ਮੌਲਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਦੀ ਉਮਰ ਇੱਕ ਸੌ ਦਸ ਸਾਲ ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਸੌ ਦਸ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਨੇ ਰੂਪ-ਰਚਨਾ, ਸਮਾਜ-ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਕਈ ਪੜਾਅ ਤੈਅ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਗਤੀਮਾਨ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਕੁਝ ਨਾਵਲਕਾਰਾਂ ਨੇ ਮੋਢੀਆਂ ਵਾਲਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਪੱਖ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ ਨੂੰ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੁਕਾਮ ਹਾਸਲ ਹੈ।

ਨਾਵਲਕਾਰੀ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਸੀਤਲ ਦਾ ਰਚਨਾ-ਕਾਲ ਲੱਗਭਗ ਇੱਕ ਚੌਥਾਈ ਸਦੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉੱਤੇ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਵਲ 1949 ਈ: ਵਿਚ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਨਾਵਲ 1973 ਈ: ਵਿਚ ਛਪਿਆ। ਇਸ ਅਰਸੇ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਨੇ 22 ਨਾਵਲਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿਚਲੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਤੋਂ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਸਾਹਿਤ-ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਦੀ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਸਮਝਣ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਉਪਰਾਲੇ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਦੀਆ ਕੁਝ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੀਆ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਦੇ ਕਲਾਤਮਕ ਨੇਮਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜ-ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਗੀਕਰਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ :

(ੳ) ਸੁਧਾਰਕ-ਰੁਮਾਂਚਿਕ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦੇ ਨਾਵਲ :

ਮੁੱਲ ਦਾ ਮਾਸ (1949 ਈ:), ਵਿਜੋਗਣ (1951 ਈ:), ਦੀਵੇ ਦੀ ਲੋ (1953 ਈ:), ਅੰਨ੍ਹੀ ਸੁੰਦਰਤਾ (1954 ਈ:), ਪਤਵੰਤੇ ਕਾਤਲ (1955 ਈ:), ਪ੍ਰੀਤ ਕਿ ਰੂਪ (1960 ਈ:), ਪ੍ਰੀਤ ਤੇ ਪੈਸਾ (1961 ਈ:), ਅਤੇ ਹਿਮਾਲੀਆ ਦੇ ਰਾਖੇ (1963 ਈ:)

(ਅ) ਸੁਧਾਰਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਅੰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਤ ਸਰੂਪ ਵਾਲੇ ਨਾਵਲ :

ਬਦਲਾ (1959 ਈ:), ਧਰਤੀ ਦੀ ਬੇਟੀ (1960 ਈ:), ਸੁਰਗ ਸਵੇਰਾ (1961 ਈ:), ਧਰਤੀ ਦੇ ਦੇਵਤੇ (1962 ਈ:) ਅਤੇ ਸਭੇ ਸਾਂਝੀਵਾਲ ਸਦਾਇਨ (1965 ਈ:)

(ੲ) ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਾਵਲ :

ਜੰਗ ਜਾਂ ਅਮਨ (1959 ਈ:), ਕਾਲੇ ਪਰਛਾਵੇਂ (1961 ਈ:), ਤੂਤਾਂ ਵਾਲਾ ਖੂਹ (1963 ਈ:), ਈਚੋਗਿਲ ਨਹਿਰ ਤਕ (1966 ਈ:), ਜੁੱਗ ਬਦਲ ਗਿਆ (1972 ਈ:), ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ (1972 ਈ:) ਅਤੇ ਸੁੰਞਾ ਆਹਲਣਾ (1973 ਈ:)

(ਸ) ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਾਵਲ :

ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ (1961 ਈ:) ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ (1961 ਈ:)

ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਦੌਰ ਸ. ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਵਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਚਾਰ ਦਹਾਕਿਆਂ (1924-1967) ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤਕ ਨਾਵਲ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੌਰ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸ. ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪ੍ਰਬਲ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਨ ਦੂਜੇ ਨਾਵਲਕਾਰ ਵੀ ਸੁਧਾਰਵਾਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਅਧੀਨ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸੀਤਲ ਦੇ ਨਾਵਲਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਵਰਗ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਦਰਜ ਮੁੱਢਲੇ ਨਾਵਲ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਰਚਨਾਵਾਂ ਪੂਰਵ-ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਕਾਲ ਵਿਚ ਸ. ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਮਾਜਿਕ-ਸੁਧਾਰ ਤੇ ਰੁਮਾਂਚਿਕਤਾ ਦੇ ਰੁਝਾਨ ਦੀਆਂ ਅਨੁਯਾਈ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਪੂਰਵਲੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਪਰਵਾਰਕ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਕਲੇਸ਼ ਨੂੰ ਦਰਸਾ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰ ਰਾਹੀਂ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਸੁਝਾਅ ਵਿਚ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਅਕਾਂਖਿਆਵਾਂ ਦਾ ਰੁਮਾਂਚ ਵੀ ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ।

ਨਾਵਲ ‘ਦੀਵੇ ਦੀ ਲੋ’ ਵਿਚ ਮਾਪਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸੰਤਾਨ ਦੇ ਦੰਪਤੀ-ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਗ਼ੈਰ-ਜ਼ਰੂਰੀ ਦਖ਼ਲ-ਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦੇ ਘਾਤਕ ਨਤੀਜਿਆਂ ਅਤੇ ‘ਪ੍ਰੀਤ ਤੇ ਪੈਸਾ’ ਵਿਚ ਅਮੀਰੀ-ਗਰੀਬੀ ਦੇ ਪਾੜੇ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰ ਰਾਹੀਂ ਹੱਲ ਕਰਨ ਦੇ ਨੁਕਤੇ ਤੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਹ ਨਾਵਲ ਸ. ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੁਧਾਰਕ ਤੇ ਰੁਮਾਂਚਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਹਿਤ-ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪਰਿਪੇਖ ਤੋਂ ਵਿਚਾਰਨ ਵਾਲਾ ਨੁਕਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ, ਕੀ ਇਹ ਰਚਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ. ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸੁਧਾਰਵਾਦੀ ਰੁਝਾਨ ਵਿਚ ਹੀ ਖ਼ਪਤ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਇਹ ਰੁਝਾਨ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੀਤਲ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿਚ ‘ਮੁੱਲ ਦਾ ਮਾਸ’ ਅਤੇ ‘ਪਤਵੰਤੇ ਕਾਤਲ’ ਦੋ ਅਜਿਹੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸੁਧਾਰਵਾਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਵਿਚ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਦੀ ਟੋਹ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ‘ਮੁੱਲ ਦਾ ਮਾਸ’ ਵਿਚ ਬੇਜੋੜ ਵਿਆਹ-ਪ੍ਰਥਾ ਅਤੇ ‘ਪਤਵੰਤੇ ਕਾਤਲ’ ਵਿਚ ਵਿਧਵਾ ਦੀ ਦੁਖਮਈ ਦਸ਼ਾ ਨੂੰ ਆਰਥਿਕ-ਸਾਂਸਕ੍ਰਿਤਿਕ ਪ੍ਰਕਰਨਾਂ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਸ. ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਵਲ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀਆਂ ਅਹੁਰਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਸਦਾਚਾਰ/ਦੁਰਾਚਾਰ ਦਾ ਮਸਲਾ ਬਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਸੀਤਲ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸਾਂਸਕ੍ਰਿਤਿਕ ਪ੍ਰਕਰਨਾਂ ਉੱਪਰ ਵਧੇਰੇ ਬਲ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਾਧਾ ਸੁਧਾਰਵਾਦੀ ਪੈਂਤੜੇ ਦੀ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਸੰਕੇਤਕ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਉਸ ਦੇ ਉਕਤ ਕੋਟੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਨਾਵਲਾਂ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਕ- ਰੁਮਾਂਚਿਕ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਕਿਸੇ ਦੁਹਰਾਉ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਘਟਾਉਣਾ ਦਰੁਸਤ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਇਹ ਨਾਵਲ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਪੂਰਵਲੀ ਸੁਧਾਰਕ-ਰੁਮਾਂਚਿਕ ਨਾਵਲ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਤੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿਚ ‘ਵਿਜੋਗਣ’, ‘ਅੰਨ੍ਹੀ ਸੁੰਦਰਤਾ’ ਅਤੇ ‘ਪ੍ਰੀਤ ਕਿ ਰੂਪ’ ਫ਼ਿਲਮੀ ਤਰਜ਼ ਉੱਤੇ ਰਚੀਆਂ ਗਈਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸ. ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸੁਧਾਰਵਾਦੀ ਪ੍ਰਤਿਮਾਨਾਂ ਤੋਂ ਊਣੀਆਂ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿਚ ਸੁਧਾਰਵਾਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦੇ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਵੀ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਮੀਖਿਆ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦੋ ਵੱਖਰੇ ਇੰਦਰਾਜਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਵਿਹਾਰਕ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਕਾਫੀ ਨਾਵਲਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੀ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੀਤਲ ਦੇ ਨਾਵਲਾਂ ਦੇ ਦੂਜੇ ਵਰਗ ਦੀਆ ਰਚਨਾਵਾਂ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਮੂਲਕ ਸੁਭਾਉ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਨਾ ਤਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਸੁਧਾਰਵਾਦੀ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸ਼ੁੱਧ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ। ਇਸ ਵਰਗ ਦੇ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੇ ਪਛਾਣੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ‘ਧਰਤੀ ਦੀ ਬੇਟੀ’ ਨਾਵਲ ਵਿਚ ਵਿਨੋਭਾ ਭਾਵੇ ਦੇ ਭੂ-ਦਾਨ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਕਿਰਸਾਣੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਕਾਇਆ-ਕਲਪ ਦੀ ਪਰਿਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਧਰਤੀ ਦੇ ਦੇਵਤੇ’, ‘ਸੁਰਗ ਸਵੇਰਾ’ ਅਤੇ ‘ਸਭੇ ਸਾਂਝੀਵਾਲ ਸਦਾਇਨ’ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿਚ ਛੋਟੀ ਕਿਰਸਾਣੀ ਦੇ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਸਾਂਝੀ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਸਹਿਕਾਰਤਾ ਦੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਹੱਲ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਸੁਪਨੇ ਨੂੰ ਸਾਂਝੀ ਖੇਤੀ ਤੇ ਦਸਤਕਾਰੀ ਦੇ ਅੰਤਰ-ਸੰਬੰਧਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਾਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਬਦਲਾ’ ਨਾਵਲ ਦੇ ਥੀਮ ਦਾ ਮੁੱਖ ਭਾਗ ਤਾਂ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਹੀ ਪਿੰਡ ਦੀ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਜਾਗੀਰਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਿਰਤੀਆਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਜਿਨਸੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਨਾਲ ਤਅੱਲੁਕ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸੁਧਾਰ ਤੇ ਪ੍ਰਗਤੀ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀਆਂ ਵਿਰੋਧੀ ਬਿਰਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀਆਂ ਪੂਰਕ ਬਣਾ ਕੇ ਪ੍ਰਸਤੁੱਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਰਗ ਦੀਆ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦੇ ਉਸ ਵਰਤਾਰੇ ਦੀ ਨੁਹਾਰ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਵਿਭਿੰਨ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਸੁਤੰਤਰ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਦਾਇਰੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਰਲ ਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਵਾਹਸ਼ੀਲ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿਚ ਸੀਤਲ ਵੀ ਸ. ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਵਲਾਂ ‘ਗਰੀਬ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ’ (1939 ਈ:) ਤੇ ਆਦਮਖ਼ੋਰ (1951 ਈ:), ਸ. ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਨਰੂਲਾ) ਦੇ ਨਾਵਲਾਂ ‘ਨੀਲੀ ਬਾਰ’ (1952 ਈ:) ਤੇ ‘ਲੋਕ ਦੁਸ਼ਮਣ’ (1952 ਈ:) ਸ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ (ਦੁੱਗਲ) ਦੇ ਨਾਵਲ ‘ਆਂਦਰਾਂ’ (1949 ਈ:) ਅਤੇ ਸ. ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਕੰਵਲ ਦੇ ਨਾਵਲ ‘ਰੂਪਧਾਰਾ’ (1959 ਈ:) ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਮਾਤੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਅਹਿੰਸਾਵਾਦ ਅਤੇ ਜਮਾਤੀ ਸਦਭਾਵ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉਸ ਦੀ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਤਰਜ਼ ’ਤੇ ਇਕ ਨਵੇਂ ਸਮਾਜ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਬਲ ਅਕਾਂਖਿਆ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਉਸ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਪ੍ਰਤਿ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

1960 ਈ: ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਵਿਚ ਇਕ ਹੋਰ ਰੁਝਾਨ ਦਾ ਉਭਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਮੀਖਿਆਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਨਾਵਲ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦੇ ਨੁਕਤੇ ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸੀਤਲ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਵਲਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦਾ ਮੁੱਢ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਫੁਲਿਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।

ਸੀਤਲ ਦੇ ਨਾਵਲਾਂ ਦੇ ਤੀਜੇ ਵਰਗ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਤੇ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦੇ ਨਾਵਲਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ। ‘ਜੰਗ ਜਾਂ ਅਮਨ’, ‘ਤੂਤਾਂ ਵਾਲਾ ਖੂਹ’, ‘ਈਚੋਗਿਲ ਨਹਿਰ ਤਕ’ ਅਤੇ ‘ਜੁੱਗ ਬਦਲ ਗਿਆ’ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਪੂਰਵਲੇ ਪੇਂਡੂ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਅਰਥਚਾਰੇ ਤੇ ਉਸ ਉੱਪਰ ਉਸਰੇ ਸਾਂਸਕ੍ਰਿਤਿਕ ਉਸਾਰ ਦੇ ਦਵੰਦਾਤਮਕ ਰਿਸ਼ਤੇ ਸਹਿਤ ਚਿਤਰਨ ਪ੍ਰਤਿ ਰੁਚਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਚਿਤਰਨ ਵਿਚ ਵਿਭਿੰਨ ਸ੍ਰੇਣੀਆਂ, ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਤਾਂ ਤੇ ਸਿਆਸਤ ਦੇ ਅੰਤਰ-ਵਿਰੋਧਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਸਮੱਗਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਵਲ ਉਸ ਦੇ ਨਾਵਲਾਂ ਦੇ ਪੂਰਵਲੇ ਵਰਗਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਮਾਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤਕ ਮੁਕਤ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਧ ਦੇ ਮਾਝੇ ਦੇ ਖਿੱਤੇ ਦਾ ਪੇਂਡੂ ਜੀਵਨ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਅੰਕਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੌਰ ਦੇ ਸਮਾਜ-ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਮਹਾਂਦ੍ਰਿਸ਼ ਜਟਿਲਤਾ ਤੇ ਵਿਵਿਧਤਾ ਸਹਿਤ ਉਜਾਗਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅੰਕਣ ਵਿੱਚੋਂ ਇਤਿਹਾਸਿਕ-ਯਥਾਰਥ ਉੱਪਰ ਉਸ ਦੀ ਪਕੜ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਲੋਚਨਾਤਮਿਕ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬਤ ਕਰਨ ਦੀ ਉਸ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਦਾ ਬੋਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ‘ਕਾਲੇ ਪਰਛਾਵੇਂ’, ‘ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ’ ਅਤੇ ‘ਸੁੰਞਾ ਆਹਲਣਾ’ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿਚ ਉਸ ਦਾ ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਇਕ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ‘ਕਾਲੇ ਪਰਛਾਵੇਂ’ ਨਾਵਲ ਵਿਚ ਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ਦਾ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸੰਤਾਪਿਆ ਅਤੀਤ ਕਾਲੇ ਪਰਛਾਵਿਆਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਉੱਪਰ ਛਾਇਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਨਾਵਲਕਾਰ ਨੇ ਸਮਾਜਕ ਚੌਗਿਰਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਅਸਾਵੇਂ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬਤ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੋ-ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਦਰਭ ‘ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ’ ਨਾਵਲ ਵਿਚ ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦੀ ਸਮਾਜ ਦੀਆ ਕਠੋਰ ਕਦਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਪਾਤਰਾਂ ਨੂੰ ਦੁਖਾਂਤ ਹੋਣੀ ਦਾ ਭਾਗੀ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ‘ਸੁੰਞਾ ਆਹਲਣਾ’ ਨਾਵਲ ਵਿਚ ਨਿਮਨ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਮਹਿਰੂਮੀਅਤ ਵਾਲੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਆਰਥਿਕ-ਸਾਂਸਕ੍ਰਿਤਿਕ ਸੰਦਰਭਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦੀ ਰੁਚੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਰਗ ਦੇ ਨਾਵਲਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਰਾਹੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਗਲਪ ਬੋਧ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ-ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਸਮਝਣ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ ਦੀਆਂ ਦੋ ਰਚਨਾਵਾਂ ‘ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ’ ਅਤੇ ‘ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ’ ਉਕਤ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਵੱਖਰਾ ਵਰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਰਚਨਾਵਾਂ ਆਪਣੇ ਵਿਧਾਗਤ ਦਾਇਰੇ ਦੇ ਨੁਕਤੇ ਤੋਂ ਸਮੱਸਿਆਕਾਰੀ ਹਨ। ਨਾਵਲਕਾਰ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਵਲ ਸਮਝ ਕੇ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਾਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਦੇ ਸਰੋਤ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸਮੱਗਰੀ ਵਿੱਚੋਂ ਲੱਭ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵਾਰਤਕ-ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਲੇਖਕ ਦਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਾਤਰਾਂ ਅਤੇ ਇਸ ਦੌਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਉਹ ਰੁਮਾਂਚਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਡਿਆਉਣ ਦੀ ਰੁਚੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਹ ਰਚਨਾਵਾਂ ਆਪਣੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਕਰ ਕੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਵਿਚ ਅਹਿਮ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪਾਤਰਾਂ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਨਾਵਲਾਂ ਦੇ ਪਰਿਪੇਖ ਵਿਚ ਇਹ ਨਾਵਲ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸੱਚ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਨੇੜੇ ਹਨ।

ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਹਿਤ-ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਸੀਤਲ ਦੀ ਨਾਵਲਕਾਰੀ ਨਿਰੰਤਰ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਦੀ ਲਖਾਇਕ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਗਲਪ-ਬੋਧ ਲਗਾਤਾਰ ਵਿਕਾਸ ਕਰਦਾ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।