ਸੇਵਾ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਅਹਿਮ ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ। ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ- ਖ਼ਿਦਮਤ ਕਰਨੀ ਜਾਂ ਟਹਿਲ ਕਰਨੀ। ਕਿਸੇ ਭੁੱਖੇ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਛਕਾਣ ਲਈ, ਕਿਸੇ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਅਰਾਮ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਦੁਖੀ ਦਾ ਦੁਖ ਮਿਟਾਣ ਲਈ, ਕਿਸੇ ਬੀਮਾਰ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਾਉਣ ਲਈ, ਕਿਸੇ ਗਰੀਬ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਸੇਵਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸੇਵਾ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਭਾਵੇਂ ਹਰ ਧਰਮ ਵਿਚ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ਧਰਮ ਦੇ ਰਸਤੇ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਲਈ ਨਿਸ਼ਕਾਮ, ਨਿਰਮਾਣ ਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਭਾਵ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਸੇਵਾ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਮਹਾਨਤਾ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਾਧਨ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸੇਵਾ ਕਰਤ ਹੋਇ ਨਿਹਕਾਮੀ॥
ਤਿਸ ਕਉ ਹੋਤ ਪਰਾਪਤਿ ਸੁਆਮੀ॥ (ਪੰਨਾ 286)

ਸੇਵਾ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਭਾਵਨਾ ਅੰਦਰ ਹੀ ਹੁਕਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੁਕਮ ਮੰਨਿਆ ਹੀ ਉੱਤਮ ਪਦ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਿਫਤ ਸਲਾਹ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰੀਏ, ਤਾਂ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦੀ ਕਿਰਤ ਵਿੱਚੋਂ ਲੱਭਦਾ ਹੈ। ਚੰਦ, ਸੂਰਜ, ਹਵਾ, ਪਾਣੀ, ਮੌਸਮਾਂ ਦੀ ਵੰਡ, ਗਰਮੀ, ਸਰਦੀ, ਰੁੱਤਾਂ, ਇਹ ਅਨੇਕਾਂ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੱਲੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਅਸੀਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਾਂਗੇ ਕਿ ਇਸ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾ ਬਖਸ਼ਣਹਾਰ ਪ੍ਰਭੂ ਵੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਬਖਸ਼ਣਹਾਰ ਪ੍ਰਭੂ ਹੁਕਮ ਦੀ ਮਨੁੱਖ ਵੱਲੋਂ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨਾ ਵੀ ਸੇਵਾ ਦਾ ਹੀ ਅੰਗ ਹੈ।

ਸੇਵਾ ਸਦਕਾ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਮਨ ਦੋਵੇਂ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸਵੱਛ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ-ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਅਨੇਕਾਂ ਸਰੀਰਕ ਕਸ਼ਟ ਕਰਨ ਤੇ ਧੂਣੀਆਂ ਆਦਿ ਤਪਾਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਪਰੰਤੂ ਗੁਰਮਤਿ ਨੇ ਸੰਸਾਰਕ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰੇ ਲਈ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਸਿਮਰਨ ਨੂੰ ਹੀ ਮੁੱਖ ਸਾਧਨ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਸੇਵਾ ਆਤਮਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਉੱਨਤੀ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਕ ਪੌੜੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਸੇਵਕ ਆਪਣੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ’ਤੇ ਜਾ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਗਹੁ ਨਾਲ ਵੇਖੀਏ ਤਾਂ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੀ ਹਰ ਵਸਤੂ ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਸੁਖ ਮਾਣਿਆ ਜਾਂ ਲਾਭ ਉਠਾਇਆ ਉਹ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਸੇਵਕ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦਾ ਹੀ ਸਿੱਟਾ ਹੈ।

ਜਿਸ ਨੇ ਵੀ ਰੱਬ ਦੇ ਜੀਆਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਭੇਦਭਾਵ, ਬਿਨਾ ਵਿਤਕਰੇ ਦੇ ਪਿਆਰ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਨੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੀ ਰੱਬ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ। ਮਨੁੱਖਤਾ ਪ੍ਰਤੀ ਪਿਆਰ ਨੇ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਹਉਮੈਂ, ਈਰਖਾ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਉਸ ਵਿਚ ਨਿਮਰਤਾ, ਸੁਹਿਰਦਤਾ, ਖਿਮਾ, ਸਿੱਦਕ, ਸੰਤੋਖ ਵਾਲਾ ਸੁਭਾਅ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਪਿਆਰ ਵਾਲੇ ਸੁਭਾਅ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੇ ਬਿਗਾਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਹੋ ਗਏ। ਇਸੇ ਹੀ ਪਿਆਰ ਵਿੱਚੋਂ ਸੇਵਾ ਦਾ ਭਾਵ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਪਿਆਰ ਵਾਲੇ ਸੁਭਾਅ ਵਿੱਚੋਂ ਦੈਵੀ ਪਿਆਰ ਦੇ ਗੁਣ ਦਿੱਸ ਪੈਂਦੇ ਹਨ:

ਸੇਵ ਕੀਤੀ ਸੰਤੋਖੀਈਂ ਜਿਨੀ੍ ਸਚੋ ਸਚੁ ਧਿਆਇਆ॥
ਓਨੀ੍ ਮੰਦੈ ਪੈਰੁ ਨ ਰਖਿਓ ਕਰਿ ਸੁਕ੍ਰਿਤੁ ਧਰਮੁ ਕਮਾਇਆ॥ (ਪੰਨਾ 466)

ਕਰ ਕੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸੇਵਕ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ-ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਸਿਮਰਨ ਦੀ ਲਗਨ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਆਤਮ ਗਿਆਨ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੇਵਕ ਵਿਚ ਕਰਮ, ਭਗਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਗਿਆਨ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਤਿੰਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੀ ਘਾਟ ਵੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਰੂਪੀ ਪੂਰਨਤਾ ਨੂੰ ਅਧੂਰੀ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਕਾਸ਼ੀ ਹੋਣ ਦਾ ਮਾਣ ਬਖਸ਼ ਕੇ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਇਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਆਤਮਿਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਭਾਲ ਲਈ ਹਨ੍ਹੇਰੇ ਵਿਚ ਟੱਕਰਾਂ ਨਾ ਮਾਰਨ, ਭਾਵ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਗਿਆਨ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਸਦਕਾ ਸੇਵਕ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਸਹਿਜਤਾ, ਅਨੰਦਮਈ ਅਵਸਥਾ, ਸਦਾ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਗੜੂੰਦ ਰਹਿਣ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ (Vibrations) ਸੁੱਤੇ ਸਿੱਧ ਉੱਠਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਸੇਵਕ ਦੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਿਆਂ ਫੁਰਮਾਇਆ ਹੈ:

ਮੁਰਦਾ ਹੋਇ ਮੁਰੀਦੁ ਨ ਗਲੀ ਹੋਵਣਾ।
ਸਾਬਰੁ ਸਿਦਕਿ ਸਹੀਦੁ ਭਰਮ ਭਉ ਖੋਵਣਾ।
ਗੋਲਾ ਮੁਲ ਖਰੀਦੁ ਕਾਰੇ ਜੋਵਣਾ।
ਨਾ ਤਿਸੁ ਭੁਖ ਨ ਨੀਦ ਨਾ ਖਾਣਾ ਸੋਵਣਾ। (ਵਾਰ 3:18)

ਉਪਰੋਕਤ ਪਉੜੀ ਵਿਚ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਸੇਵਾ ਆਪਾ ਵਾਰ ਕੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਭਾਵ ਸੇਵਕ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣਾ ਆਪ ਮਾਰ ਕੇ ਬਣਦਾ ਹੈ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਸੇਵਕ ਇਕ ਹਰ ਵੇਲੇ ਬੜੇ ਚਾਅ ਨਾਲ ਟਹਿਲ-ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੜਿਆ ਰਹੇ। ਉਸ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆਦਾਰੀ ਦੀ ਕੋਈ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਹੋਵੇ।

ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੇਵਕਾਂ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਕ ਸੇਵਕ ਉਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਦਿਖਾਵੇ ਜਾਂ ਨਿੱਜੀ ਗਰਜਾਂ ਕਰਕੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਚੌਧਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਉਸ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗੂੰ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਪੈ ਕੇ ਵੀ ਅਭਿੱਜ (ਗਿੱਲ ਰਹਿਤ) ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੇਵਕ ਦੀ ਦੂਸਰੀ ਕਿਸਮ ਮਿੱਟੀ ਵਾਂਗੂੰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਪੈ ਕੇ ਵੱਖਰੀ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਵੀ ਹੈ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਦੋ ਚਿੱਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੇਵਕ ਦੀ ਤੀਸਰੀ ਕਿਸਮ ਉਸ ਪਤਾਸੇ ਵਾਂਗੂੰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਖੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਰਥਾਤ ਆਪਾ ਭਾਵ ਮਿਟਾ ਕੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:

ਹਸਤੀ ਸਿਰਿ ਜਿਉ ਅੰਕਸੁ ਹੈ ਅਹਰਣਿ ਜਿਉ ਸਿਰੁ ਦੇਇ॥
ਮਨੁ ਤਨੁ ਆਗੈ ਰਾਖਿ ਕੈ ਊਭੀ ਸੇਵ ਕਰੇਇ॥
ਇਉ ਗੁਰਮੁਖਿ ਆਪੁ ਨਿਵਾਰੀਐ ਸਭੁ ਰਾਜੁ ਸ੍ਰਿਸਟਿ ਕਾ ਲੇਇ॥ (ਪੰਨਾ 647)

ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਦੇ ਸਿਰ ’ਤੇ ਮਹਾਵਤ ਦਾ ਕੁੰਡਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੁੰਡੇ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ’ਤੇ ਹਰ ਹਰਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਲੋਹੇ ਦੀ ਅਹਿਰਣ ਹਥੌੜੇ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਸਿਰ ਰੱਖ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਮਨ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰ ਕੇ ਆਪਾ-ਭਾਵ ਮਿਟਾ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਗੁਰਮੁਖ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਆਪਾ-ਭਾਵ ਨਿਵਾਰ ਕੇ ਇੰਜ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਮਾਨੋ ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਰਾਜ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਸੋ ਹਉਮੈਂ ਦੂਰ ਕਰ ਕੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੇਵਾ ਦਰਗਾਹ ਵਿਚ ਵੀ ਪ੍ਰਵਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਆਤਮਪਦ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਸੇਵਕਾਂ ਲਈ ਸੇਵਾਵਾਂ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਤਨ, ਮਨ ਅਤੇ ਧਨ ਦੀ ਸੇਵਾ:

ਵਿਣੁ ਸੇਵਾ ਧ੍ਰਿਗੁ ਹਥ ਪੈਰ ਹੋਰ ਨਿਹਫਲ ਕਰਣੀ। (ਵਾਰ 27:10)

ਤਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਉਹ ਹੈ, ਜੋ ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਸਰੀਰ ਦੁਆਰਾ ਹੱਥਾਂ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਗੁਰੂ-ਘਰ ਵਿਚ ਭਾਂਡੇ ਮਾਂਜਣਾ, ਝਾੜੂ ਮਾਰਨ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਲੰਗਰ ਪਕਾਉਣਾ, ਲੰਗਰ ਵਰਤਾਉਣਾ, ਜੋੜੇ ਝਾੜਨ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਛਬੀਲ ਰਾਹੀਂ ਠੰਢੇ ਜਲ ਵਰਤਾਉਣ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਪੱਖਾ ਫੇਰਨਾ, ਲੋੜਵੰਦ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਪੜਾਉਣ ਤੇ ਗੁਰੂ-ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਬਿਮਾਰ ਤੇ ਨਿਆਸਰਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਭਾਵ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਭਲੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਕਾਰਜਾਂ ਲਈ ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਹੱਥਾਂ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਸੇਵਾ ਤਨ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਸੇਵਾ ਅਖਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹਾਮੀ ਭਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਮੁਤੱਸਬੀ ਸੁਭਾਅ ਤੋਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਵਜ਼ੀਰੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪਾਸ ਪੁੱਜੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਜੀ ਪਾਸੋਂ ਜੀਵਨ ਮਨੋਰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਸਹੀ ਰਸਤਾ ਪੁੱਛਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਨੂੰ ਲੰਗਰ ਵਿਚ ਹੱਥੀਂ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦੀ ਜੁਗਤ ਦੱਸੀ। ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਿਭਾਇਆ। ਜਦੋਂ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਭੇਸ ਬਦਲ ਕੇ ਲੰਗਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਲਈ ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਲੰਗਰ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਦਾ ਹੀ ਨਿਕਲਿਆ।

ਮਨੁ ਬੇਚੈ ਸਤਿਗੁਰ ਕੈ ਪਾਸਿ॥ (ਪੰਨਾ 286)

ਮਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਮਨੁੱਖ ਮਨ ਨੂੰ ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ, ਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਮੋੜ ਕੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਮਰਪਣ ਕਰਨਾ ਤੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਭਾਣੇ ਭਾਵ ਉਸ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਜੀਵਨ ਬਸਰ ਕਰਦਿਆਂ ਮਨ ਨੂੰ ਸਿਮਰਨ ਦੇ ਵਿਚ ਜੋੜਨਾ ਮਨ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੇਵਾ ਹੈ:

ਘਾਲਿ ਖਾਇ ਕਿਛੁ ਹਥਹੁ ਦੇਇ॥ (ਪੰਨਾ 1245)

ਧਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਸੱਚਾਈ ਦੇ ਰਸਤੇ ਚੱਲਦਿਆਂ ਮਨੁੱਖ ਵੱਲੋਂ ਧਰਮ ਦੀ ਕੀਤੀ ਕਿਰਤ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਮਾਇਆ ਵਿੱਚੋਂ ਅਧਿਆਤਮਕ ਕਾਰਜਾਂ ਲਈ ਦਸਵੰਧ ਕੱਢ ਕੇ ਗੁਰੂ ਆਸ਼ੇ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਲਗਾਉਣਾ।

ਭਾਵੇਂ ਦਸਾਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਦੇਸ਼, ਕੌਮ, ਪੰਥ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਕੀਤੇ ਮਹਾਨ ਕਾਰਜਾਂ ਦਾ ਇੱਥੇ ਵਿਸਥਾਰ ਸਹਿਤ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚੋਂ ਸੇਵਾ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਕੁ ਝਲਕਾਂ ਦਰਜ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਸੇਵਾ ਦੇ ਮਨੋਰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਕੋਈ ਐਸਾ ਸਮਾਂ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਜੋ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ। ਜਿਵੇਂ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਖੇਡਦੇ-ਖੇਡਦੇ ਕਿਸੇ ਗਰੀਬ ਬੱਚੇ ਦੇ ਘਰ ਗਏ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਘਰ ਵਿਚ ਬਰਤਨ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਘਰੋਂ ਚੁੱਕ ਕੇ ਬਰਤਨ ਦੇਣੇ। ਇਹ ਸੇਵਾ ਦੀ ਅਰੰਭਤਾ ਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਿਤਾ ਮਹਿਤਾ ਕਲਿਆਣ ਦਾਸ ਜੀ ਵੱਲੋਂ 20 ਰੁਪਏ ਦੇ ਕੇ ਵਪਾਰ ਕਰਨ ਭੇਜਣ ’ਤੇ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਭੁੱਖੇ ਸਾਧੂਆਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਛਕਾਉਣ ਦੀ ਸਾਖੀ ਸੇਵਾ ਦਾ ਹੀ ਅੰਗ ਹੈ। ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਨਗਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੁੱਲੀ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਕੋਹੜ ਦੇ ਰੋਗੀ ਹੱਥੀਂ ਇਲਾਜ ਕਰ ਕੇ ਕੋਹੜ ਦੂਰ ਕਰਨਾ ਵੀ ਸੇਵਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਅਣਗਿਣਤ ਮਾਨਸਿਕ ਤੇ ਸਰੀਰਕ ਰੋਗੀਆਂ ਦਾ ਦੁਖ ਦੂਰ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਸੇਵਾ ਦਾ ਮਹਾਨ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।

ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਸੇਵਾ ਸਦਕਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣੇ। ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਖੇ “ਕਿਰਤਿ ਵਿਰਤਿ ਕਰਿ ਧਰਮ ਦੀ ਹਥਹੁ ਦੇ ਕੈ ਭਲਾ ਮਨਾਵੈ” ਦਾ ਸਬਕ ਪੜ੍ਹਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਪਹੁੰਚੇ। ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ ਜੀ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ, ਉੱਤਰ ਮਿਲਿਆ ਉਹ ਬਾਹਰ ਫਸਲ ਵਿੱਚੋਂ ਨਦੀਨ ਕੱਢ ਰਹੇ ਹਨ। ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਉਸ ਪਾਸੇ ਤੁਰ ਪਏ। ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਨੇ ਜਾ ਕੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ ਤੇ ਕਿਹਾ, ਅਰਸ਼ੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਜੀ! ਸੇਵਕ ਨੂੰ ਵੀ ਕੋਈ ਸੇਵਾ ਬਖ਼ਸ਼ੋ। ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪੁੱਟਿਆ ਗਿੱਲਾ ਨਦੀਨ ਤਾਂ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਨੇ ਗਿੱਲਾ ਨਦੀਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਫਿਰ ਹੁਕਮ ਹੋਇਆ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਪੰਡ ਵੀ ਬੰਨ੍ਹੋ। ਪੰਡ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤੀ। ਫਿਰ ਹੁਕਮ ਮੁਤਾਬਕ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਪੰਡ ਚੁੱਕ ਕੇ ਧਰਮਸਾਲ ਪਹੁੰਚੇ। ਸੇਵਾ ਦੀ ਲਗਨ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਤੇ ਗਾਰੇ ਨਾਲ ਲਿੱਬੜੀ ਪੰਡ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਭਾਰ ਪ੍ਰਤੀਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ ਜੀ ਨੇ ਨਵੇਂ ਆਏ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਦੇ ਕੱਪੜਿਆਂ, ਜੋ ਗਿੱਲੀ ਪੰਡ ਵਿਚਲੇ ਚਿੱਕੜ ਨਾਲ ਖਰਾਬ ਹੋ ਗਏ ਸਨ, ਵੱਲ ਦੇਖ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਤੁਸਾਂ ਕੀ ਕੀਤਾ? ਨਵੇਂ ਆਏ ਭਲੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪੰਡ ਚੁਕਵਾਉਣ ਨਾਲ ਇਸ ਦੇ ਬਹੁਮੁੱਲੇ ਕੱਪੜੇ ਚਿੱਕੜ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਭਲੀਏ ਤੇਰੀਆਂ ਨਿਗਾਹਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਗਾਰੇ ਵਿਚ ਲਿੱਬੜੇ ਹਨ। ਇਹ ਚਿੱਕੜ ਨਹੀਂ ਕੇਸਰ ਦੇ ਛੱਟੇ ਹਨ ਜੋ ਇਸ ਦੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ’ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪੇ ਮਾਰੇ ਹਨ। ਤੁਸਾਂ ਸਮਝਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਨਦੀਨਾਂ ਦੀ ਪੰਡ ਚੁੱਕਾ ਕੇ ਗਲਤੀ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਭੋਲੀਏ! ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਅਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਦੀਨ-ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਪੰਡ ਚੁਕਾਈ ਹੈ। ਇਹ ਦੀਨ ਦੁਨੀ ਦਾ ਭਾਰ ਬੰਨ ਖਲੋਤਾ ਹੈ।

ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਨੇ ਜੀਵਨ ਭਰ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਹਰ ਕਸਵੱਟੀ ’ਤੇ ਪੂਰੇ ਉਤਰੇ। ਇਸ ਸੇਵਾ ਸਦਕਾ ਹੀ ਉਹ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਬਣੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਘਟਨਾਵਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਵਿਸਥਾਰ ਸਹਿਤ ਦਰਜ ਹਨ।

ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਹੋਰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਨਿੰਨ ਸੇਵਕ ਹੋ ਕੇ ਨਿਸ਼ਕਪਟ ਭਾਵਨਾ ਸਹਿਤ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਸੇਵਕਾਂ ਲਈ ਇਕ ਚਾਨਣ-ਮੁਨਾਰਾ ਹਨ ਤੇ ਇਸ ਰਾਹ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਸੇਵਕਾਂ ਦਾ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹਿਣਗੀਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਵਿਚ ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ ਜੀ, ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਜੀ, ਭਾਈ ਮੰਝ ਜੀ, ਭਾਈ ਬਹਿਲੋ ਜੀ, ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ, ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ, ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੀਹਵੀਂ/ਇੱਕੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਭਗਤ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਾਨੀ ਪਿੰਗਲਵਾੜਾ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆਦਿ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਮਹਾਨ ਸੇਵਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ।

ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸੇਵਾ ਇਕ ਮਹਾਨ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਇਸ ਰਸਤੇ ’ਤੇ ਚੱਲ ਕੇ ਸੇਵਕ ਸੇਵਾ ਤੇ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਆਪਣੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸੇਵਾ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਹਰ ਧਰਮ ਵਿਚ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੇਵਕ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੰ੍ਰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਬੜੇ ਹੌਂਸਲਾ ਵਧਾਊ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ:

ਅਪੁਨੇ ਸੇਵਕ ਕੀ ਆਪੇ ਰਾਖੈ ਆਪੇ ਨਾਮੁ ਜਪਾਵੈ॥
ਜਹ ਜਹ ਕਾਜ ਕਿਰਤਿ ਸੇਵਕ ਕੀ ਤਹਾ ਤਹਾ ਉਠਿ ਧਾਵੈ॥
ਸੇਵਕ ਕਉ ਨਿਕਟੀ ਹੋਇ ਦਿਖਾਵੈ॥
ਜੋ ਜੋ ਕਹੈ ਠਾਕੁਰ ਪਹਿ ਸੇਵਕੁ ਤਤਕਾਲ ਹੋਇ ਆਵੈ॥ (ਪੰਨਾ 403)

ਸੇਵਾ ਜੀਵ ਅੰਦਰ ਵਸਦੀ ਹਉਮੈਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੂਰ ਕਰ ਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸਵੱਛ, ਨਿਰਮਲ, ਨਿਸ਼ਕਪਟ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸੇਵਾ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖ ਦਾ ਜੀਵਨ ਗੁਰਮੁਖਤਾਈ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਲੋਕ-ਪ੍ਰਲੋਕ ਸੁਹੇਲਾ ਹੋ ਨਿੱਬੜਦਾ ਹੈ। ਸੇਵਾ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਜੀਵ ਨੂੰ ਮਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ।