ਸੰਨ 2016 ਦਾ ਸਾਲ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੀ। ਇਹ ਵਰ੍ਹਾ ਦਸਮ-ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ 350-ਸਾਲਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗੁਰਪੁਰਬ (1666-2016) ਦਾ ਵਰ੍ਹਾ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ 350- ਸਾਲਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗੁਰਪੁਰਬ ਦੀ ਇਹ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਅਸਥਾਨ ਤਖ਼ਤ ਸੱਚਖੰਡ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਜੀ, ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ, (ਬਿਹਾਰ) ਵਿਖੇ ਵੱਡੇ-ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਮਨਾਈ ਗਈ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਇਹ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਸਮੁੱਚੇ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਪੂਰੇ ਜਾਹ-ਓ-ਜਲਾਲ ਤੇ ਸ਼ਰਧਾ-ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਮਨਾਈ ਸੀ। ਮੌਟੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜੇਕਰ ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਅਸਥਾਨ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ (ਬਿਹਾਰ) ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਜਿੱਥੇ ਪੰਥ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਾ ਜਥੇਬੰਦੀ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਵੱਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ, ਉੱਥੇ ਬਿਹਾਰ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਯੋਗਦਾਨ ਵੀ ਭੁੱਲਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਸਮਾਗਮਾਂ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਮਹਾਨ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕਈ ਕਾਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ ਤਾਂ ਕਿ ਦਸਮ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ, ਕੁਰਬਾਨੀ ਅਤੇ ਦੇਣ ਨੂੰ ਕੁੱਲ ਲੋਕਾਈ ਜਾਣ ਸਕੇ।

ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ, (ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼) ਦੀ ਧਰਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕੁਝ ਸਾਲ ਨਿਵਾਸ ਕਰ ਕੇ ਖ਼ੁਦ ਅਗੰਮੀ ਮੰਡਲ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ, ਉੱਥੇ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਕਵੀ-ਜਨਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਪੁਰਖਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਿਤ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਆਪਣੇ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਆਭਾ ਮੰਡਲ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਬਣਾਇਆ। ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜਿੱਥੇ ਖ਼ੁਦ ਮਹਾਨ ਬਾਣੀਕਾਰ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ 52 ਚੋਟੀ ਦੇ ਕਵੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਸੱਜਿਤ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਰਬਾਰ ਅੰਦਰ ਜੋ 52 ਕਵੀਆਂ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਸਹਿਤ ਨਿਵਾਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਕਵੀ-ਜਨਾਂ, ਵਿਦਵਾਨ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਭਰਪੂਰ ਸਨੇਹ ਦਾ ਸੂਚਕ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ 52 ਦਰਬਾਰੀ ਕਵੀਆਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਇਕ ਵੱਖਰਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਤੋਰੀ ਇਸੇ ਹੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ 350ਵੇਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗੁਰਪੁਰਬ ’ਤੇ ਮੁੜ ਸਾਕਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਇਕ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਤਹਿਤ ਪੰਥ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਾ ਜਥੇਬੰਦੀ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ (ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼) ਵਿਖੇ 18 ਅਗਸਤ, 2016 ਨੂੰ 52 ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਵੀ ਜਨਾਂ ਦਾ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ‘ਕਵੀ ਦਰਬਾਰ’ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ‘ਕਵੀ ਦਰਬਾਰ’ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਵੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਅਨੁਭਵ ਰਾਹੀਂ ਬਿਆਨਿਆ। ਉਸ ਦਿਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਉਸ ‘ਕਵੀ ਦਰਬਾਰ’ ਵਿਚ ਕਵੀ-ਜਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਸੁਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੇ ਸਿਰਮੌਰ ਕਵੀ ਸ. ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਪਾਤਰ ਪਾਸੋਂ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕਰਵਾ ਕੇ ਪੁਸਤਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਛਪਵਾ ਲਿਆ ਤੇ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ‘ਤੇਰੇ ਦਰ ’ਤੇ ਵਗਦੀ ਕਾਵਿ-ਨਦੀ’। ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਮੇਟੀ (ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ) ਦਾ ਇਹ ਉਪਰਾਲਾ ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬੀ/ਗੁਰਮਤਿ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਵਡਮੁੱਲੀ ਦੇਣ ਹੈ, ਉੱਥੇ-ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਵੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਕਾਵਿ- ਬੱਧ ਕਰਨਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਇਕ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਦਸਮ ਪਿਤਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਕਾਵਿ-ਜੁਗਤ ਦੇ ਸਟੀਕ ਸੁਮੇਲ ਵਜੋਂ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚਲੀਆਂ 52 ਕਵੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਾਵਿ ਕਿਰਤਾਂ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਜੀਵਨ, ਬਲੀਦਾਨ ਤੇ ਦੇਣ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੁਆਲੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਅਦੁੱਤੀ ਦੈਵੀ ਮੰਡਲਾਂ ਵਿਚ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਰੂ ਕਲਗੀਧਰ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉੱਪਰ ਕੀਤੀ ਕਿਰਪਾ ਤੇ ਉਸ ਕਿਰਪਾ ਵਿੱਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਇਕ ਵਿਲੱਖਣ ਅਤੇ ਸ਼ਾਨਾਂਮੱਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਕੁੱਲ 144 ਪੰਨਿਆਂ ਦੀ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ 350-ਸਾਲਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗੁਰਪੁਰਬ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਤਤਕਾਲੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਜੀ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਹੈ, ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸੰਪਾਦਕ ਵੱਲੋਂ ‘ਤੇਰੇ ਦਰ ’ਤੇ ਵਗਦੀ ਕਾਵਿ-ਨਦੀ’ ਸਿਰਲੇਖ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚਲੇ ਸਮੁੱਚੇ ਕਵੀ-ਜਨਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਰੁ-ਬ-ਰੂ ਕਰਵਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਾਵਿ-ਕਿਰਤਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਨਮੂਨੇ ਦਿੰਦਿਆਂ ਇਕ ਲੰਮੀ ਸਮੀਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਇਸ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਵਿਤਾ ਸ. ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ (ਗਰੇਵਾਲ) ਰਚਿਤ ‘ਲਖ ਗੁਨਾਹੀ ਸਾਂ: ਹੇ ਰਹਿਮਕਰੁਣਾ ਸ੍ਰੀ ਦਸਮੇਸ਼’ ਇਕ ਲੰਮੇ ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੀ ਤੇ ਲੰਮੇਰੀ ਭਾਵ-ਪੂਰਿਤ ਤੇ ਭਾਵਨਾ ਵਿਚ ਓਤਪੋਤ ਹੋ ਕੇ ਲਿਖੀ ਗਈ ਕਵਿਤਾ ਹੈ। ਕਵਿਤਾ ਦੀਆਂ ਭਾਵ-ਭਿੰਨੀਆਂ ਕੁਝ ਸਤਰਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ :

ਗੰਗਾ ਚੰਨ ਦੀ ਬੇੜੀ ਏ
ਮਾਹੀ ਪਟਨੇ ਦਾ
ਪ੍ਰਭਾਤ ਦੀ ਫੇਰੀ ਏ
ਚੰਨ ਸੂਰਜ ਗਾਉਂਦੇ ਸੁਣਦੇ ਨੇ
ਨਗਮਾ ਮਿੱਤਰ ਪਿਆਰੇ ਦਾ
ਕੁੱਲ ਤਬਕਾਂ ਵਿਚ ਚਾਨਣ ਖਿੜਿਆ
ਉਸ ਸ਼ਗਨਾਂ ਦੇ ਵਣਜਾਰੇ ਦਾ (ਪੰਨਾ 26)

ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚਲੀ ਸ. ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਪੰਛੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਕਵਿਤਾ ‘ਸਿੰਘ ਗਰਜਨਾ’ ਹੈ। ਕਵੀ ਮੁਤਾਬਕ— “ਯਿਹ ਕਵਿਤਾ 1 ਵਿਸਾਖ 1699 ਈ. ਕੋ ਖਾਲਸਾ-ਪੰਥ ਸਾਜਨੇ ਕੇ ਸ਼ੁਭ ਅਵਸਰ ਪਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਦਿਯੇ ਗਏ ਭਾਸ਼ਨ ਪਰ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ।” ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਪੰਕਤੀਆਂ
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ :

ਬਿਛੀ ਜੋ ਘਾਸ ਧਰਤੀ ਪਰ ਹੈ ਬਨ ਕੇ ਖ਼ਾਰ ਬੋਲੇਗੀ।
ਗ਼ਰੀਬੋਂ ਕੀ ਜ਼ੁਬਾਂ ਬਨ ਕਰ ਮੇਰੀ ਤਲਵਾਰ ਬੋਲੇਗੀ।
ਯਿਹ ਗਰਦਨ ਕਟ ਤੋਂ ਸਕਤੀ ਹੈ ਮਗਰ ਯਿਹ ਝੁਕ ਨਹੀਂ ਸਕਤੀ,
ਕਭੀ ‘ਚਮਕੌਰ’ ਫਿਰ ਸਰਹਿੰਦ ਕੀ ਦੀਵਾਰ ਬੋਲੇਗੀ।
ਯੁਗੋਂ ਤਕ ਰੌਸ਼ਨੀ ਮਿਲਤੀ ਰਹੇਗੀ ਇਨ ਚਰਾਗੋਂ ਸੇ,
ਹਰ ਇਕ ਲੌ ਅਪਨੇ ਪਰਵਾਨੋਂ ਕੀ ਜੈ-ਜੈ ਕਾਰ ਬੋਲੇਗੀ। (ਪੰਨਾ 30)

ਦਸਮ ਪਾਤਸਾਹ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਉਰਦੂ ਸ਼ਾਇਰ ਡਾ. ਨਾਸ਼ਰ ਨਕਵੀ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ‘ਰਹਿਮਤ ਕਾ ਦਰੀਯਾ’ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਿ ਕਵੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ‘ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ’ ਉੱਤੇ ਤਜ਼ਮੀਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਵਿਚਲੀਆਂ ਕੁਝ ਸਤਰਾਂ ਹਨ :

ਹੈ ਨਾਮ ਉਸ ਕਾ ਗੋਬਿੰਦ, ਵੋਹ ਹੱਕ ਕਾ ਨੂਰ
ਸਿਖਾਤਾ ਹੈ ਬੰਦੋਂ ਕੋ ਰੱਬੀ ਓਮੂਰ
ਅਤਾ ਕਰਤਾ ਰਹਿਤਾ ਹੈ, ਸਭ ਕੋ ਸ਼ਊਰ
ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੁਆ, ਅਪਨੇ ਰੱਬ ਕੇ ਹਜ਼ੂਰ (ਪੰਨਾ 33)

ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਉੱਘੀ ਸ਼ਾਇਰਾ, ਬੀਬੀ ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਜਿਸ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਵੱਖਰਾ ਮੁਕਾਮ ਹੈ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਾਵਿਕ ਅਨੁਭਵ ਰਾਹੀਂ ‘ਮੈਂ ਗੀਤ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦਾ’ ਵਿਚ ਇੰਝ ਚਿਤਰਦੀ ਹੈ:

ਮੈਂ ਗੀਤ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦਾ
ਜੀਹਨੂੰ ਪੌਣ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗਾਉਂਦੀ ਹੈ
ਜੀਹਨੂੰ ਤਾਲ ਨਗਾਰੇ ਦਿੰਦੇ ਨੇ
ਜੀਹਦਾ ਚੰਡੀ ਨਾਦ ਵਜਾਉਂਦੀ ਹੈ . . .
ਜੀਹਦੀ ਆਭਾ ਦੇ ਲਿਸ਼ਕਾਰੇ ਤੋਂ
ਭੈਭੀਤ ਹਨ੍ਹੇਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ
ਉਹਦੀ ਨੂਰ-ਨਦਰ ਜਿਤ ਵਲ
ਉੱਠਦੀ ਪਹੁ ਫੁਟਦੀ ਸਵੇਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ
ਕਰੇ ਭਸਮ ਕੁਫ਼ਰ ਦੇ ਕਿਲਿਆਂ ਨੂੰ
ਉਹਦੀ ਤੇਗ ਜਦੋਂ ਲਹਿਰਾਉਂਦੀ ਹੈ
ਮੈਂ ਗੀਤ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦਾ. . . (ਪੰਨਾ 34-35)

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਉਰਦੂ ਸ਼ਾਇਰਾ ਤਰੰਨੁਮ ਰਿਆਜ਼ ਨੇ ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੀ ਬਹੁਪੱਖੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ’ਤੇ ਝਾਤ ਪੁਵਾਉਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕੁਝ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਕੀਤਾ ਹੈ :

ਸਰੋਂ ਕੋ ਦਸਤਾਰ ਦੇਨੇ ਵਾਲਾ,
ਵੋ ਨਾਮ ਸਰਦਾਰ ਦੇਨੇ ਵਾਲਾ,
ਵੋ ਸ਼ਾਇਰੋਂ ਸੇ ਅਜ਼ੀਮ ਸ਼ਾਇਰ,
ਵੋ ਫ਼ਲਸਫ਼ੀ ਆਲਾ ਔਰ ਬਰਤਰ,
ਨਸੋਂ ਮੇਂ ਜਿਸਕੀ ਗਰਮ ਲਹੂ ਥਾ,
ਹੋ ਜੰਗ ਲਾਜ਼ਿਮ ਤੋਂ ਜੰਗਜੂ ਥਾ,
ਨ ਜਬ੍ਰ ਯਾ ਜ਼ੋਰ ਉਸੇ ਡਰਾਏ,
ਨਾ ਭਾਰੀ ਫੌਜੋਂ ਸੇ ਖੌਫ਼ ਖਾਏ। (ਪੰਨਾ 37)

ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੀ ਇੰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦੂਜਿਆਂ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਉਪਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗ਼ੈਰ-ਸਿੱਖ ਕਵੀਆਂ ਤੇ ਕਵਿਤਰੀਆਂ ਨੇ ਦਸਮ ਪਾਤਸਾਹ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸ਼ਰਧਾ ਭੇਂਟ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਵਿਚਾਰਾਧੀਨ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਪਿੱਛੇ ਉਰਦੂ ਸ਼ਾਇਰਾ ਬੀਬੀ ਤਰੰਨੁਮ ਰਿਆਜ਼ ਤੇ ਸ਼ਾਇਰ ਜਨਾਬ ਨਾਸ਼ਰ ਨਕਵੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸ਼ਾਇਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਉਰਦੂ ਦੇ ਡਾ. ਰੁਬੀਨਾ ਸ਼ਬਨਮ, ਬੀਬੀ ਰੁਖਸਾਨਾ ਬੇਗਮ, ਸ੍ਰੀ ਪੂਰਨ ਅਹਿਸਾਨ, ਜਨਾਬ ਜ਼ਮੀਰ ਅਲੀ ਜ਼ਮੀਰ, ਨਾਸਿਰ ਯੂਸਫਜ਼ਈ ਵੀ ਇਸ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਵੀ-ਜਨਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਰਦਿਆਂ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਪਿੱਠ-ਭੂਮੀ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਭਰਦੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ, ਅਦੁੱਤੀ ਅਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੀ ਲਾਸਾਨੀ ਗਾਥਾ ਨੂੰ ਬੜੇ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਅਲੰਕਾਰਾਂ, ਸ਼ੈਲੀ ਤੇ ਕਾਵਿ ਜੁਗਤਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸੱਜਿਤ ਕਰ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗ਼ੈਰ-ਸਿੱਖ ਕਵੀ-ਜਨਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵੀ ਡਾ. ਹਰਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਹਰਸ਼ (ਹਿੰਦੀ), ਸ੍ਰੀ ਨਵਨੀਤ ਸ਼ਰਮਾ (ਹਿੰਦੀ), ਸਵਾਮੀ ਅੰਤਰ ਨੀਰਵ (ਹਿੰਦੀ), ਕਵੀ ਫਰਤੂਲ ਚੰਦ ਫੱਕਰ, ਕਵੀ ਫਕੀਰ ਚੰਦ ਤੁਲੀ ਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਕਵੀ ਡਾ. ਵਰਿੰਦਰ ਅਲੰਕਾਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਰਾਹੀਂ ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਵੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਵੀ ਸਵਾਮੀ ਅੰਤਰ ਨੀਰਵ ਨੇ ਦਸਮ ਪਾਤਸਾਹ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇਕ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨਾਲ ਨਾ ਜੋੜਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਸਮੁੱਚੀ ਮਾਨਵਤਾ ਦਾ ਗੁਰੂ ਹੋਣ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾਨ (ਸ਼ਮਸ਼ੀਰ) ਮਜ਼ਲੂਮਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਤੇ ਜ਼ਾਲਮ ਲਈ ਵੰਗਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ:

ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ
ਰਾਸ਼ਟ੍ਰਵਾਦੀ ਨਹੀਂ. . .
ਵੇ ਨਹੀਂ ਕਰਤੇ ਫ਼ਰਕ
ਇਰਾਕ ਵੀਅਤਨਾਮ ਜਾਂ ਪੰਜਾਬ ਮੇਂ
ਉਨਹੇਂ ਅੰਧੇਰਾ. . .
ਅੰਧੇਰਾ ਹੀ ਦਿਖਤਾ ਹੈ
ਸਬ ਜਗਹ
ਔਰ ਰੌਸ਼ਨੀ. . . ਰੌਸ਼ਨੀ
ਚਾਹੇ ਜਹਾਂ ਭੀ ਹੋ
ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਕੀ ਸ਼ਮਸ਼ੀਰ
ਬਾਂਟ ਦੇਤੀ ਹੈ. . .
ਸਮਯ ਕੋ ਦੋ ਹਿੱਸੋਂ ਮੇਂ
ਜ਼ਾਲਮ . . .
ਮਜ਼ਲੂਮ . . .
ਔਰ ਵੇ
ਖੜੇ ਹੋ ਜਾਤੇ ਹੈ ਬੀਚ ਮੇਂ
ਮਜ਼ਲੂਮ ਕੀ ਓਰ ਪੀਠ ਨਹੀਂ
ਜ਼ਾਲਿਮ ਕੀ ਓਰ ਮੂੰਹ ਕੀਏ
ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਰਾਸ਼ਟ੍ਰਵਾਦੀ ਨਹੀਂ
ਮਾਨਵਤਾਵਾਦੀ ਹੈਂ। (ਪੰਨਾ 84)

ਹਥਲੇ ਲੇਖ ਦੀ ਸੰਖੇਪਤਾ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਵਿਚਾਰ-ਅਧੀਨ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਕਵੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚਲੀਆਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਕਾਵਿ-ਕਿਰਤਾਂ ਜੋ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦਾ ਗੁਣਗਾਣ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ :

-ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਨ, ਐਸੇ ਮਰਦ ਮੈਦਾਨੀ।
ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਨਾ ਅੱਜ ਤਕ ਜੰਮਿਆ, ਕੋਈ ਓਹਨਾਂ ਦਾ ਸਾਨੀ।
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ’ਚ ਯਕਤਾ, ਉਹ ਤਿੰਨ-ਪੁਸ਼ਤੀ ਬਲਿਦਾਨੀ।
ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਸੀ ਏਲਚੀ ਘੱਲਿਆ, ਚੋਲੇ ਵਿੱਚ ਇਨਸਾਨੀ। (ਦੋਹੜੇ, ਫਰਤੂਲ ਚੰਦ ਫੱਕਰ, ਪੰਨਾ 65)
-ਜੇ ਗੋਬਿੰਦ ਅਵਤਾਰ ਨਾ ਹੁੰਦਾ, ਹਿੰਦ ਦਾ ਬੇੜਾ ਪਾਰ ਨ ਹੁੰਦਾ।
ਬੁੱਲੇ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਕਲਮ ਦੇ ਵਿੱਚੋਂ, ਇੰਝ ਹੋਇਆ ਇਜ਼ਹਾਰ ਨਾ ਹੁੰਦਾ।
ਜੋ ਕੁਝ ਅੱਖਾਂ ਵੇਖ ਰਹੀਆਂ ਨੇ, ਐਸਾ ਕੁਝ ਪਾਸਾਰ ਨ ਹੁੰਦਾ।
ਮੰਦਰਾਂ ਵਿਚ ਨ ਟੱਲ ਖੜਕਦੇ, ਪੂਜਾ ਲਈ ਕੋਈ ਤਿਆਰ ਨ ਹੁੰਦਾ।
ਨ ਕੋਈ ਹੁੰਦਾ ਰਾਮ ਉਪਾਸ਼ਕ, ਜਪਦਾ ਕੋਈ ਮੁਰਾਰ ਨ ਹੁੰਦਾ।
ਜੇ ਗੋਬਿੰਦ ਅਵਤਾਰ ਨ ਹੁੰਦਾ, ਹਿੰਦ ਦਾ ਬੇੜਾ ਪਾਰ ਨਾ ਹੁੰਦਾ। (ਜੇ ਗੋਬਿੰਦ ਅਵਤਾਰ ਨ ਹੁੰਦਾ,ਰੁਖਸਾਨਾ ਬੇਗਮ, ਪੰਨਾ 90)
-ਦਸਮ ਪਿਤਾ ਗੋਬਿੰਦ ਕਾ ਐਸਾ ਥਾ ਕਿਰਦਾਰ ਜਿਸ ਕੇ ਆਗੇ ਝੁਕ ਗਏ,
ਬੜੇ ਬੜੇ ਸਾਲਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਕੀ ਜਬ ਉੱਠੀ ਤਲਵਾਰ
ਦੁਸ਼ਮਨ ਸੇਨਾ ਕਾ ਕੀਆ ਚੁਨ ਚੁਨ ਕਰ ਸੰਹਾਰ। (ਦੋਹੇ, ਨਾਸਿਰ ਯੂਸਫ਼ਜ਼ਈ, ਪੰਨਾ 100)
-ਬਾਟੇ ਵਿਚ ਫੌਲਾਦ ਨੂੰ ਢਾਲ ਕੇ ਤੇ, ਦਾਤੇ ਖ਼ਾਲਸੇ ਤਾਈਂ ਛਕਾਇਆ ਹੋਇਆ।
ਖੰਡੇਧਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਜਨਮੇ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ, ਦਾਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੇ ਨਾਲ ਨੁਹਾਇਆ ਹੋਇਆ। (ਅਬੁਲਤਰਾਨੀ ਅਤੇ ਵਿਸਾਖੀ 1699, ਫਕੀਰ ਚੰਦ ਤੁਲੀ, ਪੰਨਾ 103-4)
-ਚਾਹੇ ਲੱਖ ਕੋਈ ਲਿਖਣ ਦੇ ਕਰੇ ਦਾਅਵੇ, ਤੇਰੇ ਮੇਚ ਦੇ ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਬੋਲ ਹੈ, ਨਹੀਂ।
ਸੂਰਜ ਸੱਚ ਦੇ ਸਾਹਵੇਂ ਖਲੋ ਸਕਣ, ਏਨੇ ਜੇਰੇ ਹਨ੍ਹੇਰਿਆਂ ਕੋਲ ਹੈ ਨਹੀਂ। (ਚਾਹੇ ਲੱਖ ਕੋਈ, ਸਤਿਨਾਮ ਸਿੰਘ ਕੋਮਲ, ਪੰਨਾ 106)
-ਵੇਖੇ ਸਮੇਂ ਅਣਗਿਣਤ ਇਨਸਾਨ ਏਥੇ, ਜ਼ਿਕਰ ਕਈਆਂ ਦਾ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸ ਹੋਇਆ।
ਅੱਖਾਂ ਗਈਆਂ ਚੁੰਧਿਆ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ, ਪਟਨੇ ਵਿੱਚ ਜਦ ਨੂਰੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੋਇਆ।
ਆਇਆ ਅੱਲਾ ਦਾ ਰੂਪ ਏ ਜੱਗ ਅੰਦਰ, ਭੀਖਣ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਓਦੋਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੋਇਆ।
ਅੱਜ ਤੋਂ ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, ਪ੍ਰਗਟ ਮਰਦ ਅਗੰਮੜਾ ਖਾਸ ਹੋਇਆ।(ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ, ਹਰੀ ਸਿੰਘ ‘ਜਾਚਕ’, ਪੰਨਾ 114)

ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਵੀਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਉੱਘੇ ਕਵੀ— ਡਾ. ਰਬਿੰਦਰ ਮਸਰੂਰ, ਡਾ. ਗੁਰਭਜਨ ਸਿੰਘ (ਗਿੱਲ), ਸ. ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਜ਼ਫ਼ਰ, ਸ. ਸੁਖਵੰਤ ਸਿੰਘ, ਸ. ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਸੰਧੂ), ਡਾ. ਧਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਉੱਭਾ), ਡਾ. ਵਨੀਤਾ, ਸ. ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ (ਬੁੱਟਰ), ਡਾ. ਇੰਦ੍ਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ, ਸ. ਜਗਮੋਹਨ ਸਿੰਘ, ਡਾ. ਸਤੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਵਰਮਾ, ਪ੍ਰਿੰ. ਚੰਨਣ ਸਿੰਘ ‘ਚਮਨ’ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦਪੁਰੀ, ਡਾ. ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਆਸ਼ਟ, ਸ. ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦਾਊਂ, ਸ. ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਮਰ, ਬੀ. ਸਰਬਜੀਤ ਕੌਰ ‘ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ’, ਡਾ. ਸੁਖਜਿੰਦਰ ਕੌਰ, ਸ. ਮਨਮੋਹਣ ਸਿੰਘ ‘ਮੋਹਣੀ’, ਸ. ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਰਤਨ, ਬੀ. ਜਗਜੀਤ ਕੌਰ ‘ਭੋਲੀ’, ਸ. ਕਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ‘ਨੂਰ’, ਸ. ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ‘ਬੱਲ’, ਸ. ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਚੌਧਰੀ, ਸ. ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ‘ਪਰਵਾਨਾ’, ਸ. ਚੈਨ ਸਿੰਘ ‘ਚੱਕਰਵਤੀ’, ਸ. ਹਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵੀਰ, ਸ. ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ‘ਆਰਟਿਸਟ’, ਸ. ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ‘ਤਾਰੀ’, ਡਾ. ਸਤਬੀਰ ਸਿੰਘ ‘ਸ਼ਾਨ’, ਸ. ਤਰਲੋਕ ਸਿੰਘ ‘ਦੀਵਾਨਾ’, ਬੀ. ਗੁਰਚਰਨ ਕੌਰ (ਕੋਚਰ), ਬੀ. ਪਰਮਜੀਤ ਕੌਰ ਸਰਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਸ. ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਮ ਸ਼ੁਮਾਰ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਾਵਿ-ਕਿਰਤਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।