ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ ਜਗਤ ਅੰਦਰ ਅਨੇਕਾਂ ਹੀ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣਾ-ਆਪਣਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਵੀਆਂ ਵਿਚ ਕਈ ਅਜਿਹੇ ਨਾਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਵਿਤਾ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸਟੇਜੀ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਸਦਾ ਲਈ ਅਮਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼-ਕਾਲ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਸਟੇਜੀ ਕਵਿਤਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਇਕ ਵੱਡਾ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਟੇਜੀ ਕਵੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ— ਮੌਲਾ ਬਖ਼ਸ਼ ਕੁਸ਼ਤਾ, ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਦਰਦ, ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਮੁਸਾਫਿਰ, ਵਿਧਾਤਾ ਸਿੰਘ ਤੀਰ, ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਅਜ਼ਾਦ, ਉਸਤਾਦ ਦਾਮਨ, ਮੁਨਸ਼ਾ ਸਿੰਘ ਦੁਖੀ ਆਦਿ ਨਾਂ ਉਲੇਖਯੋਗ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਇਸ ਦੌਰ ਦੇ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਕਬੂਲੀਅਤ ਹਾਸਲ ਕਵੀ ਬਾਬੂ ਫ਼ੀਰੋਜ਼ਦੀਨ ਸ਼ਰਫ਼ ਵੀ ਸਨ। ਫ਼ੀਰੋਜ਼ਦੀਨ ਸ਼ਰਫ਼ ਵੱਲੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਟੇਜੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਪਾਇਆ ਯੋਗਦਾਨ ਕਾਫੀ ਅਹਿਮ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ਰਫ਼ ਨੂੰ ‘ਬੁਲਬੁਲ-ਏ-ਪੰਜਾਬ’ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਹਾਸਲ ਸੀ। ਸ਼ਰਫ਼ ਦੇ ਲੱਗਭਗ 31 ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹਨ, ਜੋਕਿ ਰਾਜਨੀਤਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ, ਦੁਨਿਆਵੀ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਆਦਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ। ਫ਼ੀਰੋਜ਼ਦੀਨ ਸ਼ਰਫ਼ ਦਾ ਜਨਮ ਚੌਧਰੀ ਵੀਰੂ ਖਾਨ ਦੇ ਘਰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਪਰਵਾਰ
ਵਿਚ 1898 ਈ. ਨੂੰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਤੋਲਾ ਨੰਗਲ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਸ਼ਰਫ਼ ਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾਮ ਫ਼ਿਰੋਜ਼-ਉਲ-ਦੀਨ ਸੀ। ਵਿੱਦਿਅਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਪੜ੍ਹਿਆ-ਲਿਖਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰੰਤੂ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਹੀ ਕਵਿਤਾ ਸੁਣਨ ਤੇ ਪੜ੍ਹਨ ਦੇ ਸ਼ੌਕ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਉੱਘਾ ਸਟੇਜੀ ਕਵੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕ ਕਵੀ ਬਾਬੂ ਹਮਦਮ (ਜਿਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾਂ ਮੁਹੰਮਦ ਰਮਜ਼ਾਨ ਹਮਦਮ ਸੀ) ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉਸਤਾਦ ਧਾਰਿਆ, ਜਿਸ ਸਦਕਾ ਲੱਗਭਗ 15 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਸ਼ਰਫ਼ ਨੇ ਬੈਂਤ-ਬਾਜ਼ੀ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਕਲਮ- ਅਜ਼ਮਾਇਸ਼ੀ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਲਾਹੌਰ ਚਲਾ ਗਿਆ।

20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ ਤੋਂ ਮੱਧ ਤਕ ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੰਗਰਾਮ ਵਿਚ ਜੂਝਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇਸ਼-ਭਗਤਾਂ ਦਾ ਦੌਰ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਸ ਸਮੇਂ ਵਾਪਰੀ ਜਲਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਦੇ ਸਾਕੇ ਦੀ ਘਟਨਾ ਨੇ ਸ਼ਰਫ਼ ਉੱਤੇ ਖਾਸਾ ਅਸਰ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਕਿਸਾਨ ਲਹਿਰ, ਬੱਬਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ, ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ, ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਆਦਿ ਨੇ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਇਕ ਨਵਾਂ ਮਾਹੌਲ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ।

ਫ਼ੀਰੋਜ਼ਦੀਨ ਸ਼ਰਫ਼ ਅੰਦਰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਸਮੇਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਛਪਿਆ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ‘ਦੁਖਾਂ ਦੇ ਕੀਰਨੇ’ (1923-24 ਈ.) ਬਾਗ਼ੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਇੰਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਵੀ ਕੱਟਣੀ ਪਈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:

“ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਨਾ-ਮਿਲਵਰਤਣ ਲਹਿਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪ ਨੇ ਬਹੁਤ ਦਰਦਨਾਕ ਬੈਂਤ ਲਿਖੇ ਜੋ ਕਿ ‘ਦੁਖਾਂ ਦੇ ਕੀਰਨੇ’ ਨਾਂ ਹੇਠ 1924 ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਏ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਤੂਫਾਨੀ ਤੇ ਬਾਗੀ ਨਜ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਨੌਕਰ-ਸ਼ਾਹੀ ਸਰਕਾਰ ਕਿਵੇਂ ਪਸੰਦ ਕਰ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਫੌਰਨ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਲਈ ਗਈ ਅਤੇ ਇਸ ਬਦਲੇ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਦੀ ਹਵਾ ਖਾਣੀ ਪਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਜ਼ਾਹਰ ਹੈ ਕਿ ‘ਸ਼ਰਫ਼’ ਕੇਵਲ ਕਾਵਿ-ਸੁੰਦਰਤਾਈਆਂ ਜਾਂ ਨਾਜ਼ਕ-ਬਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਹੀ ਕਵੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਅੰਦਰ ਸੰਗਰਾਮੀ-ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਪੈ ਕੇ ਮਾਅਰਕੇ ਦੀਆਂ ਇਨਕਲਾਬੀ ਨਜ਼ਮਾਂ ਵੀ ਲਿਖੀਆਂ। ਕਵੀ ਅਨੋਖੇ ਤੁਕਾਂਤ ਵਿਚ ਇਕ ਥਾਂ ਫ਼ਿਰੰਗੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਤਾੜਨਾ ਕਰਦਾ ਆਖਦਾ ਹੈ:

ਹਰ ਹਰ ਪਾਸਿਉਂ ਚੁਭਣ ਫ਼ਰੇਬ ਤੇਰੇ,
ਬਣ ਕੇ ਭੱਖੜੇ ਵਾਂਙ ਚੌਨੁੱਕਰੇ ਵੇ।
ਰੋ ਰੋ ਕੇ ਤੇਰਿਆਂ ਵਾਹਦਿਆਂ ਨੂੰ,
ਪੈ ਗਏ ਅੱਖੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਕੁੱਕਰੇ ਵੇ।
ਜ਼ਖਮ ਜ਼ਿਗਰ ਦੇ ਪੁੰਗਰੇ ਕਈ ਵਾਰੀ,
ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਪਰ ਕਦੀ ਨ ਪੁੱਕਰੇ ਵੇ।
ਅੱਖਰ ਤੇਰਿਆਂ ਝੂਠਿਆਂ ਲਾਰਿਆਂ ਦੇ,
ਸਾਡੀ ਹਿੱਕ ਦੀ ਪੱਟੀ ਤੇ ਉੱਕਰੇ ਵੇ।”

ਫ਼ੀਰੋਜ਼ਦੀਨ ਸ਼ਰਫ਼ ਇਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕਵੀ ਸੀ, ਪਰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਸੀ। ਦੂਜੀ ਗੱਲ ਇਹ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਜ਼ਬਾਨ ਸੀ, ਦੀ ਥਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਏ ਹੋਣ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦਿੱਤਾ। ਉਰਦੂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿਚ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਕੇਵਲ ਕਵੀ ਸ਼ਰਫ਼ ਨੇ ਹੀ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਉਰਦੂ ਨੂੰ ਯੂ. ਪੀ. ਦੀ ਬੋਲੀ ਆਖ ਕੇ ਦਲੇਰਾਨਾ ਕਦਮ ਭਰਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ:

“ਮੈਂ ਪੰਜਾਬੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਥੋੜੀ ਬਹੁਤੀ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਵੀ ਅੰਗਦਾ ਹਾਂ, ਰਹਾਂ ਏਥੇ ਤੇ ਯੂ. ਪੀ. ਵਿਚ ਕਰਾਂ ਗੱਲਾਂ, ਐਸੀ ਅਕਲ ਨੂੰ ਛਿੱਕੇ ’ਤੇ ਟੰਗਦਾ ਹਾਂ।”

ਇਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸ਼ਰਫ਼ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਾਵਿ-ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ੁਮਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸ਼ਰਫ਼ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕਵੀ ਧਰਮ ਬਾਖੂਬੀ ਤੇ ਨਿਰਪੱਖ ਹੋ ਕੇ ਨਿਭਾਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਸਮਾਂ ਕਵੀ ਦਰਬਾਰਾਂ ਦਾ ਸੀ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਫ਼ੀਰੋਜ਼ਦੀਨ ਸ਼ਰਫ਼ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ’ਤੇ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਵੱਲੋਂ ਗੁਰਪੁਰਬਾਂ, ਸਿੱਖ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸਾਂ, ਇਕੱਠਾਂ ਆਦਿ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਬੁਲਾਇਆ ਤੇ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਉੱਘੇ ਕਵੀਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ਰਫ਼ ਦਾ ਆਪਣਾ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਸੀ। ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਵੀ ਦਰਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਰਫ਼ ਨਾ ਪਹੁੰਚਦਾ, ਉੱਥੇ ਰੌਣਕ ਫਿੱਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ।

ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ, “ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮਸਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਢੁੱਕਵੀਂ ਕਾਵਿਕ ਤਰਜ਼ਮਾਨੀ ਕਰਨ ਵਿਚ ਉਹ ਸਦਾ ਅੱਗੇ ਰਹਿੰਦਾ। ਸ਼ਰਫ਼ ਜਦੋਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਪੜ੍ਹਦਾ, ਤਾਂ ਉਦੋਂ ਲੋਕਾਂ ਅੰਦਰ ਸੁੱਤੀ ਸ਼ਰਧਾ ਜਾਗ ਪੈਂਦੀ। ਜੋਸ਼ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਾਵਿ-ਟੁੱਕੜੀਆਂ ਉੱਤੇ ਜੈਕਾਰੇ ਗੂੰਜਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ।”

ਨਿਰੋਲ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸ. ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਅਵਾਰਾ ਨੇ ‘ਸ਼ਰਫ਼ ਰਚਨਾਵਲੀ’ (ਦੋ ਭਾਗ) ਸਮੁੱਚੇ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਵਿਚ ਵੀ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲੋਂ ਸੰਨ 1973 ਈ. ਵਿਚ ਛਾਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ‘ਨੂਰੀ ਦਰਸ਼ਨ’ ਨਾਮਕ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਾਵਿ-ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸਾਲਾ ਪੁਰਬ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਛਾਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।

ਬਾਬੂ ਫ਼ੀਰੋਜ਼ਦੀਨ ਸ਼ਰਫ਼ ਨੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ, ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ, ਮੀਰੀ- ਪੀਰੀ, ਵੈਸਾਖੀ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ, ਸਾਕਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਸਮੇਤ ਅਨੇਕਾਂ ਹੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ/ਧਾਰਮਿਕ/ਰੂਹਾਨੀ ਅਤੇ ਦੈਵੀ ਅਨੁਭਵ ਵਾਲੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਾਵਿ-ਜੁਗਤ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਕੀਤਾ। ਸ਼ਰਫ਼ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਪਾਠਕਾਂ ਤੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਜੋ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦੀ, ਸ਼ਰਫ਼ ਉਸ ਵਿਚ ਬਾਕਮਾਲ ਤੇ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਬਾਨੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ’ਤੇ ਲਿਖੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ‘ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਨੂਰ’, ‘ਇਲਾਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’, ‘ਭਾਰਤ ਦੀ ਪੁਕਾਰ’, ‘ਪੀਰ ਨਾਨਕ’, ‘ਗਿਆਨ’, ‘ਹਾਰੇ’, ‘ਢੋਆ’, ‘ਮਰਦਾਨਾ’ ਆਦਿ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ‘ਪੀਰ ਨਾਨਕ’ ਵਿਚਲੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਇਉਂ ਕਲਮਬੰਦ ਕਰਦਾ ਹੈ:

—ਰੁਤਬੇ ਸ਼ਾਹਾਂ ਦੇ ਰੱਖਦੇ ਜੱਗ ਉੱਤੇ, ਤੇਰੇ ਬੂਹੇ ਦੇ ਜੇੜ੍ਹੇ ਫ਼ਕੀਰ ਨਾਨਕ!
ਪੱਕੀ ਸਨਦ ਹੈ ਸ੍ਵਰਗ ਦੇ ਵਾਸਤੇ ਇਹ, ਤੇਰੀ ਗੋਦੜੀ ਦੀ ਪਾਟੀ ਲੀਰ ਨਾਨਕ!
ਤੇਰੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਮਲੀ ਜਿਸ ਖ਼ਾਕ ਪਿੰਡੇ, ਕੁੰਦਨ ਹੋ ਗਿਆ ਓਦ੍ਹਾ ਸਰੀਰ ਨਾਨਕ!
ਭਲਾ ਬੰਦੇ ਹਕੀਕਤ ਕੀ ਰੱਖਦੇ ਨੇ, ਕੱਢੇ ਪੱਥਰਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚੋਂ ਨੀਰ ਨਾਨਕ!

ਹੋਏ ਓਸ ਥਾਂ ਠੀਕਰੇ ਠਾਕਰਾਂ ਦੇ, ਗਏ ਘੱਤ ਕੇ ਜਿਧਰ ਵਹੀਰ ਨਾਨਕ ਪਾਇਆ ਇੱਕ ਓਂਕਾਰ ਦੇ ਰਾਹ ਸਿੱਧੇ, ਪਾ ਕੇ ‘ਇੱਕ’ ਦੀ ਇੱਕ ਲਕੀਰ ਨਾਨਕ। ਜੇੜ੍ਹੇ ਜੇੜ੍ਹੇ ਸਨ ਜ਼ੁਲਮ ਕਮਾਨ ਵਾਲੇ, ਤੁਸਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਿੱਧੇ ਤੀਰ ਨਾਨਕ! ਜਲਵੇ ਨੂਰ ਦੇ ਵੇਖਦਾ ਰਹਾਂ ਹਰਦਮ, ਵੱਸੇ ਅੱਖੀਆਂ ਵਿਚ ਤਸਵੀਰ ਨਾਨਕ! ਦੁਨੀਆਂ ਥੱਕ ਗਈ ਏ ਗਿਣ ਗਿਣ ਗੁਣ ਤੇਰੇ, ਪਾਇਆ ਅੰਤ ਨਾ ਗੁਣੀਗਹੀਰ ਨਾਨਕ! ਕਰਾਂ ਦੱਸ ਕੀ ਸ਼ਾਨ ਬਿਆਨ ਤੇਰੀ, ਗੁਰੂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ‘ਸ਼ਰਫ਼’ ਦੇ ਪੀਰ ਨਾਨਕ!

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ-ਸਾਲਾਹ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕਵੀ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ ‘ਸਿਫ਼ਤਾਂ’ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਚਾਨਣਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਕਿ ਕਿੰਝ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਪੈ ਕੇ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਬਣੇ ਤੇ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ — ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਥਮ ਉਪਦੇਸ਼ ਇਕ ਓਅੰਕਾਰ (ੴ) ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਵਾਇਆ।

ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਲੰਗਰ ਪ੍ਰਥਾ ਨੂੰ ਅਗਾਂਹ ਤੋਰਿਆ:

ਸਿਰਮੌਰ ਸਿਰਤਾਜ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੇ, ਨਾਨਕ ਨਾਨਕ ਦਾ ਨਾਮ ਧਿਆਉਨ ਵਾਲੇ। . .
ਇਕ ਓਅੰਕਾਰ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਾਉਨ ਵਾਲੇ। . . .
ਮਾਲੀ ਵਾਲੀ ਗੁਰ-ਟਹਿਲ ਦੇ ’ਜਹੇ ਪੂਰੇ, ਸੇਵਾ-ਸਿਦਕ ਦਾ ਬੂਟੜਾ ਲਾਉਨ ਵਾਲੇ।
ਸੁੱਕੀ ਰੋਟੀ ਸਭਰਾਈ ਦੀ ਖਾ ਖਾ ਕੇ, ਲੰਗਰ ਦੂਜਿਆਂ ਲਈ ਵਰਤਾਉਨ ਵਾਲੇ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਕੋਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹਿਮਾਯੂੰ ਦੇ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚਣ ਬਾਰੇ, ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਪਰਸਪਰ ਆਪਸੀ ਪਿਆਰ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਕਾਰਜਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਨਾਲ ਮੁਹਾਂਦਰਾ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਕਈ ਅਧਿਆਇਆਂ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਖੋਲਦੇ ਹੋਏ ਕਵੀ ਆਖਦਾ ਹੈ:

. . . ਤਾਜ ਤਖ਼ਤ ਦਿਵਾ ਕੇ ਰੱਬ ਕੋਲੋਂ, ਤੇ ਹਿਮਾਯੂੰ ਦੀ ਵੇਲ ਵਧਾਉਨ ਵਾਲੇ,
ਨਾਲ ਬਾਣੀ ਦੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਮੋਮਨਾਂ ਨੂੰ, ਖੰਡ ਖੀਰ ਦੇ ਵਾਂਙ ਰਲਾਉਨ ਵਾਲੇ;
ਅਰਥ ਇੱਕ ਓਂਕਾਰ ਦਾ ਦੱਸ ਕੇ ਤੇ, ਸਾਰੀ ਦੂਈ ਦੈ੍ਵਤ ਮਿਟਾਉਨ ਵਾਲੇ . . .
ਭਾਸ਼ਾ ਵੇਖ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਗਲੋਂ ਨੰਗੀ, ਜਾਮਾ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਾਲਾ ਪਹਿਨਾਉਣ ਵਾਲੇ। . . .

‘ਨਿਥਾਵਿਆਂ ਦਾ ਥਾਂ’ ਨਾਮਕ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਤੀਸਰੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਘਾਲ-ਕਮਾਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਕਵੀ ਅਨੁਸਾਰ ਤੀਜੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸਾਰੇ ਜਗਤ (ਸੰਸਾਰ) ਦੇ ਤਾਣ ਹਨ:

ਆਦਰ ਚਾਦਰ ਸੇਵਾ ਬਾਣਾ, ਤਾਣ ਜਗਤ ਦਾ ਗੁਰੂ ਨਿਤਾਣਾ।
ਮਾਨ ਲੁਕਾਈ ਆਪ ਨਿਮਾਣਾ, ਥਿਿੜਆਂ ਦਾ ਓਹ ਥਹੁ ਟਿਕਾਣਾ।
ਗਾਗਰ ਮੋਢੇ ਚਾਵਣ ਵਾਲਾ, ਗੁਰੂ ਲਈ ਪਾਣੀ ਲਿਆਵਣ ਵਾਲਾ।
ਠੇਡੇ ਠੋਕਰ ਖਾਵਣ ਵਾਲਾ, ਸੌ-ਸੌ ਸ਼ੁਕਰ ਬਜਾਵਣ ਵਾਲਾ।
ਦਾਸ ਗੁਰੂ ਦਾ ਅਮਰ ਇਲਾਹੀ, ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਤੀਜੀ ਸ਼ਾਹੀ।
ਚੰਦ ਜ਼ਿਮੀਂ ਦਾ ਅਰਸ਼ੀ ਮਾਹੀ, ਧੋਵਣ ਵਾਲਾ ਕੁਫ਼ਰ ਸਿਆਹੀ।
ਗੁਰ-ਸੇਵਾ ਦਾ ਪੁਤਲਾ ਨਿਆਰਾ, ਆਦਰ ਦਾ ਓਹ ਪਾਕ ਨਜ਼ਾਰਾ।
ਬੇ-ਓਟਾਂ ਦੀ ਓਟ ਪਿਆਰਾ, ਝਿਲਮਿਲ ਕਰਦਾ ਅਰਸ਼ੀ ਤਾਰਾ। . . .
ਸਿੱਖੀ ਪੰਥ ਚਲਾਵਣ ਆਇਆ, ਨੂਰੀ ਬੂਟੇ ਲਾਵਣ ਆਇਆ।

ਚੌਥੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਸਿਫਤ-ਸਾਲਾਹ ‘ਸੋਢੀ ਸੁਲਤਾਨ’ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਕਵੀ ਇੰਝ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਲਿਖਦਾ ਹੈ:

ਚੂਨੇ ਮੰਡੀ ਸ਼ਹਿਰ ਲਾਹੌਰੋਂ ਪਰਗਟ ਹੋਯਾ ਤਾਰਾ। ਬਾਲੇਪਨ ਵਿਚ ਮਸਤਕ ਅੰਦਰ ਆਣ ਪਿਆ ਚਮਕਾਰਾ। ਸ਼ਾਨ ਗਰੀਬੀ, ਤਬਾ ਅਮੀਰੀ, ਗੱਲ ਫ਼ਕੀਰਾਂ ਵਾਲੀ। ਵਲਾਂ ਛਲਾਂ ਦੇ ਵੇਲ ਨਾ ਜਾਨਣ ਦੋ ਜਗ ਸੰਦੇ ਵਾਲੀ।

ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਸਿਰਤਾਜ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਲਈ ਸ਼ਰਫ਼ ਨੇ ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਬਹੁਤ ਭਾਵ-ਭਿੰਨੀਆਂ ਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਭਰਪੂਰ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ‘ਗੁੱਝੀ ਰਮਜ਼’, ‘ਸ਼ਾਂਤਮਈ’, ‘ਦਰਗਾਹੀ ਦਾਤ’, ‘ਹਜ਼ੂਰੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ’, ‘ਅਰਦਾਸ’, ‘ਪਹਿਲਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤਾਜ’, ‘ਚੰਨ ਦੀ ਮੱਸਿਆ’ ਆਦਿ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਖਾਸ ਵਰਣਨ ਯੋਗ ਹਨ। ਕਵਿਤਾ ‘ਚੰਨ ਦੀ ਮੱਸਿਆ’ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਪੰਕਤੀਆਂ ਹਨ:

ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰਖਾਉਣ ਵਾਲਾ।

ਦੁਨੀਆ ਅੰਦਰ ਧਰਮੀ ਧੌਲਰ, ਉੱਚ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ। ਸ਼ਾਂਤ ਪੁੰਜ ਉਹ ਸੰਤੋਖੇ ਦਾ, ‘ਸਰ’ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ। ਪਰਲੋ ਤੀਕਰ ਔਂਤਰਿਆਂ ਦੇ, ਨਾ ਚਮਕਾਉਣ ਵਾਲਾ।

ਫ਼ੀਰੋਜ਼ਦੀਨ ਸ਼ਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਮਨ ਅੰਦਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਤਾਂਘ ਦੀ ਤੜਪ ਵੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ ‘ਅਰਦਾਸ’ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਪੇ੍ਰਮਾ-ਮਈ ਭਗਤੀ ਵਿਚ ਰਹੱਸ ਦੀਆਂ ਮੰਜ਼ਲਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਆਖਦਾ ਹੈ:

ਸ਼ਾਂਤ ਮਈ ਦੇ ਸੀਤਲ ਸਾਗਰ! ਲੱਗੀਆਂ ਤੋੜ ਨਿਭਾਵੋ, ਮੇਹਰ ਕਮਾਵੋ! ਜਿੰਦੜੀ ਵਾਰਾਂ, ਘੋਲ ਘੁਮਾਵਾਂ, ਗੁਰੂ ਜੀ! ਦਰਸ ਦਿਖਾਵੋ, ਚਿਰ ਨਾ ਲਾਵੋ! ਵਾਂਙ ਤਰੇਲ ਰਵ੍ਹਾਂ ਨਿੱਤ ਰੋਂਦੀ, ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਂਙ ਹਸਾਵੋ, ਇਕ ਦਿਨ ਆਵੋ! ‘ਸ਼ਰਫ਼’ ਤੱਤੀ ਦੀ ਕੁੱਲੀ ਅੰਦਰ, ਚਰਨ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਵੋ, ਚੰਨ ਚੜ੍ਹਾਵੋ!
ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਕੈਦ ਕਰਨ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸੋਭਾ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਕਵਿਤਾ ‘ਬੰਦੀ ਛੋੜ’ ਦੀ ਪੰਕਤੀਆਂ ਕਵੀ ਦੇ ਦਿਲ ਅੰਦਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਵਡਿਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਵੀ, ਆਪਣੀ ਕਾਵਿ-ਜੁਗਤ ਰਾਹੀਂ ਸਾਈਂ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਜੀ ਦੇ ਮੁੱਖੋਂ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੂੰ ਅਖਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ:

. . . ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਬੰਦ ਕਰ,
ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹੋ ਕੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਤੂੰ ਗਵਾਰਾਂ ਦਾ।

ਸ਼ਾਹੀ ਸਜ ਧਜ ਦੇਖ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਭੁੱਲ ਗਿਓਂ, ਥਿੜਕ ਗਿਆ ਪੈਂਤੜੇ ਤੋਂ ਪੈਰ ਇਤਬਾਰਾਂ ਦਾ। ਇਹ ਉਹ ਅਥਾਹ ਨਦੀ ਭਗਤੀ ਦੀ ਜਾਣ ਬੱਚਾ, ਜਿੱਥੇ ਬੇੜਾ ਡੁੱਬਦਾ ਸਿਕੰਦਰੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ। ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਦੀ ਝੋਲੀ ’ਚ ਫ਼ਕੀਰੀ ਪਈ ਖੇਡਦੀਊ, ਤੂੰ ਕੀ ਜਾਣੇਂ ਭੇਤ ਭਲਾ ਰੱਬੀ ਅਲੋਕਾਰਾਂ ਦਾ।

ਫ਼ੀਰੋਜ਼ਦੀਨ ਸ਼ਰਫ਼ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਸਿਧਾਂਤਕ ਸੂਝ ਦੇ ਕਾਫ਼ੀ ਨੇੜ੍ਹੇ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਅੰਤਰੀਵੀ ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਬੌਧਿਕਤਾ ਦੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਜੋ ਕਾਵਿਕ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਅਮੀਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ। ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਵਿਤਾ ‘ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ’ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦਾ ਹੈ:

ਸੋਧੇ ਵਿੰਗੇ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾਰਾਂ। ਜਿਹੜਾ ਰੱਖੇ ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ।
ਭਗਤੀ ਦੀ ਉਹ ਸ਼ਾਨ ਵਖਾਵੇ। ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਹਮੇਸ਼ ਸਦਾਵੇ।
ਇਕ ਧਿਰ ਤੇਗ਼ ਅਮੀਰੀ ਰੱਖੇ। ਦੂਜੇ ਤੇਗ਼ ਫਕੀਰੀ ਰੱਖੇ।

ਸਤਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਬਾਰੇ ਲਿਖੀ ਇਕ ਲੰਮੇਰੀ ਕਵਿਤਾ ‘ਫੂਲ ਖਨਵਾਦਾ’ ਵਿਚ ਕਵੀ ਦੇ ਬੋਲ ਹਨ:

ਸਤਵੀਂ ਸ਼ਾਹੀ ਨੂਰੀ ਜੋਤੀ, ਪਾਕ ਪਵਿੱਤਰ ਅਰਸ਼ੀ ਮੋਤੀ।
ਸ਼ਾਨ ਰਹੀਮੀ ਪਰ ਉਪਕਾਰੀ, ਦਾਨ ਦਇਆ ਦੇ ਉੱਚ ਭੰਡਾਰੀ।
ਰਹਿਮਤ ਵਾਲੇ ਬਖ਼ਸ਼ਸ਼ ਵਾਲੇ, ਤੋੜਨ ਦਿਲ ਦੇ ਕੁਫ਼ਰੀ ਤਾਲੇ।

ਅਠਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਬਾਰੇ ਉਸ ਦੀ ਇੱਕੋ ਕਵਿਤਾ ‘ਅਠਵਾਂ ਦਰਸ਼ਨ’ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਕਵੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ:

ਗੱਲਾਂ ਵੱਡੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਉਮਰ ਛੋਟੀ, ਨਾਫ਼ੇ ਵਾਂਙ ਖੁਸ਼ਬੋ ਖਿਲਾਰ ਦਿੱਤੀ। ਚਾਰ ਚੰਦ ਗੁਰਿਆਈ ਨੂੰ ਲਾਏ ਸੋਹਣੇ, ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਸਵਾਰ ਦਿੱਤੀ। ਜਿੱਧਰ ਨਿਗ੍ਹਾ ਪਵਿੱਤਰ ਦੇ ਬਾਣ ਛੱਡੇ, ਓਸੇ ਪਾਸਿਓਂ ਫਤਹ ਕਰਤਾਰ ਦਿੱਤੀ। ਮੁੜੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਪਿਛਾਂਹ ਪੰਜੋਖਰੇ ਤੋਂ, ਲੀਕ ਸਿਦਕ ਦੀ ਆਪ ਜਹੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ।

ਕਵੀ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਇਤਿਹਾਸਿਕਤਾ ਦਾ ਵੀ ਉੱਲੇਖ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਮਾਲਾ ਦੇ ਮੋਤੀਆਂ ਵਾਂਗ ਪਿਰੋਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਪੜ੍ਹਨ-ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਦਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦਾ, ਕਵੀ ਵੱਲੋਂ ਵਰਤੇ ਗਏ ਬਿੰਬਾਂ, ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸੁਚੱਜੀ ਵਰਤੋਂ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਆਪਣੀ ਸਿਮ੍ਰਤੀ ਵਿਚ ਵਸਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਕਾਵਿਮਈ ਵਰਣਨ ਕਵੀ ਦੀ ਖੂਬੀ ਹੈ। ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਉਹ ਕਵਿਤਾ ‘ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ’ ਵਿਚ ਕਰਦਾ ਹੈ:

ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਗੁਰੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਪਿਆਰੇ।
ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਨਾਨਕੀ ਜੀ ਦੇ, ਰੋਸ਼ਨ ਅੱਖੀ ਤਾਰੇ।
ਜਿਉਂ ਕਸਤੂਰੀ ਨਾਫੇ* ਵਿੱਚੋਂ, ਖ਼ੁਸ਼ਬੂ ਪਈ ਖਿਲਾਰੇ।
ਉਮਰ ਨਿੱਕੀ ਵਿਚ, ਗੁਰੂਆਂ ਵਾਲੇ, ਲੱਛਨ ਚਮਕੇ ਸਾਰੇ। . . .

ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ, ਸਾਹਿਬ-ਏ-ਕਮਾਲ, ਕਲਗ਼ੀਆਂ ਵਾਲੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ, ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਵੱਲੋਂ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਖੜ੍ਹੀ ਕੀਤੀ ਧਰਮ ਦੀ ਨੀਂਹ ਬਾਰੇ ਕਵੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ:

ਕੱਚਿਆਂ ਦੇ ਸੁਣ ਸੁਣ, ਟੋਟੇ ਹੋਏ ਕੱਚ ਵਾਂਗੂੰ,
ਗੱਲਾਂ ਜੀਹਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੇ ਕੀਤੀਆਂ ਕਰਾਰੀਆਂ।
ਲਾਲ ਜਿਹੇ ਬਾਲ ਚਿਣਵਾਕੇ ਜੀਹਨੇ ਨੀਹਾਂ ਵਿਚ,
ਸਿੱਖੀ ਵਾਲੇ ਮਹਿਲ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਨੇ ਉਸਾਰੀਆਂ
ਨਿੱਕੇ ਨਿੱਕੇ ਬੂਟਿਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਨੇ ਪੁੱਟ ਦਿੱਤਾ,
ਆਂਦਰਾਂ ਦੇ ਵੇਹੜ ਭਾਵੇਂ, ਫਿਰ ਗਈਆਂ ਆਰੀਆਂ।
ਵਾਲ ਜਿੰਨਾ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ, ਫੇਰ ਭੀ ਨਾ ਵੱਟ ਪਾਇਆ।
ਵੇਖ ਉਹਦੇ ਜੇਰੇ, ਚੇਰੇ ਹੋਏ ਬਲਿਹਾਰੀਆਂ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੁਆਰਾ ਅਪਣਾਈ ਗਈ ਨੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਨਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਭੈ ਦੇਣ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਦਾ ਭੈਅ ਮੰਨਣ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਰਹਿਣ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਰਫ਼ ‘ਧਰਮ ਦੀ ਕੁਠਾਲੀ’ ਨਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਬਿਆਨਦਾ ਹੈ।

*ਨਾਭੀ

ਸ਼ਰਫ਼ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮੁੱਚੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨਾ ਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਹਥਲੇ ਮਜਮੂਨ ਵਿਚ ਸੰਭਵ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਡਾ. ਪ੍ਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਬਾਬੂ ਫ਼ੀਰੋਜ਼ਦੀਨ ਸ਼ਰਫ਼: ਜੀਵਨ ਤੇ ਰਚਨਾ’ ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ, “ਧਰਮ ਦੀ ਕੁਠਾਲੀ, ਸੱਚੇ ਸਿੱਖ ਦਾ ਦਿਲ, ਪੰਥ ਸੰਦੇਸ਼ਾ, ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਆਨ, ਖਾਲਸਾ ਤਾਰੀਖ ਤੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ ਸ਼ਰਫ਼ ਰਚਿਤ ਕੁਝ ਅਜਿਹੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ, ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਚਰਿੱਤਰ ਤੇ ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਗੌਰਵਮਈ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਨੂੰ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਡੂੰਘਾਈਆਂ ਵਿਚ ਖੁੱਭ ਕੇ ਚਿਤਰਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਕਾਵਿ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦੇ ਕਈ ਮੌਲਿਕ ਤੇ ਅਨੂਠੇ ਚਮਤਕਾਰ ਦਿਖਾਏ ਹਨ। . . . ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ 40 ਮੁਕਤਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਘਟਨਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਆਖਰੀ ਸਾਹਾਂ ਉੱਤੇ ਹਨ ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪਾਸੋਂ ਕੇਵਲ ਇੱਕੋ ਮੰਗ ਮੰਗਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਬੇਦਾਵਾ ਪਾੜ ਦੇਣ, ਜਿਹੜਾ ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਲਿਖ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਦੇ ਆਏ ਸਨ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਜਿਸ ਨਾਟਕੀ, ਭਾਵ-ਪੂਰਿਤ ਤੇ ਕਲਾਮਈ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸ਼ਰਫ਼ ਨੇ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਬਿਆਨ ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ ਕਵੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚਿਤਰ ਸਕਦਾ।”

ਇੱਥੇ ਇਕ ਹੋਰ ਗੱਲ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ‘ਖਾਲਸਾ ਤਾਰੀਖ’ ਨਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਸ਼ਰਫ਼ ਨੇ ਕੇਵਲ 20 ਤੁਕਾਂ ਵਿਚ ਸਮੁੱਚੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਸਭ ਉੱਘੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੁਹਰਾਅ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਜੈਤੋ, ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਕੇ, ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਦਾ ਬੰਦ-ਬੰਦ ਕਟਵਾਉਣਾ, ਚਰਖੜੀਆਂ ’ਤੇ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਮਾਵਾਂ ਦਾ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਨੇਜ਼ਿਆਂ ’ਤੇ ਟੰਗਾ ਕੇ ਝੋਲੀਆਂ ਵਿਚ ਪਾਉਣਾ, ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦਾ ਨੀਹਾਂ ਵਿਚ ਚਿਣੇ ਜਾਣਾ, . . . ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਾਵਪੂਰਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਲਮਬੱਧ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਸ਼ਰਫ਼ ਦੇ ਸਮਕਾਲ ਵਿਚ ਹੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੂੰ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਅਤੇ ਕੁਕਰਮੀ ਮਹੰਤਾਂ ਤੋਂ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ‘ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ (ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ) ਅਰੰਭ ਹੋਈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਵਾਪਰੇ ‘ਸਾਕਾ ਨਨਕਾਣਾ’ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਕਵੀ ਦੇ ਮਨ ਉੱਪਰ ਬਹੁਤ ਗਹਿਰਾ ਅਸਰ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਸਦਕਾ ਫ਼ੀਰੋਜ਼ਦੀਨ ਸ਼ਰਫ਼ ਨੇ ਇਸ ਸਾਕੇ ਬਾਰੇ ਕਈ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ—‘ਸ਼ਹੀਦ’, ‘ਨਨਕਾਣੇ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ’, ‘ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ’ ਅਤੇ ‘ਸਿੱਖ ਇਤਫਾਕ’ ਆਦਿ। ਸਾਕਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਬਾਰੇ ਆਪਣੀ ਲਿਖੀ ਗਈ ਇਕ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਉਹ ਸਾਕੇ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਇੰਝ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ:

ਬਾਹਰੋਂ ਮਾਰ ਮਾਰ ਪਾਪੀ ਤਾਲੇ। ਅੰਦਰ ਪਾ ਪਾ ਤੇਲ ਜਾਲੇ।
ਸਤੇ ਅੰਬਰ ਕੰਬੇ ਨਾਲੇ। ਸਭੇ ਧਰਤਾਂ ਡੋਲੀਆਂ।
ਮਨ ਦੀਆਂ ਮਨ ਮੀਆਂ। ਨਰਮ ਤੇ ਮਲੂਕ ਦੇਹੀਆਂ।
ਹਾਏ ਹਾਏ ਫੁੱਲਾਂ ਜੇਹੀਆਂ। ਭੱਠੇ ਪਾ ਕੇ ਰੋਲੀਆਂ।
ਸ਼ਰਧਾ ਵਾਲੇ ਤਕੜ ਲਾਏ, ਧਰਮ ਵਾਲੇ ਵੱਟੇ ਪਾਏ।
ਜਾਨ ਵਾਲੀ ਜਿਨਸ ਲਿਆਏ। ਧਾਰਨਾ ਸਨ ਤੋਲੀਆਂ। . . .

ਬਾਬੂ ਫ਼ੀਰੋਜ਼ਦੀਨ ਸ਼ਰਫ਼ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਹੋਰ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਿਸ਼ਆਂ ’ਤੇ ਬਾਖੂਬੀ ਕਲਮ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਉਹਦੀ ਕਵਿਤਾ ਸੁਣ ਕੇ ਜ਼ਾਲਮ ਹਾਕਮਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਸ. ਸਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਅਮੋਲ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਦੌਰਾਨ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਰਫ਼ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ, “ਲੋਕ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਸ਼ਰਫ਼ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਸੁਣਨ ਲਈ ਇਕੱਤਰ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸੈਂਕੜੇ ਹੀ ਕਵਿਤਾ ਸੁਣਨ ਪਿੱਛੋਂ ਘਰ-ਘਾਟ ਛੱਡ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ‘ਮੋਰਚਿਆਂ’ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਲਿਖਾ ਕੇ ਘਰ ਮੁੜਨਾ ਭੁਲ ਜਾਂਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਜੀਅ ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਾਰ ਪਾ ਕੇ ਅਖੀਰੀ ਅੱਥਰੂ ਵਹਾ ਆਉਂਦੇ ਇਉਂ ‘ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ’ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਹੁਲਾਰਾ ਦਿੱਤਾ।”

ਫ਼ੀਰੋਜ਼ਦੀਨ ਸ਼ਰਫ਼ ਨੂੰ 1932 ਈ. ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਟੈਕਸਟ ਬੁਕ ਬੋਰਡ ਵੱਲੋਂ ਸਾਢੇ ਸੱਤ ਸੌ ਰੁਪਏ ਇਨਾਮ ਵਜੋਂ ਵੀ ਮਿਲੇ। ਉਹਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਇਮਤਿਹਾਨਾਂ ਲਈ ਵੀ ਲਗਾਈਆਂ ਗਈਆਂ। 1953 ਈ. ਵਿਚ ਪੈਪਸੂ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਰਫ਼ ਨੂੰ ਉੱਚੇਚੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਬੁਲਾ ਕੇ ‘ਸ਼ੋ੍ਰਮਣੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰ’ ਵਜੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਸੰਨ 1947 ਦੇ ਦੁਖਾਂਤ ਅਤੇ ਦੇਸ਼-ਵੰਡ ਦਾ ਫ਼ੀਰੋਜ਼ਦੀਨ ਸ਼ਰਫ਼ ਨੂੰ ਡਾਢਾ ਦੁਖ ਸੀ। “ਡਾ. ਵਿਿਦਆਵਤੀ ਅਨੁਸਾਰ, “ਕਵੀ ਨੇ 1947 ਦੇ ਖ਼ੂਨੀ ਦੁਖਾਂਤ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ। 1947 ਦੇ ਇਸ ਖ਼ੂਨੀ ਹਾਦਸੇ ਨੇ ਬਾਬੂ ਫ਼ੀਰੋਜ਼ਦੀਨ ਸ਼ਰਫ਼ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ-ਅੰਦਰੀਂ ਛਾਣਨੀ ਅਤੇ ਪਿੰਜਰ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। 5 ਮਾਰਚ, 1955 ਨੂੰ ਉਹ (ਫੀਰੋਜ਼ਦੀਨ ਸ਼ਰਫ਼) ਰਾਇਲ ਪਾਰਕ ਦੀ ਮਸਜਿਦ ਵਿਚ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਨਮਾਜ਼ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਦਾ ਅਧਰੰਗ ਹੋ ਗਿਆ। ਨੱਠ-ਭੱਜ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਸਨੇਹੀਆਂ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮਿਓ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਕੁਝ ਦਿਨ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾਲ ਜੂਝਦਾ ਰਿਹਾ ਤੇ ਆਖਰਕਾਰ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਅੰਬਰਾਂ ’ਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਅਚਾਨਕ ਖਲਬਲੀ ਮੱਚ ਗਈ ਜਦੋਂ 13 ਮਾਰਚ, 1955 ਈ. ਨੂੰ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਵੇਲੇ ਬੇਰਹਿਮ ਮੌਤ ਦੇ ਜ਼ਾਲਮ ਪੰਜੇ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ (ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ) ਸਾਥੋਂ ਸਦਾ ਲਈ ਖੋਹ ਲਿਆ।” ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਪ੍ਰਤੀ ਲਿਖੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸਨ।