ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪੰਨੇ ਫਰੋਲਦਿਆਂ ਸਾਨੂੰ ਏਨਾ ਕੁਝ ਲੱਭ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਉਸ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਵੀ ਛੋਟਾ ਪੈ ਜਾਵੇ। ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਪਰਤ-ਦਰ-ਪਰਤ ਸਾਨੂੰ ਅਤੀਤ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਹਿਲੂਆਂ ਨਾਲ ਰੂਬਰੂ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੇ ਗੇੜ ਅੰਦਰ ਕਿਧਰੇ ਅਲੋਪ ਜਾਂ ਧੁੰਦਲੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।
ਗੁਰੂ-ਕਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖ-ਰਾਜ ਕਾਲ ਦੀਆਂ ਅਣਗਿਣਤ ਹੀ ਅਜਿਹੀਆਂ ਗਾਥਾਵਾਂ, ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਭਰਿਆ ਇਤਿਹਾਸ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਾਨੂੰ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿੰਝ ਸਾਡੇ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖਿਆਂ ਨੇ ਘਾਲਣਾਵਾਂ ਘਾਲ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਉਸਾਰੇ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਮਹੱਲ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ। ਇਹ ਅਣਗਿਣਤ ਸੂਰਬੀਰ ਯੋਧੇ ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਸ ਧਰਤੀ ਜਾਂ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ’ਤੇ ਉਹ ਖੇਤਰ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪੰਜਾਬੋਂ ਬਾਹਰ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਅੰਦਰ ਸਦਾ ਲਈ ਅਮਰ ਹੋ ਗਏ।

ਇਸੇ ਹੀ ਲੜ੍ਹੀ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਕਸਬਾ ‘ਮਜੀਠਾ’ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਹੋਤੀ ਮਰਦਾਨ ਪੁਸਤਕ ‘ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੇ ਉਸਰਈਏ’ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ:- “ਮਜੀਠਾ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਕ ਐਸੀ ਅਛੂਤੀ ਖਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਮ ਸੁਣਨ ’ਤੇ ਹੀ ਖਾਲਸਾ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਲਹੂ ਉਛਾਲੇ ਖਾਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।” (ਪੰਨਾ 99) ਇਸੇ ਮਜੀਠੇ ਕਸਬੇ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਨੌਧ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਦੇ ਘਰਾਣੇ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸਰਦਾਰ ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਦਾ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਵਿਕਾਸ, ਵਿਸਥਾਰ ਤੇ ਸੰਚਾਲਣ ਵਿਚ ਅਹਿਮ ਯੋਗਦਾਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਰਦਾਰ ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਜਗੀਰਦਾਰ ਸਰਦਾਰ ਨੌਧ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ 1768 ਈ. ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਸਰਦਾਰ ਨੌਧ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਸਰਦਾਰ ਅਮੀਰ ਸਿੰਘ ਬੱਗਾ (ਭੱਗਾ) ਦੀ ਭੈਣ ਨਾਲ ਵਿਆਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਰਦਾਰ ਅਮੀਰ ਸਿੰਘ ਧਰਮ ਕੋਟ ਬੱਗਾ (ਭੱਗਾ) ਦਾ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮੰਨਿਆ-ਪ੍ਰਮੰਨਿਆ ਸਰਦਾਰ ਸੀ। ਸਰਦਾਰ ਨੌਧ ਸਿੰਘ ਉਸ ਸਮੇਂ 2500 ਰੁਪਏ ਸਾਲਾਨਾ ਜਾਗੀਰ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ। ਸ. ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰਜ਼ਾਦਾ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਤਵਾਰੀਖ਼ ਮਜੀਠਾ’ ਅਨੁਸਾਰ:-

“1804 ਈ. ਦੀ ਵੈਸਾਖੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਇਕ ਬੜਾ ਭਾਰੀ ਫ਼ੌਜੀ ਦਰਬਾਰ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਮਾਤਹਿਤ ਸਰਦਾਰ ਤੇ ਜਰਨੈਲ ਚੋਣਵੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਲੈ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਏ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਹੁਦੇ ਵੰਡੇ ਅਤੇ ਸ. ਨੌਧ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 400 ਅਸਵਾਰ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ ਦਿੱਤੀ।” (ਪੰਨਾ 65)

1788 ਵਿਚ ਸਰਦਾਰ ਨੌਧ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ-ਸਰਦਾਰ ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਬੱਗਾ (ਭੱਗਾ) ਅਧੀਨ ਰਹਿ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਰਦਾਰ ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫੌਜ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਕੇ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਲਈ ਕਈ ਅਹਿਮ ਘਾਲਣਾਵਾਂ ਘਾਲੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਦਕਾ ਇਹ ‘ਖਾਲਸਾ ਦਰਬਾਰ’ ਦੀਆਂ ਅਹਿਮ ਤੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਵਿਚ ਜਾਣੇ ਜਾਣ ਲੱਗੇ।

ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਮਜੀਠੀਆ ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ, ਜੋ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਰਬਾਰ (ਖਾਲਸਾ ਦਰਬਾਰ) ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫੌਜ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਬੇਅੰਤ ਜੌਹਰ ਦਿਖਾਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਾਰਜ-ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਅਤੇ ਜਰਨੈਲੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਕਾਰਨ ਸੰਨ 1804 ਈ. ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਘੋੜ-ਸਵਾਰਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਦਾ ਸੈਨਾ-ਨਾਇਕ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਆਪਣੀ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਯੋਗਤਾ ਸਦਕਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1809 ਈ. ਵਿਚ ਕਾਂਗੜੇ ਅਤੇ ਕੁੱਲੂ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦਾ ਕਾਰਜ-ਭਾਰ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਕਾਂਗੜੇ ਦੀ ਜਿੱਤ ਬਾਬਤ ਸ. ਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਗਿੱਲ ਵਡਾਲਵੀ) ਕ੍ਰਿਤ ਪੁਸਤਕ ‘ਮਜੀਠੀਆ ਬੰਸਾਵਲੀ ਘਰਾਣੇ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ’ ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ— “1809 ਈ. ਨੂੰ ਜਦ ਗੋਰਖਿਆਂ ਨੇ ਮੁੜ ਰਾਜਾ ਸੰਸਾਰ ਚੰਦ ਕਾਂਗੜੇ ਵਾਲੇ ’ਤੇ ਭਾਰੀ ਫੌਜ ਲੈ ਕੇ ਚੜਾਈ ਕੀਤੀ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਟ ਕਾਂਗੜੇ (ਕਿਲ੍ਹੇ) ਵਿਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਰਾਜੇ ਸੰਸਾਰ ਚੰਦ ਨੇ ਜਦ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗੋਰਖਿਆਂ ਹੱਥੋਂ ਬਚਣਾ ਅਸੰਭਵ ਸਮਝਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਾਂਗੜੇ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਦੇਣਾ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਕੇ ਫੌਜੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਿਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਗੋਰਖਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸਖਤ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਭਾਰੀ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਦਾਨ ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਹੱਥ ਲੱਗਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਥਾਪਾ ਗੋਰਖੇ ਜਰਨੈਲ ਨੂੰ ਭਜਾ ਕੇ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਜੰਗ ਵਿਚ ਸਰਦਾਰ ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਬਹੁਤ ਹੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਲੜੇ।” (ਪੰਨਾ 99-100)

‘The Encyclopaedia of Sikhism ਅਨੁਸਾਰ : In August 1809, he (S. Desa Singh) was appointed com-mandants of the fort of kangra after Ranjit Singh had accupied it driving away the Gurkha General, Amar Singh Thapa. (P. 555)

ਬਾਬਾ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਹੋਤੀ ਮਰਦਾਨ ‘ਰਈਸਾਨੇ ਪੰਜਾਬ’ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ— “ਸਰਦਾਰ ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ ਆਪਣੀ ਵਰਯਾਮਤਾ ਅਤੇ ਸਿਆਣਪ ਲਈ ਖਾਲਸਾ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਬੜਾ ਨਾਮੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਨਿਜ਼ਾਮਤ ਸਮੇਂ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਰੋਅਬ ਤੇ ਸਿਆਣਪ ਦਾ ਸੰਮਿਲਤ ਵਰਤਾਵ ਐਸੀ ਸੁਚੱਜਤਾ ਨਾਲ ਵਰਤਿਆ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰੇ ਰਾਜੇ ਖਾਲਸੇ ਰਾਜ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਦੀ ਨਿਜ਼ਾਮਤ ਵਿਚ ਮਿਲ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਇਹ ਹਨ:- ਕਾਂਗੜਾ, ਚੰਬਾ, ਨੂਰਪੁਰ, ਕੋਟਲਾ, ਸ਼ਾਹਪੁਰ, ਜਸਰੋਟਾ ਬਸੌਲੀ, ਮਾਨਕੋਤ, ਜਸਵਾਨ, ਸੀਬਾ, ਗੁਲੇਰ, ਕਹਿਲੂਰ, ਮੰਡੀ ਸੁਕੇਤ, ਕੁੱਲੂ ਅਤੇ ਦਾਤਾਰਪੁਰ।” (ਪੰਨਾ 99) ਇਸ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ‘ਕੋਹਿਸਤਾਨ’ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। 1811 ਈ. ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਸਰਦਾਰ ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਵੱਲੋਂ ਕਿਲ੍ਹਾ ਕੋਟਲਾ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਨਾਮ ਵਜੋਂ ਸੱਤ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਦੀ ਹੋਰ ਜਾਗੀਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਲਗਵਾਈ। ਸੰਨ 1818 ਈ. ਵਿਚ ਸਰਦਾਰ ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕੰਵਰ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਮੁਲਤਾਨ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਉੱਤੇ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਆਪ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ ਦੀਆਂ ਸੈਨਿਕ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ।

ਸਰਦਾਰ ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਨੇ ਜਿੱਥੇ ‘ਖਾਲਸਾ ਦਰਬਾਰ’ ਦੀ ਅਹਿਮ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੇ ਵਾਧੇ ਲਈ ਬੇਅੰਤ ਘਾਲਣਾਵਾਂ ਘਾਲੀਆਂ, ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦਾ ਵੀ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਕਾਰਦਾਰ (ਨਾਜ਼ਿਮ) ਵੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵੀ ਸੌਂਪੀ, ਜੋਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਭਾਈ। ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਨੂੰ ਦੇਸੀ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਦੀ ਦੇਖ-ਭਾਲ ਅਤੇ ਆਉ-ਭਗਤ ਕਰਨ ਦਾ ਵੀ ਕਾਰਜ ਸੌਂਪਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਫ਼ਰਨਾਮਾਕਾਰ ਵਿਲੀਅਮ ਮੂਰਕ੍ਰਾਫ਼ਟ ਜਦ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ’ਤੇ ਆਇਆ ਤਾਂ ਉਸ ਬਾਬਤ ਸ. ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ (ਚੀਮਾ) ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਸਿਫ਼ਤਾਂ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੀਆਂ’ ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਲਿਖਦੇ ਹਨ— “29 ਅਪ੍ਰੈਲ, ਸੰਨ 1820 ਨੂੰ ਉਸ ਨੂੰ (ਵਿਲੀਅਮ ਮੂਰਕ੍ਰਾਫਟ ਨੂੰ) ਸ. ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਗਵਰਨਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵੱਲੋਂ ਮਹਾਰਾਜੇ (ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ) ਦਾ ਹੁਕਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੇਹ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਜਾਣ ਲਈ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ-ਲਾਹੌਰ ਹੋ ਕੇ, ਜੋ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਹ ਠੀਕ ਸਮਝੇ, ਉਸ ਦੀ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਦਦ ਅਤੇ ਹਿਫ਼ਾਜ਼ਤ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ।” (ਪੰਨਾ 28) ਅਗਸਤ 1831 ਈ. ਵਿਚ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਫ਼ਰਨਾਮਾਕਾਰ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਬਰਨਜ਼ ਜਦ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਪੁੱਜਾ ਤਾਂ ਉਹ ਇੱਕ ਰਾਤ ਇੱਥੇ ਰੁਕਿਆ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਮੱਥਾ ਵੀ ਟੇਕਿਆ। ਸ. ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਅੱਗੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ— “ਮੁੱਖ ਗ੍ਰੰਥੀ ਨੇ ਬਰਨਜ਼ ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਲਈ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀਆਂ ਸੁਗਾਤਾਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਦੋਸਤੀ ਲਈ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ। ਬਰਨਜ਼ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਹਜ਼ੂਰ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਹੋਏ 250 ਰੁਪਏ ਦਾ ਚੜਾਵਾ ਚੜਾਇਆ। ਉਹ ਅਕਾਲ ਬੁੰਗਾ (ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ) ਵੀ ਪਹੁੰਚਿਆ।… ਸਰਦਾਰ ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।” (ਪੰਨਾ 70) ‘The Encyclopaedia of Sikhism ਅਨੁਸਾਰ:

For a Few Years he (S. Desa Singh) served as the nazim of Amritsar and its adjoining territories, with management of Golden Temple (Sri Darbar Sahib) as his special Charge. He Was often sent to receive and look after foreign dignitariries Visiting the court. (p.556)

ਸਰਦਾਰ ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀ ਅਟੁੱਟ ਸ਼ਰਧਾ ਭਾਵਨਾ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਵਿਖਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਗੁਲੇਰ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸੇ ਹੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਦੇ ਵੀ ਚਿੱਤਰ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਏ। ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਜਿਹੜੀ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਚੁਫੇਰੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਚਾਰ- ਦੀਵਾਰੀ ਬਣਵਾਈ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਸੰਨ 1825 ਨੂੰ ਸਰਦਾਰ ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਨੌ ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਜਿੱਥੇ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ, ਸਰਦਾਰ ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਆਦਿ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਕੀਤੀ, ਉੱਥੇ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਨੌਵੀਂ ਮੰਜ਼ਿਲ ’ਤੇ ਗੁੰਬਦ ਲਈ ਸੋਨੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸਰਦਾਰ ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਪੁਸਤਕ The Golden Temple : Past and Present ਅਨੁਸਾਰ: “Sardar Desa Singh majithia (d1832) donated gold for gilding the top of the shrine.” (Gurudwara baba Atal Rai Sahib) (p. 175)

ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਆਪ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਤੋਂ ਇੰਨੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਪ ਨੂੰ ਇਕ ਲੱਖ, ਚੌਵੀ ਹਜ਼ਾਰ, ਦੋ ਸੌ ਪੰਜਾਹ ਰੁਪਏ ਸਾਲਾਨਾ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜੇ ਵੱਲੋਂ ਆਪ ਨੂੰ ‘ਕਸੀਰ-ਉਲ- ਇਕਤਦਾਰ’ ਅਰਥਾਤ ਉੱਚੀ ਸ਼ਾਨ ਵਾਲਾ ਸਰਦਾਰ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਇਸ ਮਹਾਨ ਜਰਨੈਲ ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ ਸੰਨ 1832 ਦੇ ਅਪ੍ਰੈਲ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਅੱਟਲ ਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਨੌਂ ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦਰਵਾਜੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅੱਠ-ਨੁਕਰਾ ਇੱਕ ਕਮਰੇ ਵਾਲਾ ਗੁੰਬਦਨੁਮਾ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਥਾਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਉੱਪਰ ‘ਸਰਦਾਰ ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ’ ਦਾ ਨਾਮ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਚੀਫ਼ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵੱਲੋਂ ਮਜੀਠੇ ਵਿਖੇ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਇਕ ਸਕੂਲ ਵੀ ਖੋਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸਰਦਾਰ ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਖ਼ਿਤਾਬ ਅਤੇ ਜਾਗੀਰਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਕੇ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸਰਦਾਰ ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵੀ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਅਹਿਮ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਇਕ ਵੱਖਰਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਸਰਦਾਰ ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸਰਦਾਰ ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਹੀ ਸਰਦਾਰ ਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅਣਥੱਕ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਘਾਲਣਾਵਾਂ ਕਰਕੇ –ਦੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਅਖ਼ਬਾਰ, ਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਕਾਲਜ ਲਾਹੌਰ, ਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਲਾਹੌਰ, ਪੰਜਾਬ ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੈਂਕ ਆਦਿ ਟਰੱਸਟ ਵੀ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਏ।