇ ਜੀਪ ਵਿਚ ਪਾ ਲਿਆ ਤੇ ਹਸਪਤਾਲ ਵੱਲ ਨੂੰ ਲੈ ਤੁਰੇ। ਜੀਪ ਵਿਚ ਪਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਮੁਰਦਾ ਸਮਝ ਕੇ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਪੈਰ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਗਲਾਂ ਵਿਚ ਟਾਇਰ ਬਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਹ ਸਭ ਦੇਖ ਕੇ ਸਾਡਾ ਦਿਲ ਕੰਬ ਗਿਆ। ਚਾਰ-ਪੰਜ ਵਜੇ ਦੇ ਕਰੀਬ ਸਾਨੂੰ ਹਸਪਤਾਲ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਹਸਪਤਾਲ ਦਾ ਨਾਂ ਬਾੜਾ ਹਿੰਦੂ ਰਾਓ ਸੀ ਜੋ ਸਬਜ਼ੀ ਮੰਡੀ ਵਿਚ ਸੀ। ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਸੀਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਦੇਖੇ। ਕਈ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵੀ ਨਸੀਬ ਨਾ ਹੋਇਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਮ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਮੈਨੂੰ ਡੈੱਡਬਾਡੀ ਸਮਝ ਕੇ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਮੇਰੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਗੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਵਿੱਚੋਂ ਕਢਵਾਉਣ ਲਈ ਨਰਸ ਦੇ ਕਈ ਤਰਲੇ ਕੀਤੇ ਕਿ ਭੈਣ ਜੀ, ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਬਚਾ ਲਓ। ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਹ ਬਚ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੱਢ ਲਿਆਓ। ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਗੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਇੰਨੇ ਤਰਲੇ ਕਰਨ ’ਤੇ ਨਰਸ ਨੇ ਮੇਰੀ ਨਬਜ਼ ਵੇਖੀ। ਬਸ ਮੇਰੇ ਮੂੰਹ ਦੀ ਹੀ ਬੁਰੀ ਹਾਲਤ ਸੀ, ਬਾਕੀ ਸਰੀਰ ਠੀਕ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਮੂੰਹ ਦੀ ਹਾਲਤ ਇੰਨੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖਰਾਬ ਸੀ ਕਿ ਇੰਨ੍ਹੇ ਸਾਲ ਬੀਤ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅੱਜ ਵੀ ਮੇਰੇ ਨੱਕ ਦੀ ਦਵਾਈ ਚਲਦੀ ਹੈ। ਨਰਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਲਾਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਢਵਾਇਆ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਮੇਰਾ 8 ਦਿਨ ਇਲਾਜ ਚਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਦੋ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਸਨ ਜੋ ਪਿਉ-ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਸਨ ਕਿ ਇੰਨੀਆਂ ਸੱਟਾਂ ਲੱਗਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅਸੀਂ ਬਚ ਕਿਵੇਂ ਗਏ। ਉਸ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਕੋਈ ਟਾਵਾਂ-ਟਾਵਾਂ ਹੀ ਸੀ।

1 ਨਵੰਬਰ ਤੋਂ 6 ਨਵੰਬਰ ਤਕ ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਜਥੇਦਾਰ ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਹਿਫਾਜ਼ਤ ਕੀਤੀ। ਜਿੱਧਰੋਂ ਵੀ ਹਮਲਾਵਰ ਆਉਂਦੇ, ਉਹ ਫਾਇਰ ਕਰ ਦਿੰਦੇ।

6 ਨਵੰਬਰ 1984 ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਜਥੇਦਾਰ ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਗਿਆਨੀ ਜੈਲ ਸਿੰਘ ਮਿਲੇ। ਜਦ ਫ਼ਤਹ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਤੇ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਹੁਬਕੀਂ ਰੋਣ ਲੱਗੇ ਕਿ ਗਿਆਨੀ ਜੀ, ਮੇਰਾ ਪਰਵਾਰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੌਂਸਲਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਜਥੇਦਾਰ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਹੌਂਸਲਾ ਰੱਖੋ, ਗੁਰੂ ਭਲੀ ਕਰੇਗਾ! ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਗੱਡੀ ਤੇ ਦੋ ਗੰਨਮੈਨ ਲੈ ਜਾਵੋ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਰਵਾਰ ਦੀ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਵਿਚ ਭਾਲ ਕਰੋ। ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਹਸਪਤਾਲ ਆਏ। ਮੇਰੀ ਹਾਲਤ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਾੜੀ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਮੂੰਹ ’ਤੇ ਪੱਟੀਆਂ ਵਗੈਰਾ ਵੀ ਬੱਝੀਆਂ ਸਨ। ਸਾਡੀ ਖ਼ਬਰ ਲੈ ਕੇ ਫਿਰ ਕੈਂਪ ਵਿਚ ਚਲੇ ਗਏ। 8-11-1984 ਨੂੰ ਡਾਕਟਰਾਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਜਬਰਦਸਤੀ ਛੁੱਟੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਕਹਿੰਦੇ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਜਾਓ, ਠੀਕ ਹੋ ਜਦ ਕਿ ਮੇਰੇ ਮੂੰਹ ਦੀ ਹਾਲਤ ਬਹੁਤ ਮਾੜੀ ਸੀ।

ਸਾਡਾ ਘਰ ਤਾਂ ਹੁਣ ਰਿਹਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਹੁਣ ਤਕ ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਨਾਂ ਵੀ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਵਿਚ ਦਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦਾ ਅਤਾ-ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਗ ਰਿਹਾ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਜਥੇਦਾਰ ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਕਮਲ ਨਾਥ ਨੇ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿਓ, ਇਕ ਵੀ ਸਿੱਖ ਨਹੀਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਏ। ਉਹ ਕਈ ਦਿਨ ਘਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਏ। ਮੈਨੇਜਰ ਸ. ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ. ਜੱਗਾ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਇਕ ਗੰਨ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨਾਲ ਸਕਿਉਰਟੀ ਗਾਰਡ ਵੀ ਰੱਖ ਦਿੱਤੇ। ਇੱਥੇ ਅਸੀਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਵਿਚ ਦਿੱਲੀ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਪੀੜਤਾਂ ਲਈ ਲਗਾਏ ਕੈਂਪ ਵਿਚ ਸਾਂ। ਦਾਲ-ਫੁਲਕਾ ਆਦਿ ਨਸੀਬ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ। ਸਾਨੂੰ ਇੱਥੇ ਕੈਂਪ ਵਿਚ ਭਾਂਡੇ ਆਦਿ ਵੀ ਮਿਲੇ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸ. ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਸ. ਸਤਿਬੀਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ. ਦਿਲਬਾਗ ਸਿੰਘ ਸਾਡਾ ਪਤਾ ਲੈਣ ਆਏ। 12 ਨਵੰਬਰ 1984 ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਦਿੱਲੀ ਛੱਡਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆ ਗਏ। ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆ ਕੇ ਅਸੀਂ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਸਰਾਂ ਵਿਚ 15 ਕੁ ਦਿਨ ਰਹੇ। ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਕਾਰਡ ਬਣਾਇਆ ਜਿਸ ’ਤੇ ਸਾਨੂੰ 1500/- ਰੁਪਿਆ, ਬਿਸਤਰੇ ਤੇ ਰਜਾਈਆਂ ਆਦਿ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਮਿਲੀ। ਪਿੱਛੋਂ ਕਾਫੀ ਦੇਰ ਅਸੀਂ ਪੰਜਾਬ ਸਿੰਘ ਨਾਂ ਦੀ ਗਲੀ ਵਿਚ ਕਿਰਾਏ ’ਤੇ ਰਹੇ। ਕੁਝ ਸਾਲ ਅਸੀਂ ਰਣਜੀਤ ਐਵੀਨਿਊ ਵਿਚ ਵੀ ਰਹੇ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਅਸੀਂ ਤੇਜ ਨਗਰ ਚੌਂਕ ਵਿਚ ਚੱਕੀ ਦਾ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਫੇਰ ਸ. ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਰਨਾਲਾ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਦਿਵਾ ਦਿੱਤੀ।