ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਚਾਰ ਸ਼ਬਦ:

1. ਖੁਰਾਸਾਨ ਖਸਮਾਨਾ ਕੀਆ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੁ ਡਰਾਇਆ ॥. . . (ਪੰਨਾ 360)
2. ਜਿਨ ਸਿਰਿ ਸੋਹਨਿ ਪਟੀਆ ਮਾਂਗੀ ਪਾਇ ਸੰਧੂਰੁ ॥. . . (ਪੰਨਾ 417)
3. ਕਹਾ ਸੁ ਖੇਲ ਤਬੇਲਾ ਘੋੜੇ ਕਹਾ ਭੇਰੀ ਸਹਿਨਾਈ ॥. . . (ਪੰਨਾ 417)
4. ਜੈਸੀ ਮੈ ਆਵੈ ਖਸਮ ਕੀ ਬਾਣੀ ਤੈਸੜਾ ਕਰੀ ਗਿਆਨੁ ਵੇ ਲਾਲੋ ॥. . . (ਪੰਨਾ 722) ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬਾਬਰ, (ਸਮਕਾਲੀ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ) ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਉੱਪਰ ਹਮਲਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀਆਂ ਦੀ ਹੋਈ ਬਰਬਾਦੀ ਅਤੇ ਕਤਲੋਗਾਰਤ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਹਾਲਤਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਕੌਣ ਸੀ ?

ਇਸ ਲੇਖ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਉਪਰੋਕਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੇ ਚਾਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਪੱਖ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਾਂਗੇ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਉਪਰੋਕਤ ਚਾਰੇ ਸ਼ਬਦ ਨਾ ਤਾਂ ਇਕ ਲੜੀ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹਨ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਕ ਰਾਗ ਵਿਚ, ਪਰੰਤੂ ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਬਾਬਰ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਖਿਲਾਫ ਉਚਰਿਤ ਬਾਣੀ ਕਹਿ ਕੇ ਪੁਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਉੱਚਿਤ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇਈਏ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਕੇਵਲ ਕਿਸੇ ਇੱਕੋ ਸਰੋਕਾਰ (ਬਾਬਰ ਦੇ ਹਮਲੇ ਜਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਦਸ਼ਾ) ਨਾਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਬਲਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਸ ਪਿੱਛੇ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਦੈਵੀ/ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਪੱਖ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ‘ਬਾਬਰ ਬਾਣੀ’ ਹੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਤੋਂ ਓਪਰੀ ਨਜ਼ਰੀਂ ਦੇਖੇ ਜਾਂ ਸੁਣੇ, ਇਉਂ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਉਚਰਿਤ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਬਾਬਰ ਵੱਲੋਂ ਉਚਾਰੇ ਗਏ ਹੋਣ। ਇਸ ਦਾ ਇਕ ਕਾਰਨ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਖ਼ੁਦ ‘ਬਾਬਰਵਾਣੀ’ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਉਪਯੋਗ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਰਾਗ ਆਸਾ ਵਿਚ ਹੈ :

ਬਾਬਰਵਾਣੀ ਫਿਰਿ ਗਈ ਕੁਇਰੁ ਨ ਰੋਟੀ ਖਾਇ ॥ (ਪੰਨਾ 417)

ਅਸਲ ਵਿਚ ਇੱਥੇ ‘ਬਾਬਰਵਾਣੀ’ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ— ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਦੌਰ, ਬਾਬਰ ਦਾ ਹੁਕਮ ਜਾਂ ਅਧਿਕਾਰ ਅਰਥਾਤ ਜਦੋਂ ਬਾਬਰ ਦਾ ਰਾਜ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਵਿਚ ਫੈਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਬਾਬਰ ਨੇ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਉੱਪਰ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਰੋਟੀ ਨਸੀਬ ਨਾ ਹੋਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਗੱਲ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਾਬਰ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਦਾ ਮੂੰਹ-ਤੋੜ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੀ ਹੋਈ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੁਆਰਾ ਉਚਰਿਤ ਬਾਣੀ ਹੈ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਬਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਜੈਸੀ ਮੈ ਆਵੈ ਖਸਮ ਕੀ ਬਾਣੀ ਤੈਸੜਾ ਕਰੀ ਗਿਆਨੁ ਵੇ ਲਾਲੋ ॥ ( ਪੰਨਾ 722)

ਹੁਣ ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦੇ ਨਾਮਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਇਕ ਪਾਸੇ ਕਰ ਦੇਈਏ ਤਾਂ ਇਕ ਗੱਲ ਯਕੀਨ ਨਾਲ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸਮਾਜਿਕ ਹਲਾਤਾਂ ਅਤੇ ਬਾਬਰ ਦੇ ਹਮਲੇ ਦਾ ਜਿਸ ਸ਼ਿੱਦਤ , ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਬੇਬਾਕੀ ਨਾਲ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸਮਕਾਲੀ ਜਾਂ ਪੂਰਬਲੀ ਭਗਤੀ-ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਕਿਸੇ ਘਟਨਾ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਯਥਾਰਥਕ ਚਿਤਰਣ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਵੀ ਜਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ ਨੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।

‘ਜਨਮਸਾਖੀ’ ਸਾਹਿਤ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਬਰ ਨੇ ਜਦੋਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਉੱਪਰ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਏਮਨਾਬਾਦ ਵਿਚ ਕਿਰਤੀ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਠਹਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਏਮਨਾਬਾਦ ਮੌਜੂਦਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ. . . ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਕ੍ਰਿਤ ਚੂੜਾਮਣਿ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਸੰਪਾਦਕ: ਡਾ. ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਸ ਨਗਰ ਦਾ ਨਾਂ ਏਮਨਾਬਾਦ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਹ ਇਕ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਨਗਰ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਪੁਰਾਤਨ ਨਾਮ ‘ਸੱਯਦਪੁਰ’ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਕਥਨ ਤੋਜ਼ਕ-ਏ-ਬਾਬਰੀ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਯਦਪੁਰ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਉੱਜੜ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਮੁਹੰਮਦ ਅਮੀਨ ਕਰੌੜੀ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਸਮੇਂ 1582 ਈ. ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਆਬਾਦ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਏਮਨਾਬਾਦ ਪੈ ਗਿਆ। 1521 ਈ. ਵਿਚ ਬਾਬਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤੀਸਰੇ ਹਮਲੇ ਵੇਲੇ ਇਸ ਨੂੰ ਉਜਾੜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਤੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਹਾਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਲਿਿਖਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ‘ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ’ (ਪੋਥੀ ਦੂਜੀ) ਦੇ ਪੰਨਾ 417 ਦੇ ਫੁੱਟ ਨੋਟ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਰਾਗ ਆਸਾ ਮਹਲਾ 1’ ਵਾਲੇ “ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਬਦ (ਜਿਨ ਸਿਿਰ ਸੋਹਨਿ ਪਟੀਆ. . . ਅਤੇ ਕਹਾ ਸੁ ਖੇਲ ਤਬੇਲਾ ਘੋੜੇ. . .) ਬਾਬਰ ਦੇ 1521 ਵਾਲੇ ਏਮਨਾਬਾਦ ਉੱਤੇ ਹਮਲੇ ਵੇਲੇ ਉਚਾਰਨ ਹੋਏ। ਪਹਿਲੇ ਵਿਚ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਜੋ ਬਾਬ ਹੋਈ, ਉਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਤੇ ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਲੋਧੀ ਪਠਾਣਾਂ ਤੇ ਅਮੀਰਾਂ ਦੇ ਐਸ਼ ਭੋਗਣ ਦੇ ਮੰਦੇ ਸਿੱਟੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ।” ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਲੋਧੀ ਸਲਤਨਤ ਦਾ ਪਤਨ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੁੰਦੀ ਵੇਖੀ। ਇਸ ਸਮੁੱਚੇ ਰਾਜ-ਪਲਟੇ ਵਿਚ ਸਥਾਨਕ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਜੋ ਕਸ਼ਟ, ਦੁਖ ਅਤੇ ਪੀੜ੍ਹਾ ਸਹਿਣੀ ਪਈ ਉਸ ਬਾਰੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਸੰਵੇਦਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿੱਦਤ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਇਹ ਵੀ ਸਵਾਲ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਆਖਿਰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਇਹ ਹਾਲਤ ਕਿਉਂ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਬਣੇ ? ਬਾਬਰ ਦਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਹਾਲਾਤ ਨਾਲ ਕੀ ਸੰਬੰਧ ਸੀ ? ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਇਸ ਸਮੁੱਚੇ ਘਟਨਾਨਕ੍ਰਮ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਇੱਥੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਉਕਤ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਚਾਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬਾਬਰ ਦੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਉੱਪਰ ਕੀਤੇ ਹਮਲਿਆਂ ਨਾਲ਼ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਪਰ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਬਾਬਰ ਦੇ ਬਾਰੇ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋਵੇਗਾ।

ਬਾਬਰ (ਪੂਰਾ ਨਾਮ- ਜ਼ਹੀਰਉੱਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਬਾਬਰ) 14 ਫਰਵਰੀ, 1483 ਈ. ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ 12 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਉਮਰ ਸ਼ੇਖ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫਰਗਨਾ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣਿਆ। ਬਾਬਰ ਦੀ ਮਾਂ ਚੰਗੇਜ਼ ਖਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ (14ਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ) ਵਿੱਚੋਂ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਬਰ ਦਾ ਪਿਤਾ ਤੈਮੂਰ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੀ ਤੁਰਕੀ ਨਸਲ ਦਾ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੀ। ਉਸ ਅੰਦਰ ਮੰਗੋਲ ਜਾਤੀ ਦਾ ਵਹਿਸ਼ੀਪਨ ਅਤੇ ਤੁਰਕਾਂ ਦੀ ਦਲੇਰੀ ਦੇ ਗੁਣ ਸਨ। 1504 ਈ. ਵਿਚ ਬਾਬਰ ਕਾਬਲ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਵੀ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ 1511-12 ਤਕ ਉਹ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੀ ਸੀਮਾ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਖੁਰਾਸਾਨ ਦਾ ਮਾਲਕ ਵੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ 1504 ਈ. ਵਿਚ ਬਾਬਰ ਕਾਬਲ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਉਸ ਮਨ ਅੰਦਰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਉੱਪਰ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਬਾਬਰ ਖ਼ੁਦ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ “1504 ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਕਾਬਲ ਦਾ ਰਾਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ (1526) ਤਕ ਮੈਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਤਿਆਗਿਆ।”

ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਬਰ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ 1504 ਈ. ਤੋਂ ਹੀ ਇਧਰ (ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ) ਆਉਣ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਕਾਲ 1469 ਈ. ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1539 ਈ. ਤਕ ਦਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਬਹਿਲੋਲ ਲੋਧੀ ਦਾ ਰਾਜ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ 1489 ਈ. ਤਕ ਰਿਹਾ। 1489 ਈ. ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1517 ਈ. ਤਕ ਸਿਕੰਦਰ ਲੋਧੀ ਦਾ ਰਾਜ ਸੀ। 1517 ਈ. ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1526 ਈ. ਤਕ ਇਬਰਾਹੀਮ ਲੋਧੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸੀ। ਏਸੇ ਸਮੇ ਬਾਬਰ ਨੇ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ ਤੇ ਆਖਿਰ ਉਹ 1526 ਈ. ਨੂੰ ਇਬਰਾਹੀਮ ਲੋਧੀ ਨੂੰ ਪਾਨੀਪਤ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿਚ ਮਾਰ ਕੇ ਖ਼ੁਦ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਉੱਪਰ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਿਆ। ਬਾਬਰ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਕਾਰਨ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਜੋ ਹਾਲਤ ਤੇ ਬਰਬਾਦੀ ਹੋਈ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨੇਤਰਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਕੰਨਾਂ ਨਾਲ ਸੁਣਿਆ।

ਰਾਗ ਤਿਲੰਗ ਵਿਚ ਇਸ ਸਮੁੱਚੀ ਦਹਿਸ਼ਤ ਅਤੇ ਜਨਤਾ ਦੀ ਦਰਦਨਾਕ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਬਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੱਸ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਜੋ ਹਾਲਤ ਉਹ ਵੇਖ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਿਆਨ ਉਹ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ :

ਜੈਸੀ ਮੈ ਆਵੈ ਖਸਮ ਕੀ ਬਾਣੀ ਤੈਸੜਾ ਕਰੀ ਗਿਆਨੁ ਵੇ ਲਾਲੋ ॥
ਪਾਪ ਕੀ ਜੰਞ ਲੈ ਕਾਬਲਹੁ ਧਾਇਆ ਜੋਰੀ ਮੰਗੇ ਦਾਨੁ ਵੇ ਲਾਲੋ ॥ (ਪੰਨਾ 722)

ਉਪਰੋਕਤ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਫੁਰਮਾ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਬਾਬਰ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਦੀ ਫੌਜ (ਬਰਾਤ) ਲੈ ਕੇ ਕਾਬਲ ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਇੱਥੇ ਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲੋਂ ਨਜ਼ਰਾਨੇ ਲੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਭ ਪਾਸੇ ਖ਼ੂਨ ਹੀ ਖ਼ੂਨ ਵਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਵਿਚਾਰਾਧੀਨ ਉਕਤ ਚਾਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਬਰ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਹਿਰੀਆਂ ਦੀ ਜਾਨ-ਮਾਲ ਦੀ ਬਰਬਾਦੀ ਹੋਈ। ਇਸ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਦਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਾਰਮਿਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਹੁਮੁੱਲੇ ਰਤਨ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨੇ ਬਰਬਾਦ ਕਰ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਹੈ :

ਰਤਨ ਵਿਗਾੜਿ ਵਿਗੋਏ ਕੁਤੀ ਮੁਇਆ ਸਾਰ ਨ ਕਾਈ ॥ ( ਪੰਨਾ 360)

ਬਾਬਰ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਘਰ-ਘਾਟ, ਪੂਜਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰ, ਮੰਦਰ ਆਦਿ ਸਾੜ-ਫੂਕ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਅਮੀਰ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨੇ ਜੋ ਤਬਾਹੀ ਮਚਾਈ ਤੇ ਜੋ ਕਤਲ-ਏ-ਆਮ ਕੀਤਾ ਉਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ “ਮਾਸ ਪੁਰੀ ਵਿਿਚ ਆਖੁ ਮਸੋਲਾ” ਅਤੇ “ਖੂਨ ਕੇ ਸੋਹਿਲੇ ਗਾਵੀਅਹਿ ਨਾਨਕ ਰਤੁ ਕਾ ਕੁੰਗੂ ਪਾਇ ਵੇ ਲਾਲੋ” ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਅਭਿਿਵਅਕਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇੱਥੇ ਇਹ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕਾਜ਼ੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਭਨਾ ਦੀ ਭਲੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਵਾਲੀ ਮਰਯਾਦਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਸ਼ੈਤਾਨੀਅਤ ਅਤੇ ਹੈਵਾਨੀਅਤ ਹੀ ਹੈ :

ਕਾਜੀਆ ਬਾਮਣਾ ਕੀ ਗਲ ਥਕੀ ਅਗਦੁ ਪੜੈ ਸੈਤਾਨੁ ਵੇ ਲਾਲੋ ॥ (ਪੰਨਾ 722)

ਬਾਬਰ ਦੇ ਹਮਲੇ ਨੇ ਅਜਿਹੀ ਅੱਤ ਚੁੱਕੀ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਡਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਖਾਣਾ- ਪੀਣਾ ਭੁੱਲ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਉਪਰੋਕਤ ਗੱਲਾਂ ਹਮਲੇ ਦੌਰਾਨ ਹੋਏ ਨੁਕਸਾਨ ਦੀ ਦਰਦਨਾਨਕ ਸਥਿਤੀ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰੀਵੀ ਭਾਵ ਇਹ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਜਾਂ ਰਾਜਨੀਤਕ ਹਿੱਤਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਜੰਗ ਦੇ ਹਮਾਇਤੀ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿਚ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਇਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਕਿਸੇ ਦੂਜੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰੇ ਤਾਂ ਮਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਰੋਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਇੱਥੇ ਗਰੀਬਾਂ-ਮਜ਼ਲੂਮਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਸਥਿਤੀ ਤਾਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੀ ਬਣੀ ਪਈ ਸੀ:

ਜੇ ਸਕਤਾ ਸਕਤੇ ਕਉ ਮਾਰੇ ਤਾ ਮਨਿ ਰੋਸੁ ਨ ਹੋਈ ॥ (ਪੰਨਾ 360)

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜੰਗ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਨਿਹੱਥੇ ਤੇ ਬੇਗੁਨਾਹ ਲੋਕਾਂ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨਾ ਮਾਨਵੀ ਮੁੱਲਾਂ ਦਾ ਉਲੰਘਣ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਅਨੈਤਿਕਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਵੀ ਹੈ।

ਜੇਕਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚਲੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪੱਖ ਨੂੰ ਹੋਰ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਕ ਜਾਗਰੂਕ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਵਾਂਗ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਬਾਹਰੀ ਸੰਕਟ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਲੋਧੀ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੇ ਅਧੂਰੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ’ਤੇ ਵੀ ਉਂਗਲ ਉਠਾਈ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਗੱਲ ਇਹ ਵੀ ਕਿ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦਾ ਇਹ ਪਰਮ-ਕਰਤਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਹਮਲਾਵਰ ਨਾਲ ਦੋ ਹੱਥ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਪਰਜਾ ਦੀ ਹਿਫ਼ਾਜ਼ਤ ਕਰੇ। ਪਰੰਤੂ ਇੱਥੇ ਤਾਂ ਸਥਿਤੀ ਉਲਟ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਲੋਧੀ ਸ਼ਾਸਕ ਜੰਗ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪੁਰੋਹਿਤ ਵਰਗ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਾਦੂ-ਮੰਤਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਅਜਿਹੇ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਨਿਰਾਰਥਕਤਾ ਬਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੀਰ ਬਾਬਰ ਦੇ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੀਰ-ਫਕੀਰ ਦਾ ਮੰਤਰ ਕਾਰਗਰ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਬਾਬਤ ਗੁਰੂ ਜੀ ਫੁਰਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਕੋਟੀ ਹੂ ਪੀਰ ਵਰਜਿ ਰਹਾਏ ਜਾ ਮੀਰੁ ਸੁਣਿਆ ਧਾਇਆ ॥ (ਪੰਨਾ 417)

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਸੰਕਟ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਜੇਕਰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਕੋਈ ਰਣਨੀਤੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਹੁੰਦੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਲੋਧੀ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦਾ ਇਖ਼ਲਾਕੀ ਪਤਨ, ਚਰਿੱਤਰਹੀਣਤਾ ਅਤੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਜੀਵਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ :

ਸਾਹਾਂ ਸੁਰਤਿ ਗਵਾਈਆ ਰੰਗਿ ਤਮਾਸੈ ਚਾਇ ॥ (ਪੰਨਾ 417)

ਉਪਰੋਕਤ ਕਾਰਨਾਂ ਵਿਚ ਬਾਬਰ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸਾਮਰਾਜ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਅਤੇ ਲੋਧੀ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦਾ ਗੈਰ-ਕੂਟਨੀਤਕ ਜੰਗ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਜੌਹਰ ਨਾ ਦਿਖਾਉਣਾ, ਗ਼ਰੀਬ ਮਜ਼ਲੂਮ ਜਨਤਾ ਦਾ ਮਰਨਾ ਆਦਿ ਬੁਰੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਉੱਪਰ ਗਹਿਰੀ ਸੱਟ ਹੈ।

ਇੱਥੇ ਇਹ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮੁੱਚੇ ਸਮਕਾਲੀਨ-ਸਮਾਜਿਕ ਹਾਲਾਤ ਦਾ ਚਿਤਰਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੁਆਰਾ ਕੇਵਲ ਮਾਤਰ ਇਤਿਹਾਸ ਦੱਸਣਾ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਇਹ ਦੱਸਣਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿਚ ਬੁਰੇ ਹਾਲਾਤ ਕਦੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਕਾਰਨਾਂ ਪਿੱਛੇ ਕੌਣ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ? ਇਸ ਦੀ ਚਰਚਾ ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਕਰਾਂਗੇ।

ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਪੱਖ :

ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੇ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਜੋ ਰਾਜਨੀਤਕ ਬਦਲਾਅ ਆਇਆ ਉਸ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਇਕ ਕੜੀ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਵਿਚ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਕਾਰਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਖ਼ੁਦ ਹੈ । ਪਰਮਾਤਮਾ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਇਸ ਦੇ ਲਈ ਉਹ ਸਾਧਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਬਾਬਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸਿਰਜਿਆ ਹੋਇਆ ਪਾਤਰ ਹੈ; ਜੋ ਜਮ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਹਮਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ :

...ਜਮੁ ਕਰਿ ਮੁਗਲੁ ਚੜਾਇਆ ॥ (ਪੰਨਾ 360)

ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਹਸਤੀ ਇਕ ਕੀੜੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ ਜੋ ਕੇਵਲ ਦਾਣਾ ਖਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ :

ਖਸਮੈ ਨਦਰੀ ਕੀੜਾ ਆਵੈ ਜੇਤੇ ਚੁਗੇ ਦਾਣੇ ॥ (ਪੰਨਾ 360)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਅਨੁਸਾਰ ਜਦੋਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਬਰਬਾਦ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਹੋਂਦ-ਹਸਤੀ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਅੰਦਰੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਚੰਗਿਆਈਆਂ, ਭਾਵ ਚੰਗੇ ਗੁਣ ਗਾਇਬ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਲੋਧੀ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੇ ਹੋਏ। ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ:

ਜਿਸ ਨੋ ਆਪਿ ਖੁਆਏ ਕਰਤਾ ਖੁਸਿ ਲਏ ਚੰਗਿਆਈ ॥ (ਪੰਨਾ 417)

ਪਰਮਾਤਮਾ ਬਰਬਾਦੀ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਪਰ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ, ਬਲਕਿ ਕਿਸੇ ਮੌਤ ਰੂਪੀ ਦੂਤ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਕਾਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ:

ਆਪੈ ਦੋਸੁ ਨ ਦੇਈ ਕਰਤਾ ਜਮੁ ਕਰਿ ਮੁਗਲੁ ਚੜਾਇਆ ॥ (ਪੰਨਾ 360)

ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਕੁਝ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਹੱਥ-ਵੱਸ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਸੁਖ ਉਸ ਦੀ ਇਕ ਖੇਡ ਹੈ :

ਦੁਖੁ ਸੁਖੁ ਤੇਰੈ ਭਾਣੈ ਹੋਵੈ ਕਿਸ ਥੈ ਜਾਇ ਰੂਆਈਏ ॥ (ਪੰਨਾ 418)

ਜੋੜਨਾ ਅਤੇ ਤੋੜਨਾ ਉਸ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਦਾ, ਵੱਡੇਪਣ ਦਾ ਵਰਤਾਰਾ ਹੈ।

ਪਲ਼ਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਵੱਡੀ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹਤ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਇਸ ਨੂੰ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈ :

ਆਪੇ ਜੋੜਿ ਵਿਛੋੜੇ ਆਪੇ ਵੇਖੁ ਤੇਰੀ ਵਡਿਆਈ ॥ (ਪੰਨਾ 360)

ਇੰਜ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣਦਾ ਵਿਖਾਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਬਰ ਕੋਈ ਅੰਤਿਮ ਹਮਲਾਵਰ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਪ੍ਰਭੂ-ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਨਹੀਂ ਕਰਨਗੇ, ਚੰਗੇ ਅਮਲ ਨਹੀਂ ਕਰਨਗੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਲਈ ਪਰਮਾਤਮਾ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਵਸੀਲਾ ਵੀ ਵਰਤ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਲੋਕ ਜਿਹੜੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਾ-ਵਸਤੂ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਲੋਕ ਭਾਵੇਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜਾਤ, ਖਿੱਤੇ ਧਰਮ, ਖੇਤਰ ਦੇ ਹੋਣ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ ਨੂੰ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਦੀ ਬਹੁਤਾਤ ਵਿਚ, ਜਵਾਨੀ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੇ ਹੰਕਾਰ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ (ਜਿਵੇਂ ਲੋਧੀ ਸ਼ਾਸਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਚੁਕੇ ਸੀ) ਤਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਜ਼ਰੂਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਉਸ ਦਾ ਅੰਤ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਹੀ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਨਜ਼ਾਰੇ, ਦ੍ਰਿਸ਼ ਬਣਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ :

ਆਦਿ ਪੁਰਖ ਤੇਰਾ ਅੰਤੁ ਨ ਪਾਇਆ ਕਰਿ ਕਰਿ ਦੇਖਹਿ ਵੇਸ ॥ (ਪੰਨਾ 417)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅੱਗੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਕੋਈ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਹੁਕਮ ਦਾ ਮਾਲਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਮੁੱਚੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਾ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਫ਼ਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।

ਮਨੁੱਖ ਧਨ, ਜਵਾਨੀ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਕਰਕੇ ਮੋਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਨ ਦਾ ਲਾਲਚ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਸ ਹੱਦ ਤਕ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਖ਼ੁਦ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਿਆਦਾ ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਧਨ ਅਤੇ ਜੋਬਨ ਦੀ ਬਹੁਤਾਤ ਦਾ ਮੋਹ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ :

ਧਨੁ ਜੋਬਨੁ ਦੁਇ ਵੈਰੀ ਹੋਇ ਜਿਨੀ ਰਖੇ ਰੰਗੁ ਲਾਇ ॥ (ਪੰਨਾ 417)

ਮਨੁੱਖ ਜਿਹੜੇ ਦੁਖ ਜਾਂ ਸਜ਼ਾ ਦਾ ਭਾਗੀਦਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ ਉਸ ਦਾ ਮੂਲ ਕਾਰਨ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਮਾਂ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਬਿਬੇਕ-ਬੁੱਧ ਤੋਂ ਕਾਰਜ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਉਹ ਧਨ ਅਤੇ ਜੋਬਨ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਜਾਂ ਕੌਮ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸੋਚ ਵਿਚਾਰ ਕਰੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਫ਼ਰਜ਼ ਨੂੰ ਪਛਾਣੇ ਤਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਜਾਂ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤਕ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:

ਅਗੋ ਦੇ ਜੇ ਚੇਤੀਐ ਤਾਂ ਕਾਇਤੁ ਮਿਲੈ ਸਜਾਇ ॥ (ਪੰਨਾ 417)

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਦੀ ਖਾਤਰ ਅਣਗਿਣਤ ਲੋਕ ਤਬਾਹ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਦੀ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪਾਪ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾ ਇਕੱਠੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਅਤੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ:

ਇਸ ਜਰ ਕਾਰਣਿ ਘਣੀ ਵਿਗੁਤੀ ਇਨਿ ਜਰ ਘਣੀ ਖੁਆਈ ॥
ਪਾਪਾ ਬਾਝਹੁ ਹੋਵੈ ਨਾਹੀ ਮੁਇਆ ਸਾਥਿ ਨ ਜਾਈ ॥ (ਪੰਨਾ 417)

ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਇਹ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਸ਼ਬਦਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਮਕਾਲੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਦਾ ਅਧਿਆਤਮੀਕਰਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਹੀ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਇਕ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫ਼ਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਬਾਬਰ ਤਾਂ ਕੀ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਕੋਈ ਹਸਤੀ ਨਹੀਂ । ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਧਨ- ਦੌਲਤ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿਚ ਫਸ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਸੋਚਣ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਕੰਮ ਲੈਣ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਹਰ ਕੰਮ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਹੀ ਆਪਣੀਆਂ ਸਿਰਜਣਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਅਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਅਤਿਅੰਤ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।