ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦਾਨੀ ਲੋਕ ਅਜਿਹੇ ਬਿਰਧ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਅਤੇ ਕੋਹੜ ਦੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਮੁੜ-ਵਸੇਬੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਮਿਠਾਈਆਂ ਤੇ ਫਲ-ਫਰੂਟ ਆਦਿ ਵਸਤੂਆਂ ਵੰਡ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿਚ ਤਾਂ ਐਸਾ ਅਕਸਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਬਰਸਾਤ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿਚ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਤਿਉਹਾਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ ਅਤੇ ਅਜਿਹਾ ਮੌਕਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਬੀਬੀਆਂ ਦਾ ਇਕ ਜਥਾ ਇਕ ਐਸੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿਚ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਲ ਵੰਡੇ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਅੱਸੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਇਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਇਸਤਰੀ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਭਾਵਨਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਲਿਆ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਕਹੇ ਆਪਣੀ ਅਲਮਾਰੀ ਵਿਚ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਫਲ ਵੰਡਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕਿਉਂ ਨਾ ਉਸ ਬਜ਼ੁਰਗ ਨੂੰ ਹੀ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਵੇ। ਪੁੱਛਣ ’ਤੇ ਉਸ ਬਜ਼ੁਰਗ ਇਸਤਰੀ ਨੇ ਜੁਆਬ ਦਿੱਤਾ, “ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਉ, ਪਰ ਜੇ ਤੁਸੀ ਸਾਨੂੰ ਕੋਈ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਬੈਠੋ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰੋ, ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਗੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।”

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਸ ਗੱਲ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਟੁੰਬਿਆ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰ ਆਇਆ ਕਿ ਕਿਉਂ ਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਯਤੀਮ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਕੋਲ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਉਸ ਪਿਆਰ ਨੂੰ ਵੰਡ ਸਕਣ ਜੋ ਅੱਜ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਖੁੱਸ ਗਿਆ ਹੈ, ਐਸਾ ਹੀ ਕੀਤਾ। ਇੱਕ ਘੰਟੇ ਲਈ ਕੀਰਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੰਗਰ ਛਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਜ਼ੁਰਗ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਲੰਗਰ ਛਕਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਅਨੰਦ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ-ਆਪ ਵਿਚ ਇਹ ਚੀਜ਼ ਭਾਵੇਂ ਬੜੀ ਛੋਟੀ ਲੱਗੇਗੀ ਪਰ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਬੇਅੰਤ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਘੰਟੇ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪਿੱਛੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬੜ੍ਹੇ ਤਰੋ-ਤਾਜ਼ਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਹੀ ਅਗਲੇ ਮਹੀਨੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਦਿਨ ਦਾ ਬੇਸਬਰੀ ਨਾਲ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਮਨ ਤ੍ਰਿਪਤਾਸੈ ਕੀਰਤਨ ਪ੍ਰਭ ਰੰਗਿ॥ (ਪੰਨਾ 299)

ਜਦੋਂ ਆਮ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਵਡੇਰੀ ਉਮਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੇਵਾ ਦੇ ਮਹਾਨ ਕੰਮ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਖਾਸ ਕਰ ਕੇ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਇਹ ਪੰਜ ਕਾਰਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਸੇਵਾ’ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ :-

1. ਅਸੀ ਬਹੁਤ ਰੁੱਝੇ ਹੋਏ ਹਾਂ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਪਾਸ ਕੋਈ ਵਾਧੂ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ।
2. ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਇੰਨਾ ਪੈਸਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਮਾਜ-ਸੇਵਾ ਕਰ ਸਕੀਏ।
3. ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਸੰਸਥਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।
4. ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਲਈ ਇੱਕ ਇਕੱਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ?
5. ਮੇਰਾ ਇਸ ਸਭ ਕੁਝ ਨਾਲ ਕੀ ਸੰਬੰਧ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਮੈਨੂੰ ਕੀ ਲਾਭ ਹੋਵੇਗਾ ?

ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਂ ਪਹਿਲੂਆਂ ਨੂੰ ਖ਼ਾਰਜ਼ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਾਂਗਾ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਵੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਨਹੀਂ।

ਪਰਉਪਕਾਰ ਸਰਚਿ ਭਗਤਿ ਨੀਸਾਣੀਐ॥ (ਵਾਰ 14:7)

ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਹੈ ਇਕ ਨੌਜਵਾਨ ਲੜਕੀ ਇਕ ਬੈਂਕ ਵਿਚ ਅਫ਼ਸਰ ਹੈ ਅਤੇ ਐਸੀ ਬ੍ਰਾਂਚ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਵਪਾਰਕ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਭੀੜ ਵਾਲੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵਿਚ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੁਪਹਿਰ ਦੇ ਭੋਜਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਟੇਸ਼ਨ ’ਤੇ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ’ਤੇ ਖਿਲਰਿਆ ਕੂੜਾ-ਕਰਕਟ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਕੇ ਕੂੜੇਦਾਨ ਵਿਚ ਪਾਉਂਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਲੋਕ ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਦਿਨ ਐਸਾ ਆਇਆ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਦੇ ਲੋਕ ਅਤੇ ਮੁਸਾਫ਼ਿਰ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਰਲ ਗਏ। ਅੱਜ ਉਹ ਸਟੇਸ਼ਨ ਮੁੰਬਈ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰਾ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹੈ।

ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸੁਚੇਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਅਸੀਂ ਇਹ ਸੋਚਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਸਭ ਕੁਝ ਤੋਂ ਤਕਲੀਫ਼ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਕ ਦਿਨ ਮੈਂ ਸਵੇਰੇ ਸੈਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਇਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਸੋਟੀ ਨਾਲ ਸੜਕ ਤੋਂ ਕੁਝ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਪੁੱਛਣ ’ਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, “ਇਹ ਸੜਕ ਬਹੁਤ ਚੱਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀਆਂ ਗੱਡੀਆਂ ਇੱਥੋਂ ਲੰਘਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਮੈਂ ਵੀ ਇਸ ਸੜਕ ’ਤੇ ਹੀ ਚੱਲਦਾ ਹਾਂ। ਸੜਕ ’ਤੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦੇ ਟੁੱਕੜੇ ਅਤੇ ਕਿੱਲ ਆਦਿ ਡਿੱਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਡੀਆਂ ਦੇ ਟਾਇਰ ਫਟ ਸਕਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸੋ ਸੈਰ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਿੱਲਾਂ ਤੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦੇ ਟੁੱਕੜਿਆਂ ਨੂੰ ਹਟਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।

ਇਹ ਜੋ ਦੋ ਘਟਨਾਵਾਂ ਮੈਂ ਆਪ ਜੀ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਿਆਰ ਝਲਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਸੁਭਾਵਿਕ ਕੰਮ ਹਨ ਜੋ ਸਾਡੇ ਜੀਵਨ ’ਤੇ ਅਸਰ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਅਨਿੰਨ ਸਿੱਖ ਭਾਈ ਘਨ੍ਹੱਈਆ ਜੀ ਨੂੰ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਫੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਉਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ , ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ ਜਾਂ ਦੁਸ਼ਮਨ ਫੌਜ ਵਿੱਚੋਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਇਕ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚੋਂ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਦਿੱਸਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਹਰੇਕ (ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ) ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਸ਼ਕ ਰਾਹੀਂ ਸਭ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਜਲ ਛਕਾਉਂਦੇ। ਇਹ ਭਾਈ ਘਨ੍ਹੱਈਆ ਜੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਸੇਵਾ ਸੀ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਕਤਰਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕੀ ਉਹ ਉੱਪਰ ਲਿਖੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ?

ਗੁਰਮੁਖਿ ਸੁਖ ਫਲੁ ਭਾਉ ਭਉ ਸਹਜੁ ਬੈਰਾਗੁ ਸਦਾ ਵਿਗਸੰਦਾ।
ਪੂਰਣੁ ਪਰਉਪਕਾਰੁ ਕਰੰਦਾ॥ (ਵਾਰ 16:2)

ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਦੀ ਦੌੜ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਪੂਰਾ ਸਟੇਡੀਅਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੌੜ ਦੇਖਣ ਲਈ ਖਚਾਖਚ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਦੌੜਦੇ-ਦੌੜਦੇ ਇੱਕ ਅੰਗਹੀਣ ਦੌੜਾਕ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬਾਕੀ ਦੇ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਦੇਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਡਿੱਗ ਗਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਸਾਰੇ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਠਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਦੌੜ ਵਿਚ ਇੱਕ ਕਮਾਲ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰੇ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਲਾਲ ਰਿਬਨ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤਾੜੀਆਂ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਸਟੇਡੀਅਮ ਗੂੰਜ ਉੱਠਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਵੀ ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਲਈਏ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ, ਕਿਉਂ ਅਸੀਂ ਇੰਨੀ ਈਰਖਾ ਵਿਚ ਬੱਝੇ ਹਾਂ। ਸਾਡਾ ਹੰਕਾਰ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਮਿਲਣ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਅਸੀਂ ਬਸ ਇਸੇ ਭਰਮ ਵਿਚ ਹਾਂ ਕਿ ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਕੋਈ ਵੀ ਨਹੀਂ।

ਇਕ ਸਰਬਪੱਖੀ ਜੀਵਨ ਜੀਊਣ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਸਦਾਚਾਰ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਅੰਗਾਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਦਾਚਾਰਿਕ ਫ਼ਰਜ਼ ਨਿਭਾਉਣੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅੱਜ ਲੋਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਅਤੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਅਹੁਦਿਆਂ ਦੀ ਅੰਨ੍ਹੀ ਦੌੜ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ ਭਾਵੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਦੀਵੀਂ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦਾ। ਇਕ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਸਹੀ ਕਿਹਾ ਹੈ, “ ਕਿ ਜੀਵਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ 25 ਸਾਲ ਤੁਸੀਂ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋ, ਅਗਲੇ 35 ਸਾਲ ਤੁਸੀਂ ਕਮਾਈ ਕਰੋ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸਮਾਜ ਪ੍ਰਤੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣਾ ਕਰਜ਼ ਚੁਕਾਓ।” ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀ ਕਿ ਪੈਸਾ ਜੀਵਨ ਲਈ ਅਤੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਪੈਸਾ ਜੀਵਨ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਬਿਰਧ-ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੇ ਜੀਵਨ ਭਰ ਪੈਸਾ ਹੀ ਕਮਾਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਉਹ ਨਿਰਾਸ਼ਤਾ ਦਾ ਜੀਵਨ ਜੀਅ ਰਹੇ ਹਨ ।

ਨਿਤ ਉਪਾਵ ਕਰੈ ਮਾਇਆ ਧਨ ਕਾਰਣਿ ਅਗਲਾ ਧਨੁ ਭੀ ਉਡਿ ਗਇਆ॥
ਕਿਆ ਓਹੁ ਖਟੇ ਕਿਆ ਓਹੁ ਖਾਵੈ ਜਿਸੁ ਅੰਦਰਿ ਸਹਸਾ ਦੁਖੁ ਪਇਆ॥ (ਪੰਨਾ 307)

ਜੇ ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਆਪਣਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਧਿਆਨ ਦੇਈਏ ਤਾਂ ਇਹ ਇਕ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਤਸੱਲੀ ਵਾਲਾ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਇਕੱਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਇਕੱਲੇ ਹੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਭਰ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਉਹ ਇਕ ਤਬਦੀਲੀ ਲਿਆ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਵਿਚ ਮਦਦਗਾਰ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਲੌਰੇਨ ਆਇਸਲੀ ਦੀ ਲਿਖੀ ਹੋਈ ਇਕ ਗਾਥਾ ਜਿਹੜੀ ਮੈਂ ਆਪ ਜੀ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਆਇਸਲੀ ਇਕ ਕਵੀ ਅਤੇ ਸਾਇੰਸਦਾਨ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਉਹ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਸਾਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਾਰੇ ਬੜੀ ਡੂੰਘੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਲਿਖ਼ਦਾ ਹੈ:-

“ਇਕ ਸਿਆਣਾ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਲਿਖਣ ਲਈ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਜਾ ਕੇ ਬੈਠਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਆਦਤ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ’ਤੇ ਕੁਝ ਦੇਰ ਟਹਿਲਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਕ ਦਿਨ ਟਹਿਲਦੇ-ਟਹਿਲਦੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੂਰ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਿਲਦਾ ਦਿੱਸਿਆ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਨਾਚ ਨੱਚ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਉਸ ਨੱਚਣ ਵਾਲੇ ਵੱਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਤੁਰਨ ਲੱਗਾ। ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਇਹ ਇਕ ਨੌਜਵਾਨ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਨੱਚ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਚੁੱਕੀ ਹੋਈ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਬੜੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੌਜਵਾਨ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ “ਤੂੰ ਇਹ ਕੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ?” ਨੌਜਵਾਨ ਨੇ ਪਲ ਭਰ ਲਈ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਉਸ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ ਤੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੱਛੀਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਪਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।”

ਉਹ ਸਿਆਣਾ ਪੁਰਸ਼ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, “ਮਾਫ਼ ਕਰਨਾ, ਸ਼ਾਇਦ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਕਿਉਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ?

ਨੌਜਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ “ਸੂਰਜ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਘਟਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੇ ਮੈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਨਾ ਸੁੱਟਿਆ ਤਾਂ ਇਹ ਮਰ ਜਾਣਗੀਆਂ।”

ਪਰ ਨੌਜਵਾਨ, ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਤੱਟ ਮੀਲਾਂ ਤਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ’ਤੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਲੱਖਾਂ ਮੱਛੀਆਂ ਖਿੱਲਰੀਆਂ ਪਈਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਕੁ ਮੱਛੀਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਪਾ ਦੇਣ ਨਾਲ ਕੀ ਫ਼ਰਕ ਪੈ ਜਾਵੇਗਾ? ਨੌਜਵਾਨ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੀ, ਫਿਰ ਝੁਕਿਆ ਅਤੇ ਇਕ ਹੋਰ ਮੱਛੀ ਚੁੱਕੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਸੁੱਟਿਆ ਤੇ ਕਿਹਾ “ਇਸ ਮੱਛੀ ਨੂੰ ਤਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਫ਼ਰਕ ਪਵੇਗਾ।

ਇਸ ਜੁਆਬ ਨੇ ਉਸ ਸਿਆਣੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਦੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਕੋਈ ਜੁਆਬ ਨਾ ਦੇ ਸਕਿਆ। ਉਹ ਨਿਰੁੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਵੱਲ ਮੁੜਿਆ ਤੇ ਵਾਪਸ ਚਲਾ ਗਿਆ।

ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਉਹ ਆਪਣਾ ਲੇਖ ਲਿਖਦਾ ਰਿਹਾ ਪਰ ਉਸ ਨੌਜਵਾਨ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਰਿਹਾ। ਆਖੀਰ ’ਤੇ ਦੁਪਹਿਰੋਂ ਬਾਅਦ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਨੌਜਵਾਨ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਇਸ ਜਗਤ ਦਾ ਕੇਵਲ ਇਕ ਦਰਸ਼ਕ ਬਣਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਕੁਝ ਐਸਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਕੁਝ ਤਬਦੀਲੀ ਆਏ। ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ’ਤੇ ਸ਼ਰਮ ਆ ਗਈ।

ਉਹ ਉਸ ਰਾਤ ਸੌਂ ਨਾ ਸਕਿਆ। ਸਵੇਰ ਹੋਣ ਤਕ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝ ਆ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਕੀ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਸਵੇਰ ਵੇਲੇ ਉਹ ਉੱਠਿਆ ਅਤੇ ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ’ਤੇ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸ ਨੌਜਵਾਨ ਨੂੰ ਲੱਭਿਆ। ਬਾਕੀ ਦੀ ਸਵੇਰ ਉਹ ਉਸ ਨੌਜਵਾਨ ਨਾਲ ਹੀ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਸਾਰਾ ਸਮਾਂ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮੱਛੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਸੁੱਟਦਿਆਂ ਬਿਤਾਇਆ। ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਅਸਲ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਉਸ ਤਾਕਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਹੜੀ ਸਾਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਵੱਲੋਂ ਮਿਲੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਕੋਈ ਤਬਦੀਲੀ ਲਿਆ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਲੋੜ ਸਾਨੂੰ ਸਿਰਫ ਉਸ ਨੌਜਵਾਨ ਵਾਂਗ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋ ਜਾਣ ਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਪਾਸ ਇਕ ਵਡਮੁੱਲੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦੇਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਸਾਡੇ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਇਹ ਚੁਣੌਤੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਮੱਛੀ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਨੀ ਹੈ, ਜੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਮੱਛੀ ਲੱਭ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਲਿਜਾਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਇੱਕੀਵੀਂ ਸਦੀ ਬੜੀ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਸੁਹਾਵਣੀ ਬਣ ਜਾਵੇਗੀ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤਕ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਸਾਡੀ ਸੋਚ ਉੱਤੇ ਵੀ ਇਕ ਗਹਿਰੀ ਛਾਪ ਛੱਡੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਸਦੀਵੀਂ ਖਿੱਚ ਹੈ। ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ:

ਸਚਹੁ ਓਰੈ ਸਭੁ ਕੋ ਉਪਰਿ ਸਚੁ ਆਚਾਰੁ॥ (ਪੰਨਾ 62)

ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸੱਚ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਬਾਕੀ ਸਭ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਹੈ, ਪਰ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਅਸਲੀ ਟੀਚਾ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਟੀਚਾ ਸੱਚ ਭਰਪੂਰ ਆਚਰਨ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਇਸ ਸੁਨੇਹੇ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨ ਲਈ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੇ ਭਾਈ ਘਨ੍ਹੱਈਆ ਜੀ, ਭਗਤ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਵਰਗੇ ਅਜਿਹੇ ਅਨੇਕਾਂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਾ ਉੱਦਮ ਦਿੱਤਾ।

ਅੱਜ ਲੱਗਭਗ ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਇਹੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਸੇ ਦਿਸ਼ਾਹੀਣ ਕੰਮ ਵਿਚ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਸੁੰਦਰ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਪਿੱਛੇ ਹੀ ਦੌੜਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪਿੱਛੇ ਬਾਕੀ ਦੇ ਲੋਕ ਦੌੜ ਰਹੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਵਿਅਕਤੀ ਕਿਸੇ ਐਸੇ ਢੰਗ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਮਿਲ ਜਾਵੇ ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਪਦਾਰਥ ਹਨ ਜਾਂ ਆਚਰਨ ਹੈ ਜਾਂ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਮਾਣ ਇੱਜ਼ਤ ਹੈ। ਇਹੀ ਸੋਚ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ੇ ਵੱਲ ਲਿਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਰਿੱਤਰਹੀਣ, ਬਲਾਤਕਾਰੀ ਅਤੇ ਗੁੰਡੇ ਬਣਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਐਸਾ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਮੌਜੂਦ ਅਥਾਹ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਵਰਤਣ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾ ਉਹ ਆਪਣਾ ਨਾ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਕੁਝ ਸੁਧਾਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਰੂਹਾਨੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਨਾਲ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਨਾਲ ਅੱਜ ਦਾ ਨੌਜਵਾਨ ਸਵਾਰਥ, ਲੋਭ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਦਿਖਾਵੇ ਤੋਂ ਬਚ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਾਡੇ ਨੌਜਵਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚ ਜਾਣਗੇ ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਸਰਮਾਇਆ ਬਣ ਜਾਣਗੇ। ਉਹ ਜੋ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲੋਚਦੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਭਲਾ ਵੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਸਵੈ ’ਤੇ ਹੀ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਛੇਤੀ ਹੀ ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ੀ ਗੁਆ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸੁਆਰਥ-ਮੁਕਤ ਸੋਚ ਵਿਚ ਦਇਆ, ਖਿਮਾ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਸਮਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤੋਂ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸੱਚ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਅੱਜ ਦਾ ਨੌਜਵਾਨ ਸੁਆਰਥ ਤੋਂ ਅਜ਼ਾਦ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਅੱਗੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਇਕ ਜਸ਼ਨ ਹੀ ਚਲਦਾ ਰਹੇਗਾ।

ਗੁਰਮੁਖਿ ਸੇਵਾ ਹਰਿ ਘਾਲ ਥਾਇ ਪਾਈ॥ (ਪੰਨਾ 161)

ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕਹਾਣੀ ਬੜੀ ਪਿਆਰੀ ਤੇ ਸਿੱਖਿਆਦਾਇਕ ਹੈ। ਇਕ ਬੱਚਾ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨਾਲ ਸੁਪਰ-ਮਾਰਕੀਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਕੁੱਤੇ (ਪੈਟਸ) ਪਾਲਣ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਉਸ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ’ਤੇ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਆਪ ਨਾਲ ਵਾਲੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਤੋਂ ਘਰ ਦੀ ਖਰੀਦਦਾਰੀ ਲਈ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੱਚਾ ਕੁੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਬੜੇ ਪਿਆਰੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਨੂੰ ਖਰੀਦਣ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਹੈ। ਬੱਚਾ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੜੇ ਕੀਮਤੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਬੱਚਾ ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਕੋਲ ਸਿਰਫ 75 ਡਾਲਰ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸਸਤਾ ਕੁੱਤਾ ਦਿਖਾਵੇ। ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਇਕ ਪਿਛਾਂਹ ਤੋਂ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਕੁੱਤਾ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਕੀਮਤ 75 ਡਾਲਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਲੰਗੜਾ ਹੈ ਇਸ ਦੀ ਇਕ ਲੱਤ ਖਰਾਬ ਹੈ। ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਉਹ ਕੁੱਤਾ ਪਸੰਦ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਖਰੀਦਣ ਲਈ ਪੈਸਿਆਂ ਲਈ ਜਦੋਂ ਅਪਣੀ ਪੈਂਟ ਵਿਚ ਹੱਥ ਮਾਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕੀ ਦੇਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੈਸੇ ਉਸ ਦੀ ਜੇਬ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।

ਬੱਚਾ ਕੁੱਤੇ ਨੂੰ ਗੋਦ ਵਿਚ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਉਸ ਕੁੱਤਿਆਂ ਵਾਲੀ ਦੁਕਾਨ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਆਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬੇਟਾ ਤੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਕੁੱਤਾ ਖਰੀਦ ਸਕਦਾ ਏਂ, ਪੈਸਿਆਂ ਦੀ ਕੋਈ ਸਮੱਸਿਆ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਬੱਚਾ ਉਸ ਕੁੱਤੇ ਨੂੰ ਲੈਣ ਦੀ ਜ਼ਿੱਦ ਕਰਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਵੀ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੇਟਾ ਇਸ ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਇੱਕ ਲੱਤ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਤੂੰ ਕੋਈ ਹੋਰ ਵਧੀਆ ਜਿਹਾ ਕੁੱਤਾ ਲੈ ਪਰ ਉਹ ਬੱਚਾ ਉਸ ਕੁੱਤੇ ਨੂੰ ਲੈਣ ਦੀ ਜ਼ਿੱਦ ’ਤੇ ਹੀ ਅੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਵੀ ਜ਼ਿੱਦ ਕਰਨ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਬੱਚਾ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਰੋਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲੇਟਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੇਟਦਾ-ਲੇਟਦਾ ਲੇਰਾਂ ਮਾਰਦਾ ਆਪਣੀ ਪੈਂਟ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਰੋਂਦੇ-ਰੋਂਦੇ ਆਖਦਾ ਹੈ ਇਹ ਦੇਖੋ ਮੇਰੀ ਵੀ ਇਕ ਲੱਤ ਲੱਕੜ ਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਵੀ ਲੰਗੜਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਇਸ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਸਮਝਾਂਗਾ ਤੇ ਇਹ ਮੇਰੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਸਮਝੇਗਾ, ਅਸੀ ਵਧੀਆ ਦੋਸਤ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਇਹੋ ਕੁੱਤਾ ਲੈਣਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਅੱਖਾਂ ਭਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਮਨਮੁਖ ਮਾਣਸ ਦੇਹ ਤੇ ਪਸੂ ਪਰੇਤ ਅਚੇਤ ਚੰਗੇਰੇ। ( ਵਾਰ 15:19)

ਕਾਸ਼! ਅਸੀਂ ਵੀ ਉਸ ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ-ਦੂਸਰੇ ਦਾ ਦੁੱਖ-ਦਰਦ ਸਮਝਦੇ ਹੁੰਦੇ। ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਬਸ ਆਪਣੇ ਅੱਗੇ ਝੁਕੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਮਾਰ ਮੁਕਾ ਕੇ ਹੋਰ ਲਿਟਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਇਹੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲਣ ਲਈ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਮੋਢਿਆਂ ਨੂੰ ਲਿਤਾੜਦੇ ਹੋਏ ਉੱਪਰ ਕਿਵੇਂ ਚੜ੍ਹਨਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਵੀ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਦੂਸਰੇ ਦੀਆਂ ਵੈਸਾਖੀਆਂ ਬਣਦੇ। ਅੱਜ ਜੋ ਸਮਾਜ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਉੱਚੇ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਹੋਰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਸਿਆਸਤ ਦੀ ਪੌੜੀ ਚੜ੍ਹਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਜੇ ਅਸੀਂ ਭਾਈ ਘਨ੍ਹੱਈਆ ਜੀ, ਭਗਤ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਦਰ ਟੈਰੇਸਾ ਦੀ ਆਪਾਂ ਵਾਰ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖੀਏ ਤਾਂ ਫ਼ਰਕ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਫ਼ਰਜ਼ ਦੀ ਸੋਝੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਮੈਂ ਕਈ ਵਾਰੀ ਹੈਰਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਕ ਮਨੁੱਖ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਅਭਿੱਜ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਲੈਂਦਾ ਹੈ? ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਕਬੂਲਦਾ? ਸ਼ਾਇਦ ਸਾਡੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਹੀ ਇਤਨਾ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਐਸੇ ਬਣ ਗਏ ਹਾਂ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਹੀ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਅਪਨੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਕੁਝ ਕੁ ਹਿੱਸਾ ਰਾਖਵਾਂ ਕਰ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਅਸੀ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਦਾ ਅਨੰਦ ਮਾਣ ਸਕੀਏ। ਮੈਂ ਇਹ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਸੇਵਾ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਦਾ ਹੀ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚ ਸ਼ਬਦ ਸੇਵਾ ਕਰੀਬ 422 ਵਾਰ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਏ ਤਾਂ ਸਮਾਜ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲੱਗਿਆਂ ਜੋ ਭਾਵਨਾ ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੋਵੇ:-

1. ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੋਵੇ, ਮਨ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗਾ ਹੀ ਸਮਝਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੋਵੇ:

ਜੈਸੇ ਹੰਸੁ ਸਰਵਰ ਬਿਨੁ ਰਹਿ ਨ ਸਕੈ ਤੈਸੇ ਹਰਿ ਜਨੁ ਕਿਉ ਰਹੈ ਹਰਿ ਸੇਵਾ ਬਿਨੁ ॥ (ਪੰਨਾ 369)

2. ਮਨ ਵਿਚ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਲਈ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵੀ ਸ਼ੁਕਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੇਵਾ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

3. ਮਨ ਵਿਚ ਇਸ ਵਿਚਾਰਗੀ ਵਿਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਬਣਨ ਦੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਦੇ ਵੀ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ।

4. ਅਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਲਾਭ ਦੀ ਮਨ ਵਿਚ ਕਦੇ ਵੀ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਅਤੇ ਜੇ ਕਦੀ ਐਸਾ ਮੌਕਾ ਬਣਦਾ ਵੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਲਈ ਪੂਰਨ ਇਨਕਾਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੋਵੇ:

ਨਿਹਕਪਟ ਸੇਵਾ ਕੀਜੈ ਹਰਿ ਕੇਰੀ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਮਨ ਸਰਬ ਸੁਖ ਪਈਐ॥ (ਪੰਨਾ 861)

5. ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਦਾ ਜੋਸ਼ ਇਤਨਾ ਭਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਕਿ ਉਹ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੀ ਮਿਹਰ ਨਾਲ ਸਵੈ-ਨਿਰਭਰ ਹੋ ਸਕਣ ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਨੂੰ ਫੈਲਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ।

ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿ ਸਾਡੇ ਦਿਖਾਵੇ ਅਤੇ ਪਖੰਡ ਦਾ ਗਵਾਹ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਆਪ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀ, ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਪ੍ਰਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸੁਹਿਰਦ ਨਹੀਂ। ਸਮਾਜ-ਸੇਵਕ ਕਹਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਦੇ ਮੋਢਿਆਂ ਤੋਂ ਉਤਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਦੁੱਖ-ਸੰਤਾਪ ਵੰਡਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਈ ਹੀ ਉੱਤੇ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗੁਨਾਹਾਂ ਦਾ ਪਛਤਾਵਾਂ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਹਰ ਅਮੀਰ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਇਹ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਲਈ ਆਪਣਾ ਆਪ ਹੀ ਇਕ ਭਾਰ ਬਣ ਜਾਵੇ ਇਕ ਗਰੀਬ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਆਪਣੇ ਅੱਗੇ ਲਿਆ ਕੇ ਇਹ ਸੁਆਲ ਪੁੱਛੇ “ਕੀ ਮੇਰੇ ਕੰਮ ਦਾ ਇਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਫਾਇਦਾ ਹੈ” ਸਾਡੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਸੇਵਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਭਿੱਜੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਜਪਾਨ ਵਿਚ ਇਕ ਇਮਾਰਤ ਬਣ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲੱਕੜ ਦੀ ਪਾਰਟੀਸ਼ਨ ਬਣਾਈ ਗਈ। ਜਦੋਂ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਲੱਕੜ ਦੀ ਪਾਰਟੀਸ਼ਨ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲਗਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਕੀ ਦੇਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਕ ਛਿਪਕਲੀ ਉਸ ਪਾਰਟੀਸ਼ਨ ਵਿਚ ਫਸੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਪਾਰਟੀਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਉਸ ਛਿਪਕਲੀ ਦੇ ਪੈਰ ਵਿਚ ਕਿੱਲ ਠੁਕ ਗਈ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਹੈਰਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਛਿਪਕਲੀ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਤਕ ਕਿਵੇਂ ਬਚੀ ਰਹੀ? ਉੱਥੇ ਸੀ. ਸੀ. ਟੀ. ਵੀ. ਕੈਮਰੇ ਵੀ ਲੱਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੈਮਰਿਆਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰ ਕੇ ਪਤਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਚੀ ਰਹੀ। ਕੀ ਦੇਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਕ ਹੋਰ ਛਿਪਕਲੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਖਾਣਾ ਦੇ ਕੇ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਲਗਾਤਾਰ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਤਕ ਫਸੀ ਛਿਪਕਲੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਦੋਸਤ ਖਾਣਾ ਦਿੰਦੀ ਰਹੀ।

ਆਓ! ਅਸੀਂ ਛਿਪਕਲੀ ਤੋਂ ਹੀ ਕੁਝ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈਏ। ਕਿਉਂ ਖੁਦਗਰਜ਼ ਹੋਏ ਪਏ ਹਾਂ, ਕਿਉਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਇੰਨੇ ਦੂਰ ਹਾਂ? ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਧਰਮ-ਕਰਮ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ’ਤੇ ਅਮਲੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲਾਗੂ ਕਰਨੀਆਂ ਪੈਣਗੀਆਂ, ਤਾਂ ਹੀ ਤਾਂ ਲੋਕ-ਸੁਖੀ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਸੁਹੇਲਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਸਭ ਫਜ਼ੂਲ ਹੈ ।

ਜੋ ਮਾਨੁਖੁ ਮਾਨੁਖ ਕੀ ਸੇਵਾ ਓਹੁ ਤਿਸ ਕੀ ਲਈ ਲਈ ਫੁਨਿ ਜਾਈਐ॥ (ਪੰਨਾ 822)