ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਦਾ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਤੇ ਅਹਿਮ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਸਰਦਾਰ ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਮਾਤਾ ਧਰਮ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਹੋਇਆ। ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਾਦਾ ਸਰਦਾਰ ਹਰਿਦਾਸ ਸਿੰਘ ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਚੜਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਾਥੀ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਚੜਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਕਈ ਜੰਗਾਂ-ਯੁੱਧਾਂ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਸੰਨ 1762 ਈ. ਵਿਚ ਕੁੱਪ ਰਹੀੜੇ ਵਿਖੇ ਵਾਪਰੇ ‘ਵੱਡੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ’ ਦੌਰਾਨ ਸਰਦਾਰ ਚੜਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸਰਦਾਰ ਹਰਿਦਾਸ ਸਿੰਘ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦਲੇਰੀ ਨਾਲ ਲੜੇ। ਇਸੇ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਸਰਦਾਰ ਹਰਿਦਾਸ ਸਿੰਘ ਵੈਰੀਆਂ ਦੀ ਗੋਲੀ ਲੱਗਣ ਕਰਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਰਦਾਰ ਚੜਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਰਦਾਰ ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਵਿਚ ਉਸੇ ਰੁਤਬੇ ’ਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ। ਸਰਦਾਰ ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਚੜਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫੌਜ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦਿੱਤਾ। ਸਰਦਾਰ ਚੜਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਰਦਾਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਏ ਨੇ ਜਦ ਕਮਾਨ ਸੰਭਾਲੀ ਤਾਂ ਸਰਦਾਰ ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਹਰੇਕ ਜੰਗੀ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਦਲੇਰੀ ਅਤੇ ਜਵਾਂ-ਮਰਦੀ ਨਾਲ ਲੜੇ। ਜਿਸ ਤਹਿਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਚੱਠੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਰਸੂਲ ਨਗਰ, ਮਨਚਰ ਆਦਿ ਇਲਾਕੇ ਜਿੱਤਣ ਸਮੇਂ ਬੜੇ ਕਰਾਰੇ ਹੱਥ ਦਿਖਾਏ। ਇਸ ਦਲੇਰੀ ਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹਦਰੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬੱਲੋ ਕੀ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਵੀ ਜਾਗੀਰ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।

ਸੰਨ 1791 ਈ. ਵਿਚ ਜਦ ਸਰਦਾਰ ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਲੱਗਭਗ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਸੰਨ 1792 ਈ. ਵਿਚ ਸਰਦਾਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਆ ਤੇ 1798 ਈ. ਵਿਚ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸਰਦਾਰ ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ।

ਉਧਰ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸਰਦਾਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਸੰਨ 1780 ਈ. ਵਿਚ ਇਕ ਸਪੁੱਤਰ, ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਜੋਕਿ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਕੋਈ 11 ਕੁ ਸਾਲ ਵੱਡਾ ਸੀ, ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਆ ਮਿਸਲ’ ਦੀ ਕਮਾਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਸੰਭਾਲ ਲਈ। ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਸਰਦਾਰ (ਮਹਾਰਾਜਾ) ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਮੇਲ ਸਰਦਾਰ ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਹੋਇਆ।

ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੇ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ, ਅਤੇ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਉਸ ਦੇ ਮਾਮੇ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਹੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਧਾਰਮਿਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪਾਠ-ਪਠਨ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਅੱਠ ਕੁ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਆਪ ਨੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੀ ਤਾਲੀਮ ਵੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਸ਼ਤੋ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਵੀ ਚੰਗਾ ਗਿਆਨ ਸੀ।
ਸਰਦਾਰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਬਣ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਵਾਸਤੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਇੰਤਜ਼ਾਮਾਂ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਭਰਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਫੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀਆਂ ਤਨਖਾਹਾਂ ਦੇਣ ਦਾ ਵੀ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸੈਨਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਚੰਗੇ ਹਥਿਆਰ ਵੀ ਬਣਾਏ ਜਾਣ ਲੱਗੇ।

ਫੌਜੀ ਤਿਆਰੀ ਦੀ ਇਸੇ ਦੂਰ ਅੰਦੇਸ਼ੀ ਅਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਾਉਂ ਤਿਆਰੀ ਵਾਸਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਘੋੜ-ਸਵਾਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤਰ ਵਿੱਦਿਆ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦਾ ਕਾਰਜ ਵੀ ਆਪਣੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਹੇਠ ਅਰੰਭਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਬੱਚਾ ਪਲਟਨ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਜੋ ਕਿ ਲੱਗਭਗ 11 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤਕ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲੇ ਹੀ ਰਿਹਾ ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਮਾਮੇ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਲਾਹੌਰ ਪੁੱਜਾ ਤਾਂ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਹੋਇਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜਦ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਉ-ਦਾਦੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀਆਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬੱਚਾ ਪਲਟਨ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਕਰ ਲਿਆ। ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਪਹਿਲੇ ਮੇਲ ਬਾਰੇ ਬਾਬਾ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਹੋਤੀ ਮਰਦਾਨ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ “ਸੰਨ 1805 ਈ. ਦਾ ਬਸੰਤੀ ਦਰਬਾਰ ਇਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਇਕੱਠ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਚ ਨੌਜਵਾਨ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸ਼ੇਰਿ ਪੰਜਾਬ ਕੋਲੋਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਆਪਣੇ ਜੰਗੀ ਕਰਤੱਬਾਂ ਦੇ ਦੱਸਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਮਿਲਿਆ।” ਬੱਚਾ ਪਲਟਨ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਹੋ ਕੇ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜੰਗਜੂ ਯੋਧਿਆਂ, ਸੂਰਬੀਰਾਂ ਵਾਲੇ ਕਰਤੱਵ ਨਿਭਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਦ ਨਵਾਬ-ਕਸੂਰ, ਨਵਾਬ-ਮੁਲਤਾਨ ਤੇ ਰਈਸ ਇਲਾਕਾ ਝੰਗ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਕੇ ਜੰਮੂ ਤੇ ਕਾਂਗੜੇ ਦੇ ਰਾਜੇ ਤੋਂ ਬਕਾਇਦਾ ਕਰ ਵਸੂਲਿਆ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਭੰਗੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਵਿਚ ਯੋਧਾ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਨਾਲ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਇਕ ਦਿਨ ਜਦ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ’ਤੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਇਕ ਸ਼ੇਰ ਨਾਲ ਹੱਥੋਂ-ਹੱਥੀਂ ਹੋਈ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਉਸ ਸ਼ੇਰ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਖੁਸ਼ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ‘ਨਲਵਾ’ਦੇ ਖ਼ਿਤਾਬ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ ਅਤੇ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਰਦਾਰੀ ਦਾ ਰੁਤਬਾ ਤੇ ਜਾਗੀਰ ਆਦਿ ਵੀ ਦਿੱਤੀ।

ਸ. ਸਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਸ਼ੋਕ ‘ਸ਼ੇਰ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ’ ਵਾਲੀ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਮਿਸਟਰ ਮੈਕਗਰੇਗਰ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ ਦ ਸਿੱਖਸ’ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨੇਮ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਹਰੇਕ ਸਾਲ ਆਪਣੇ ਯੋਧਿਆਂ ਸਮੇਤ ਦਰਿਆ ਰਾਵੀ ਤੇ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਇਲਾਕਾ ਪਹਾੜ ਵੱਲ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲਈ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਘਣੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਜਦ ਸ਼ੇਰ ਨਿਕਲਦਾ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜਵਾਨ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਜਾਂ ਤੀਰ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਥਾਵੇਂ ਢਾਲ, ਤਲਵਾਰ ਜਾਂ ਬਰਛੀ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਜਿਹੜਾ ਜਵਾਨ ਹੌਂਸਲਾ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ੇਰ ਨੂੰ ਮਾਰ ਲੈਂਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜੇ ਵੱਲੋਂ ਉੱਚੇ ਦਰਜੇ ਦਾ ਫੌਜੀ ਅਹੁਦਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। . . . ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਸੀ।

ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਇਕ ਬਹਾਦਰ ਤੇ ਨਿਡਰ ਯੋਧਾ ਸੀ, ਉਹ ਉੱਚੇ ਇਖ਼ਲਾਕ ਤੇ ਦੂਰ-ਅੰਦੇਸ਼ੀ ਸੋਚ ਦਾ ਵੀ ਧਾਰਨੀ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ’ਤੇ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦਾ ਕਾਫੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ, ਜਿਸ ਸਦਕਾ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਨੂੰ 800 ਸਵਾਰ ਤੇ ਪੈਦਲ ਫੌਜ ਦਿੱਤੀ। ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੌਰਾਨ ਅਨੇਕਾਂ ਹੀ ਲੜਾਈਆਂ ਲੜੀਆਂ। ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਬਹੁਤ ਲੰਮਾ-ਚੌੜਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ 1806, 1807 ਅਤੇ 1808 ਈ. ਵਿਚ ਇਲਾਕਾ ਹਿਠਾੜ ਸਤਲੁਜ ਉੱਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਤਿੰਨ ਧਾਵੇ ਕੀਤੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਧਾਵਿਆਂ ਵਿਚ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ, ਦੀਵਾਨ ਮੁਹਕਮ ਚੰਦ, ਸਰਦਾਰ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਆਦਿ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਰਦਾਰ ਆਪੋ-ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਸਮੇਤ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਨਾਲ ਸਨ। ਜਦ 1806 ਈ. ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਦੀਵਾਨ ਮੁਹਕਮ ਚੰਦ ਨੇ ਹਰੀਕਾ ਪੱਤਣ ਲੰਘ ਕੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਤਕ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਫਤਿਹ ਕਰਨ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿਚ ਵੀ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਸੀ।

ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਜਦ ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਤਾਂ ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਇਕ ਬਾਹੀ ਦੀਵਾਨ ਮੁਹਕਮ ਚੰਦ ਤੇ ਦੂਜੀ ਬਾਹੀ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਨੇ ਪੱਕੀ ਕਰਵਾਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਤੇ ਮੋਹਕਮ ਚੰਦ ਨੇ ਕੋਟਕਪੂਰੇ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਅਗਾਂਹ ਵਧਦੇ ਗਏ।

ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਆਂਢ-ਗੁਆਂਢ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਫੌਜੀ ਘੇਰੇ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਸੀ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰੋਧੀ ਤਾਕਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਸੂਰ, ਮੁਲਤਾਨ, ਝੰਗ, ਮਨਕੇਰਾ, ਜੰਮੂ- ਕਸ਼ਮੀਰ ਆਦਿ ਕਈ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਹੁਕਮਰਾਨ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੀ ਈਨ ਮੰਨ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਪਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਕਿਤੋਂ ਨਾ ਕਿਤੋਂ ਉਹ ਆਕੀ ਸਨ। ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਨਿਯੰਤਰਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਲਈ ਫਰਵਰੀ, ਸੰਨ 1807 ਈ. ਵਿਚ ਕਸੂਰ ’ਤੇ ਚੜਾਈ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਨੇ ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹੋ ਕੇ ਇਕ ਫੌਜੀ ਡਵੀਜ਼ਨ ਦੀ ਕਮਾਨ ਸੰਭਾਲੀ, ਇਸ ਸਮੇਂ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਨਾਲ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਸਰਦਾਰ ਹੋਰ ਵੀ ਸਨ। ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਕਸੂਰ ਦੇ ਨਵਾਬ ਕੁਤਬਦੀਨ ਨੂੰ ਮਾਤ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਉਸ ਕੋਲੋਂ ਉਸ ਦਾ ਜੰਗੀ ਸਾਮਾਨ ਖੋਹ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਸਭ ਦੇਖ ਕੇ ਨਵਾਬ ਕੁਤਬਦੀਨ ਦੌੜ ਕੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਜਾ ਵੜਿਆ। ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਕਸੂਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਓਂ ਘੇਰ ਲਿਆ ਅੰਤ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਨੇ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਰਾਤੋ-ਰਾਤ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਨੀਹਾਂ ਵਿਚ ਬਾਰੂਦ ਦੱਬ ਕੇ ਅੱਗ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ। ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਫਸੀਲ ਉੱਡ ਗਈ ਤੇ ਕੁਤਬਦੀਨ ਨੂੰ ਫੜ੍ਹ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਸੂਰ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿਚ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਦੀ ਨਿਰਭੈਤਾ ਅਤੇ ਯੋਗਤਾ ’ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ 30 ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਦਿੱਤੀ।

ਕਸੂਰ ਦੀ ਫਤਿਹ ਉਪਰੰਤ ਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਇਲਾਕੇ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੁਲਤਾਨ ਵੱਲ ਰੁਖ਼ ਕੀਤਾ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦਾ ਮੁਲਤਾਨ ਉੱਤੇ ਇਹ ਚੌਥਾ ਹਮਲਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਸੂਰ ਦੀ ਜੰਗ ਪਿੱਛੇ ਨਵਾਬ ਕੁਤਬਦੀਨ ਕਸੂਰੀਏ ਨੂੰ ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਚੁੱਕਣਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਮੁਲਤਾਨ ਦਾ ਹਾਕਮ ਨਵਾਬ ਮੁਜ਼ੱਫਰ ਖਾਨ ਸੀ। ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਫਰਵਰੀ, 1810 ਈ. ਨੂੰ ਮੁਲਤਾਨ ਪੁੱਜ ਗਈਆਂ ਤੇ ਮੁਜ਼ੱਫਰ ਖਾਨ ਨੂੰ ਮਾਲੀਆ ਤਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਆਖਿਆ ਪਰੰਤੂ ਉਹ ਨਾ ਮੰਨਿਆ। ਘਮਾਸਾਨ ਯੱੁਧ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰ ਕੇ ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਪੱਛਮੀ ਗੁਠੇ ਕੰਧਾਂ ਹੇਠ ਟੋਏ ਪੁਟਵਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਬਾਰੂਦ ਵਿਛਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਕੰਧ ਢਹਿ ਗਈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਕੰਧ ਢਹਿਣ ਕਰਕੇ ਕੰਧ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ, ਸਰਦਾਰ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀ ਤੇ ਸਰਦਾਰ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਣ ਵੱਜੀਆਂ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਤਿੰਨੇ ਸਰਦਾਰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਏ। ਗੰਭੀਰ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸਰਦਾਰ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਿਆ। ਬਾਰੂਦੀ ਹਮਲੇ ਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਕਾਰਨ ਨਵਾਬ ਮੁਜ਼ਫੱਰ ਖਾਨ ਡਰ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਗੋਡੇ ਟੇਕ ਦਿੱਤੇ। ਇਸ ਜਿੱਤ ਨਾਲ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਦੀ ਯੁੱਧ ਨੀਤੀ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਤਹਿਤ ਉਸ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰ ਵਜੋਂ 20 ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਦੀ ਸਲਾਨਾ ਜਾਗੀਰ ਦੀ ਹੋਰ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।

ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਦੀ ਅਦੁੱਤੀ ਅਤੇ ਲਾਮਿਸਾਲ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਤੇ ਦੂਰ-ਅੰਦੇਸ਼ੀ ਸੋਚ ਕਰਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਹਰੇਕ ਕਾਰਜ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਸਲਾਹ ਜ਼ਰੂਰ ਲੈਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ’ਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦੇ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਕਬੂਲਿਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲੇ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਵੀ ਬਖ਼ਸ਼ੀ। ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਇਕ ਸੂਰਬੀਰ ਯੋਧਾ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਕ ਸਫਲ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਤੇ ਭਵਨ-ਨਿਰਮਾਣ ਕਲਾ ਵਿਚ ਵੀ ਚੰਗੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਰੱਖਦੇ ਸੀ। ਜਿਸ ਸਦਕਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁੱਜਰਾਂਵਾਲੇ ਵਿਖੇ ਇਕ ਹਵੇਲੀ ਵੀ ਬਣਵਾਈ ਤੇ ਗਲੀਆਂ ਤੇ ਕੂਚੇ ਪੱਕੇ ਕਰਵਾਏ। ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਦੀ ਯੋਗ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਾਰਚ 1812 ਈ. ਨੂੰ ਪੱਛਮੀ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਤੋਂ 10 ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਦੀ ਖਿਰਾਜ਼ ਦੀ ਵਸੂਲੀ ਵੀ ਕੀਤੀ।

ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੂਰ-ਅੰਦੇਸ਼ੀ ਸੋਚ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਗੱਲ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਅਟਕ ਨੂੰ ਜਿੱਤੇ ਬਿਨਾਂ ਪੰਜਾਬ ਅੰਦਰ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਮਹੌਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ। ਅਟਕ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਪਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵੱਲੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਧਾੜਵੀ ਅਟਕ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਆਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਅਟਕ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਸਦਾ ਤੋਂ ਹੀ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼-ਦੁਵਾਰ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਦੇ ਨਾਲ ਦੀਵਾਨ ਮੋਹਕਮ ਚੰਦ ਅਤੇ ਸ. ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਜਰਨੈਲਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਭੇਜਿਆ। ਜਿਸ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਇਹ ਨਿਕਲਿਆ ਕਿ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਕੇ ਅਟਕ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਦੋਸਤ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਨ ਹਾਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸੰਨ 1813 ਈ. ਵਿਚ ਅਟਕ ’ਤੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ। ਅਟਕ ਦੇ ਘਮਾਸਾਨ ਯੱੁਧ ਵਿਚ ਲੱਗਭਗ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਅਫ਼ਗਾਨ ਸਿਪਾਹੀ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਅਟਕ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਉੱਤੇ ਖਾਲਸਾਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਝੁਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਕਸੂਰ, ਮੁਲਤਾਨ, ਅਟਕ ਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਇਲਾਕਿਆਂ ਸਮੇਤ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਨੂੰ ਵੀ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ।

ਪ੍ਰੋ. ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ “ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਦੀ ਹੱਦ-ਬੰਦੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਬਲ ਤਕ ਲੈ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਚੰਦਰ ਗੁਪਤ ਅਤੇ ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿਚ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਬਲ ਫਤਿਹ ਕਰ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਤਕ ਰਾਜ ਵੀ ਵਧਾ ਲਿਆ ਜਾਵੇ।” . . .

ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਵੀ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਹੇਠ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਅਪ੍ਰੈਲ 1819 ਈ. ਨੂੰ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਨੂੰ ਕਸ਼ਮੀਰ ’ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਭੇਜਿਆ। ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ, ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਵੀ ਸਨ। ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਰਾਜੌਰੀ ਤੋਂ ਪੁੰਛ, ਸ੍ਰੀ ਨਗਰ ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਸ਼ਮੀਰ ਉੱਤੇ ਵੀ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਜਦ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿਖੇ ਇਸ ਲੜਾਈ ਦੌਰਾਨ ਗਵਰਨਰ ਜਬਾਰ ਖਾਨ ਅਚਾਨਕ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਬਾਰ ਖਾਨ ਦੀ ਬਾਂਹ ਵੱਢ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਵਾਪਸ ਨੱਸ ਗਈਆਂ। ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅਗਸਤ 1820 ਈ. ਵਿਚ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ‘ਗਵਰਨਰ’ ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਵਿਗੜੇ ਹੋਏ ਰਾਜ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੁਨਰ-ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਕੇ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਬਣਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਕਈ ਅਹਿਮ ਕਾਰਜ ਕੀਤੇ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਦਸਤਕਾਰੀ ਦੇ ਕੰਮ, ਸ਼ਾਲਾਂ ਦੁਸ਼ਾਲੇ, ਪਸ਼ਮੀਨੇ ਤੇ ਰੇਸ਼ਮ ਦੇ ਵਪਾਰ ਨੂੰ ਪੁਨਰ-ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤਾ। ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਦ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿਚ ਅਮਨ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿਖੇ ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਾਲ ਇਕ ਸਿੱਕਾ ਚਲਾਇਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਹਰੀ ਸਿੰਘੀਆ ਰੁਪਈਆ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਹਰੀ ਸਿੰਘੀ ਰੁਪਈਏ ਵਾਂਗ ‘ਹਰੀ ਸਿੰਘੀ ਪੈਸੇ’ ਵੀ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਟਕਸਾਲ ਵਿੱਚੋਂ ਢਲਵਾਏ ਜਾਣ ਲੱਗੇ। ਰੁਪਈਏ ਉੱਪਰ ਲਾਹੌਰ ਤੇ ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ (ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਦੀ ਟਕਸਾਲ ਦੇ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਸਿੱਕੇ ਵਾਂਗ ਫ਼ਾਰਸੀ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਇਬਾਰਤ ਲਿਖੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ:

ਦੇਗ ਤੇਗੋ ਫ਼ਤਹ ਨੁਸਰਤ ਬੇਦਰੰਗ। ਯਾਫਤ ਅਜ਼ ਨਾਨਕ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ।

ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ, ਆਰਥਿਕ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕਈ ਅਹਿਮ ਕਾਰਜ ਕੀਤੇ।

ਮੁੱਕਦੀ ਗੱਲ, ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਦਾ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿਚ ਅਹਿਮ ਯੋਗਦਾਨ ਰਿਹਾ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਉਹ ਸੱਜੀ ਬਾਂਹ ਵਾਂਗ ਵਿਚਰਿਆ। ਸੰਨ 1821 ਈ. ਨੂੰ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਨੇ ਮਾਂਗਲੀ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਫਤਿਹ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਸ. ਨਲਵਾ ਨੇ ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ ਤੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵੀ ਲੜੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਅਹਿਮ ਕੜ੍ਹੀ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਨੂੰ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਵਿਚ ਮਿਲਾਉਣ ਦੀ ਵੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ’ਤੇ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਸੀ ਪਰੰਤੂ ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਬਾਰਕਜਈ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਮਾਲੀਆ ਦੇਣ ਸਮੇਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅੱਖਾਂ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਨੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਲਈ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੰਵਰ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਤਕੜੀ ਫੌਜ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਨੂੰ ਭੇਜੀ। ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਵੀ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਅਤੇ ਸੁਲਤਾਨ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਨ ਤਾਂ ਬਿਨਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤੇ ਹੀ ਦੌੜ ਗਿਆ। ਪਰ ਹਾਜ਼ੀ ਖਾਂ ਕੱਕੜ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ ਪਰ ਉਹ ਵੀ ਛੇਤੀ ਮੈਦਾਨ ਛੱਡ ਕੇ ਭੱਜ ਗਿਆ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ।

ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਤੇ ਆਖਰੀ ਜੰਗ ‘ਜਮਰੌਦ’ ਦੀ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਅੰਦਰ ਹਮਲਾਵਾਰਾਂ ਦੇ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਦਾ ਮੁੱਖ ਰਸਤਾ ਦੱਰਾ ਖੈਬਰ ਰਾਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਰਾਹ ਜਿਹੜਾ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਤੋਂ ਕਾਬਲ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੱਰਾ ਖੈਬਰ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ। ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਨੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਥੇ ਇਕ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਮਰੌਦ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕੇਵਲ ਇੰਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਨੇ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਈ ਹੋਰ ਕਿਲੇ੍ਹ ਜਿਵੇਂ ਕਿ: ਬੁਰਜ ਹਰੀ ਸਿੰਘ, ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਾੜਾ, ਕਿਲ੍ਹਾ ਮਿਚਨੀ, ਕੱਚੀਗੜ੍ਹੀ, ਸ਼ੰਕਰਗੜ ਗੜ੍ਹੀ ਆਦਿ ਕਈ ਹੋਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵੀ ਬਣਵਾਏ। ਜਮਰੌਦ ਦੇ ਕਿਲੇ੍ਹ ਬਾਰੇ ਜਦ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਅਫਗਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਹੋਣਾ ਆਪਣੇ ਲਈ ਖ਼ਤਰਾ ਜਾਪਿਆ। ਉਧਰੋਂ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਦੀ ਤਬੀਅਤ ਕੁਝ ਵਿਗੜ ਗਈ ਤੇ ਉਹ ਬੀਮਾਰ ਪੈ ਗਏ। ਅਫਗਾਨੀ ਹਾਕਮ ਦੋਸਤ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਂ ਨੂੰ ਜਦ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਭਣਕ ਪਈ ਕਿ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ ਤੇ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਵੀ ਬਿਮਾਰ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੌਕਾ ਹੱਥੋਂ ਖੁੰਝਣ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਜਮਰੌਦ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ’ਤੇ ਚੜਾਈ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਫੌਜ ਵਿਚ ਦੋਸਤ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਨ ਦੇ ਪੰਜ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਤੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇ ਲੱਗਭਗ ਪਠਾਣ ਤੇ ਗਾਜ਼ੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ।

ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵਿਖੇ ਬੀਮਾਰੀ ਨਾਲ ਲੜ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੀ ਫੌਜ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਹਿੱਸਾ ਕੰਵਰ ਨੌਨਿਹਾਲ ਦੇ ਵਿਆਹ ’ਤੇ ਲਾਹੌਰ ਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕਿਲ੍ਹਾ ਜਮਰੌਦ ਵਿਚ ਸਰਦਾਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਮੀਰਪੁਰੀਏ ਕੋਲ 800 ਪੈਦਲ, 200 ਸਵਾਰ, 80 ਤੋਪਖਾਨੇ ਤੇ ਗੋਲੇਦਾਜ 10 ਵੱਡੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਤੇ 12 ਹਲਕੀਆਂ ਪਹਾੜੀ ਤੋਪਾਂ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਛੇਤੀ ਤੋਂ ਛੇਤੀ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਭੇਜਣ ਲਈ ਸੁਨੇਹੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਭੇਜੇ ਗਏ ਪਰ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਡੋਗਰਾ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਚਿੱਠੀਆਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹੱਥ ਨਾ ਲੱਗਣ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆ। ਉਧਰੋਂ ਅਫਗਾਨੀ ਫੌਜਾਂ ਲੁੰਡੀਖਾਨੇ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਜਮਰੌਦ ਪਹੁੰਚ ਗਈਆਂ, ਉੱਥੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਮੌਜੂਦ ਸਰਦਾਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬੇਸ਼ੱਕ ਪਠਾਣਾਂ ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨਾ ਆਉਣ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਪਠਾਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਕਰ ਕੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਕੰਧ ਨੂੰ ਉਡਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਮੁਹੱਈਆ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸ੍ਰੋਤ ’ਤੇ ਵੀ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਪਠਾਣ ਡਰ ਦੇ ਮਾਰੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਨਾ ਹੋਏ। ਸਰਦਾਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰ ਕੇ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਜੋ ਕਿ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵਿਖੇ ਬੀਮਾਰੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਸੀ, ਦੀ ਮਦਦ ਲੈਣ ਲਈ ਇਕ ਬੀਬੀ (ਹਰਸ਼ਰਨ ਕੌਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪਤੀ ਜੋ ਅਜੇ ਨਵੇਂ-ਨਵੇਂ ਸਿੰਘ ਸਜੇ ਸਨ) ਰਾਹੀਂ ਇਕ ਚਿੱਠੀ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਨੂੰ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਭੇਜੀ।

ਜਦੋਂ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜਮਰੌਦ ਬਾਰੇ ਸਾਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਨਾ ਪਹੁੰਚਣ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਹ ਬੀਮਾਰੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਹੀ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਫੌਜ ਲੈ ਕੇ ਜਮਰੌਦ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਏ ਅਤੇ ਖ਼ੁਦ ਵੀ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਫੌਜੀ ਮਦਦ ਲਈ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਬੀਮਾਰ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਜਿਸ ਬੀਰਤਾ, ਸਾਹਸ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨਾਲ ਲੜਿਆ ਉਸ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਕਿਧਰੇ ਵੀ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਲੜਨ ਤੇ ਦਲੇਰੀ ਦਿਖਾਉਣ ਸੰਬੰਧੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਿੱਸਾਕਾਰ ਕਾਦਰਯਾਰ ਨੇ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿਚ ਸ. ਨਲਵਾ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨੂੰ ਇੰਝ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ:

ਕਾਫ ਕੋਈ ਜਹਾਨ ਤੇ ਨਹੀ ਹੋਣਾ, ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਜਿਹਾ ਵੱਡੀ ਓਟ ਵਾਲਾ।
ਪਹਿਲਾ ਹੱਥ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਦਸਿਆ ਸੂ, ਕਿਲਾ ਫਤ੍ਹੇ ਕੀਤਾ ਸਿਆਲਕੋਟ ਵਾਲਾ।
ਦੂਜਾ ਹੱਥ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਸੂ, ਕਿਲਾ ਮਾਰ ਮੋਇਆ ਜਮਰੌਦ ਵਾਲਾ। . . .

ਜਦ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਜਮਰੌਦ ਵਿਖੇ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਅਫਗਾਨੀ ਫੌਜੀਆਂ ਦੇ ਪੈਰ ਉਖੜਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ। ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚੋਂ ਭੱਜ ਗਿਆ ਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੀਆਂ 14 ਤੋਪਾਂ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਲੈ ਲਈਆਂ। ਅਫਗਾਨੀਆਂ ਦੀ ਫੌਜਾਂ ਪਿਛਾਂਹ ਨੂੰ ਭੱਜਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਦੇ ਇਕ ਸਰਦਾਰ ਨਿਧਾਨ ਸਿੰਘ ਪੰਜ ਹੱਥਾ ਨੇ ਪਠਾਣਾਂ ਦਾ ਦੱਰੇ ਤਕ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ, ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਵੀ ਦੱਰੇ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਪਰ ਇੱਥੇ ਇਕ ਗੁਫਾ ਵਿਚ ਲੁਕੇ ਹੋਏ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ’ਤੇ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਪਹਿਲੀ ਗੋਲੀ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੱਟ ਵਿਚ ਵੱਜੀ ਪਰ ਦੂਜੀ ਗੋਲੀ ਉਸ ਦੀ ਛਾਤੀ ਦੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਵੱਜੀ ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਧੱਸ ਗਈ। ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਸਰਦਾਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਨੂੰ ਘੋੜੇ ਤੋਂ ਉਤਰਵਾ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਬੰਨ੍ਹਵਾ ਦਿੱਤੇ। ਪਰ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਪਲਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਸਿੱਖ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਥੰਮ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਿਆ।

ਆਪਣੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਆਖੀ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਤਦ ਤਕ ਬਾਹਰ ਨਾ ਕੱਢੀ ਜਾਵੇ ਜਦ ਤਕ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਤੋਂ ਹੋਰ ਫੌਜੀ ਮਦਦ ਨਹੀਂ ਆ ਜਾਂਦੀ। ਇਹ ਘਟਨਾ ਸੰਨ 1837 ਈ. ਵਿਚ ਵਾਪਰੀ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਜਦ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਲੱਗੀ ਤਾਂ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਹੰਝੂ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਰੋਇਆ। ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ’ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇ ਦਿਲ੍ਹੀ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਕਵੀ ਕਾਦਰਯਾਰ ਇੰਝ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ:

ਐਨ-ਐਨ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਗੱਲ ਸਮਝੀ, ਰੋ ਰੋ ਕੇ ਨੀਰ ਰਵਾਂ ਹੋਇਆ।
ਚਲੇ ਦਰਦ ਨਾ ਠਲ੍ਹੀਆਂ ਜਾਣ ਹੰਝੂ, ਅੱਜ ਸ਼ਾਹ ਤੇ ਬੜਾ ਤੂਫਾਂ ਹੋਇਆ