ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ : ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਪਰਮ-ਭਗਤ ਤੇ ਉਪਾਸਕ ਸਨ। ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਪਿੰਡ ਨਰਸੀ ਬਾਮਨੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਿਤਾਰਾ (ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ) ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ’ਤੇ ਵੱਸੇ ਇਕ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਕਰਹਟ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੀ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਦਾਮ ਸ਼ੇਟੀ (ਦਾਮ ਸੇਠ) ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਗੋਨਾਬਾਈ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਇਕ ਭੈਣ ਵੀ ਸੀ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਕੱਪੜੇ ਸਿਊਣ ਅਤੇ ਰੰਗਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ ਸਬੰਧੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਕਈ ਮਤ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ ਪਰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 1270 ਈ. ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਲੱਗਭਗ ਪੰਜ ਕੁ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰਿਕ/ਅੱਖਰੀ ਗਿਆਨ ਦਿਵਾਉਣ ਲਈ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਵਿਚ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਉਪਰੰਤ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਪਿੱਛੋਂ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਗੋਬਿੰਦ ਸ਼ੇਟੀ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਰਾਜਾਬਾਈ ਨਾਲ ਸਥਾਨਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸਮਾਂ ਬੀਤਦਾ ਗਿਆ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ— ਨਾਰਾਇਣ, ਮਹਾਂਦੇਵ, ਗੋਵਿੰਦ ਅਤੇ ਵਿੱਠਲ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਇਕ ਧੀ ਨੇ ਵੀ ਜਨਮ ਲਿਆ ਸੀ। ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਆਪ ਪਿਤਾ- ਪੁਰਖੀ ਕਿੱਤਾ ਅਪਣਾਅ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਰਵਾਰ ਦਾ ਨਿਰਬਾਹ ਕਰਨ, ਪਰੰਤੂ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਮਨ ਘਰੇਲੂ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਨਾ ਲੱਗਦਾ। ਆਪ ਦਾ ਮਨ ਸਦਾ ਸਾਧੂ-ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਮਾਣਨ ਵਿਚ ਹੀ ਲੱਗਦਾ।

ਗੁਰੂ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ : ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਵਿਸ਼ੋਭਾ ਖੇਚਰ ਨਾਮ ਦੇ ਇਕ ਮਹਾਂ ਪੁਰਸ਼ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਗੁਰੂ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਿਚ ਵਾਰਕਰੀ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਜ਼ੋਰਾਂ ’ਤੇ ਸੀ। ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਵੀ ਇਸ ਵਾਰਕਰੀ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਨਾਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਰਕਰੀ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਪੰਡਰਪੁਰ ਦੇ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ 13ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋਈ ਸੀ।. . . ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਵਾਰਕਰੀ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕਾਂ ਵਿਚਲੇ ਗਿਆਨੇਸ਼ਵਰ ਨਾਲ ਬੜਾ ਨਿੱਘਾ ਸੰਬੰਧ ਸੀ। ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਗਿਆਨੇਸ਼ਵਰ ਨਾਲ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ’ਤੇ ਵੀ ਗਏ। ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਅਤੇ ਗਿਆਨੇਸ਼ਵਰ ਦੀਆਂ ਆਪਸ ਵਿਚ ਗਿਆਨ ਚਰਚਾਵਾਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਗਿਆਨੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਭਗਤ ਜੀ ਦਾ ਮਨ ਕਾਫੀ ਉਚਾਟ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।

ਪੰਜਾਬ ਨਿਵਾਸ : ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ ਵੱਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਥਾਨਾਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਪੰਜਾਬ ਆ ਗਏ। ਇੱਥੇ ਭੂਤਵਿੰਡ ਰਾਮਪੁਰ (ਤਹਿਸੀਲ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਤਰਨਤਾਰਨ) ਨਾਮੀ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਗਏ, ਭੂਤਵਿੰਡ ਤੋਂ ਮਰੜ੍ਹੀ ਕਲਾਂ (ਮਜੀਠਾ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਪਹੁੰਚੇ। ਮਰੜ੍ਹੀ ਕਲਾਂ ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਭੱਟੀਵਾਲ ਪਿੰਡ (ਇਹ ਪਿੰਡ ਤਹਿਸੀਲ ਬਟਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਵਿਖੇ ਘੁਮਾਣ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਸਥਿਤ ਹੈ) ਵਿਚ ਆਏ। ਭੱਟੀਵਾਲ ਵਿਖੇ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਇਕ ਤਾਲ ਵੀ ਖੁਦਵਾਇਆ ਜੋ ਕਿ ‘ਨਾਮੇਆਣਾ’ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਭੱਟੀਵਾਲ ਦੇ ਲਾਗੇ ਆਪ ਨੇ ਏਕਾਂਤ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਤਪ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਹ ਜਗ੍ਹਾ ਅਬਾਦ ਕਰਵਾ ਕੇ ਇੱਥੇ ਪਿੰਡ ਵਸਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਘੁਮਾਣ ਪਿਆ। ਇੱਥੇ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਤਕਰੀਬਨ 18 ਸਾਲ ਭਗਤੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸੱਚੇ ਨਾਮ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ। ਆਪ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਉਸਤਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਾਫੀ ਬਾਣੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਮਰਾਠੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ ਵੀ ਕਾਵਿ-ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ ਬਾਣੀ : ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਵੇਲੇ ਜਿਹੜੇ ਪੰਦਰਾਂ ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਵੀ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਭਗਤ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ ਕੀਤਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚ ਆਪ ਜੀ ਦੇ 61 ਸ਼ਬਦ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਗਾਂ— ਰਾਗ ਗਾਉੜੀ, ਆਸਾ, ਗੂਜਰੀ, ਸੋਰਠਿ, ਧਨਾਸਰੀ, ਟੋਡੀ, ਤਿਲੰਗ, ਬਿਲਾਵਲ, ਗੋਂਡ, ਰਾਮਕਲੀ, ਮਾਲੀ ਗਾਉੜਾ, ਮਾਰੂ, ਭੈਰਉ, ਬਸੰਤ, ਸਾਰੰਗ, ਮਲਾਰ, ਕਾਨੜਾ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਤੀ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹਨ।

ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ : ਉਂਞ ਤਾਂ ਭਗਤ ਜੀ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੀ ਸੀਮਾ ਕੋਈ ਇੰਨੀ ਕੁ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਦੋ-ਚਾਰ ਸਫਿਆਂ ਵਿਚ ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਜਾ ਸਕੇ ਬਲਕਿ ਇਹ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਕੁਝ ਪੰਕਤੀਆਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਦੇ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੇ ਰਾਜਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪਰਜਾ ਉਸ ਨੂੰ ਸੱਚ ਦੇ ਰਾਹ ’ਤੇ ਚੱਲ ਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਭਗਤੀ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਤੁਗਲਕ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਗਿਆਸ-ਉ-ਦੀਨ ਤੁਗਲਕ ਅਤੇ ਮੁਹੰਮਦ-ਬਿਨ-ਤੁਗਲਕ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ-ਕਾਲ ਨੂੰ ਬੜੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਖਿਆ। ਸਮਾਜਿਕ- ਧਾਰਮਿਕ ਅਧੋਗਤੀ ਦੇ ਕਾਲ ਅੰਦਰ ਜਦੋਂ ਇਕ ਧਰਮ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਦੂਜੇ ਧਰਮ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਨੂੰ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਤਾਂ ਸਮਾਜਿਕ-ਧਾਰਮਿਕ ਅਸੰਤੁਲਨ ਦਾ ਮਹੌਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸੱਤਾ-ਧਾਰੀ ਦੇ ਧਰਮ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸੱਤਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤਵਰਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ-ਕਾਲ ਦਾ ਇਹ ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਇਹ ਮੁਸਲਿਮ ਸ਼ਾਸਕ ਦੂਜੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ’ਤੇ ਅਕਹਿ ਤੇ ਅਸਹਿ ਜ਼ੁਲਮ ਢਾਹ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਾਬਰ-ਸ਼ਾਸਕ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ’ਤੇ ਬੁੱਤ-ਪ੍ਰਸਤੀ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬੇਟੀਆਂ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਉਧਰ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੰਡਿਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਅਖੌਤੀ ਨਿਮਨ ਜਾਤੀਆਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਭੇਦਭਾਵ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਸਾਰੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਨਾ-ਬਰਾਬਰੀ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਿਰਤਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਊਚ-ਨੀਚ ਦੇ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਕਾਰਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲੋਕ ਸ਼ਰਧਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀ ਕੱਟੜਤਾ ਦਿਖਾ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਧਰ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸ਼ਾਸਕ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਲਈ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਤੰਗ-ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਧਿਰਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਪ੍ਰਤੀ ਇਸ ਵਤੀਰੇ ਕਾਰਨ ਸੰਬੋਧਨ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਆਖਿਆ ਕਿ ਧਰਮ ਨਾ ਤਾਂ ਕੱਟੜਤਾ ਵਿਚ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਕੇਵਲ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਿਚ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਤਾਂ ਗੱਲ ਗਿਆਨ ਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਭ ਪਾਸੇ ਰਮਿਆ ਹੋਇਆ ਹਰ ਥਾਂ ਨਜ਼ਰ ਆਵੇਗਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਭਗਤ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ । ਭਗਤ ਜੀ ਨੇ ਕੇਵਲ ਗਿਆਨ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਪੁਰਖ ਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰੋੜਤਾ ਕੀਤੀ ਹੈ:

ਹਿੰਦੂ ਅੰਨਾ ਤੁਰਕੂ ਕਾਣਾ ॥
ਦੁਹਾਂ ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਸਿਆਣਾ ॥
ਹਿੰਦੂ ਪੂਜੈ ਦੇਹੁਰਾ ਮੁਸਲਮਾਣੁ ਮਸੀਤਿ ॥
ਨਾਮੇ ਸੋਈ ਸੇਵਿਆ ਜਹ ਦੇਹੁਰਾ ਨ ਮਸੀਤਿ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 875)

ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਦਸ਼ਾ ਬਿਆਨਦੇ ਹੋਏ ਸਮਝਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜੇਕਰ ਇਕ ਪੱਥਰ ਮੰਦਰ ਵਿਚ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਭਗਵਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਦੂਜਾ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ ਰੁਲਣ ਵਾਲਾ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਪਿਆ ਪੱਥਰ ਕੀ ਹੈ? ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਅਸਲ ਪਰਮ-ਪਿਤਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਰਸਤਾ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ :

ਏਕੈ ਪਾਥਰ ਕੀਜੈ ਭਾਉ ॥ ਦੂਜੈ ਪਾਥਰ ਧਰੀਐ ਪਾਉ ॥
ਜੇ ਓਹੁ ਦੇਉ ਤ ਓਹੁ ਭੀ ਦੇਵਾ ॥ ਕਹਿ ਨਾਮਦੇਉ ਹਮ ਹਰਿ ਕੀ ਸੇਵਾ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 525)

ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਚਿਤ੍ਰਣ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਫੁਰਮਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਭਾਵ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਕੱਥ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਅਕਹਿ ਹੈ :

ਹਰਿ ਕੀ ਮਹਿਮਾ ਕਿਛੁ ਕਥਨੁ ਨ ਜਾਈ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1164)

ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਕਰਤਾ ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ’ਤੇ ਸੁਭਾਇਮਾਨ ਭਾਵ ਘਟ-ਘਟ ਦਾ ਵਾਸੀ ਹੈ। ਭਗਤ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ :

ਘਟ ਘਟ ਅੰਤਰਿ ਸਰਬ ਨਿਰੰਤਰਿ ਕੇਵਲ ਏਕ ਮੁਰਾਰੀ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 485)

ਪੰਡਰਪੁਰ ਦੇ ਮੰਦਰ ਵਿਚ ਇਕ ‘ਬੀਠਲ’ ਸ਼ਬਦ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਇੱਥੇ ਸਥਾਪਿਤ ਬੀਠਲ ਮੂਰਤੀ ਤੋਂ ਹੋਇਆ। ਬੀਠਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਵਾਰਕਰੀ ਸੰਪਰਦਾਇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਨ ਇਸ ਲਈ ‘ਬੀਠਲ’ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਨਿੱਤਨੇਮ ਵਿਚ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਸਮਾਅ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਪਰੰਤੂ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਬੀਠਲ ਮੰਦਰ ਦੀ ਚਾਰਦੀਵਾਰੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਸਨ ਅਤੇ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਆਪਣੇ ਬੀਠਲ (ਪਰਮਾਤਮਾ) ਨੂੰ ਸਭ ਜਗ੍ਹਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਫੁਰਮਾਇਆ ਕਿ :

ਈਭੈ ਬੀਠਲੁ ਊਭੈ ਬੀਠਲੁ ਬੀਠਲ ਬਿਨੁ ਸੰਸਾਰੁ ਨਹੀ ॥
ਥਾਨ ਥਨੰਤਰਿ ਨਾਮਾ ਪ੍ਰਣਵੈ ਪੂਰਿ ਰਹਿਓ ਤੂੰ ਸਰਬ ਮਹੀ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 486)

ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਪੱਕੇ ਸਨ। ਉਹ ਹਰ ਵੇਲੇ ਹੀ “ਬੀਠਲ ਬੀਠਲ” ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਕਾਜ਼ੀਆਂ ਤੇ ਮੌਲਵੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਚੁੱਭਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਭਗਤ ਜੀ ਦੇ ਵਧ ਰਹੇ ਪ੍ਰਤਾਪ ਨੂੰ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਕੱਟੜ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ-ਬਿਨ-ਤੁਗਲਕ ਨੂੰ ਆਪ ਜੀ ਵਿਰੁੱਧ ਭੜਕਾਅ ਕੇ ਆਪ ਨੂੰ ਫੜਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਭਗਤ ਜੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ, ਜੇ ਕੋਈ ਤੇਰਾ ਬੀਠਲ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਮੋਈ ਗਊ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਕਰ ਕੇ ਦਿਖਾਵੇ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਤੈਨੂੰ ਤੇ ਤੇਰੇ ਬੀਠਲ ਨੂੰ ਝੂਠਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇਗਾ ਤੇ ਤੈਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਇੰਝ ਆਉਂਦਾ ਹੈ :

ਬਿਸਮਿਿਲ ਗਊ ਦੇਹੁ ਜੀਵਾਇ ॥
ਨਾਤਰੁ ਗਰਦਨਿ ਮਾਰਉ ਠਾਂਇ ॥2॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1165)

ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਭਗਤ ਜੀ ਖੌਫਜ਼ਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋਏ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕਰਾਮਾਤ ਜਾਂ ਕੌਤਕ-ਦਰਸ਼ਨ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਦੀ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਆਪ ਜ਼ਰੂਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਬਿਸਮਿਲ ਕੀਤੀ ਗਊ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਕਰਦੇ। ਪਰ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਤਾਂ ਕਰਾਮਾਤ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਕਬੂਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਹੀ ਸਰਬ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨਤਾ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਇੰਝ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ :

ਬਾਦਿਸਾਹ ਐਸੀ ਕਿਉ ਹੋਇ ॥ ਬਿਸਮਿਲਿ ਕੀਆ ਨ ਜੀਵੈ ਕੋਇ ॥3॥
ਮੇਰਾ ਕੀਆ ਕਛੂ ਨ ਹੋਇ ॥ ਕਰਿ ਹੈ ਰਾਮੁ ਹੋਇ ਹੈ ਸੋਇ ॥4॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1165)

ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਖ ਕੇ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਲੋਕਾਈ ਨੇ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਲਈ ਹਾਕਮਾਂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਬੜੇ ਤਰਲੇ ਮਾਰੇ ਪਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨਾ ਮੰਨਿਆ। ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਭਗਤ ਜੀ ਨੂੰ ਜਾਨ ਬਖਸ਼ਾਉਣ ਲਈ ਰਾਮ ਨਾਮ ਛੱਡ ਕੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣਨਾ ਕਬੂਲ ਕਰਨ ਦੀ ਬੜੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ, ਪਰ ਭਗਤ ਜੀ ਅਡੋਲ ਚਿੱਤ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹੇ ਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਕੋਲੋਂ ਨਾ ਡਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਨਾ ਛੱਡਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਬੜਾ ਅਟੁੱਟ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਭਗਤ ਜੀ ਦੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਲਾਜ ਰੱਖੀ ਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਹੋਣਾ ਪਿਆ।

ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕ੍ਰੋਧੀ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਹੰਕਾਰ ਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੰਕਾਰਿਆ ਰਾਜਾ ਕਦੇ ਵੀ ਪਰਜਾ ਦੀ ਭਲਾਈ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਆਪ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਗ਼ਰੀਬ, ਲਤਾੜੇ ਤੇ ਪੱਛੜੇ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਰਾਹ ਪਾਉਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਜੀ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸੱਚ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਹੋਵੇ, ਜ਼ੁਲਮ ਨਾ ਕਰੇ, ਰਿਸ਼ਵਤ ਨਾ ਲਵੇ। ਭਗਤ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਇਹ ਸਲਾਹਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਇਕ ਸਮਾਜਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ।

ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਉਸਤਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਫੁਰਮਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਬਖਸ਼ਣਹਾਰ, ਦਿਆਲੂ, ਪੂਜਣਯੋਗ, ਬੇਪਰਵਾਹ ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਹਾਜ਼ਰ-ਨਾਜ਼ਰ ਹੈ :

ਮੈ ਅੰਧੁਲੇ ਕੀ ਟੇਕ ਤੇਰਾ ਨਾਮੁ ਖੁੰਦਕਾਰਾ ॥
ਮੈ ਗਰੀਬ ਮੈ ਮਸਕੀਨ ਤੇਰਾ ਨਾਮੁ ਹੈ ਅਧਾਰਾ ॥1॥ ਰਹਾਉ ॥
ਕਰੀਮਾਂ ਰਹੀਮਾਂ ਅਲਾਹ ਤੂ ਗਨੀ ॥
ਹਾਜਰਾ ਹਜੂਰਿ ਦਰਿ ਪੇਸਿ ਤੂੰ ਮਨੀ ॥1॥
ਦਰੀਆਉ ਤੂ ਦਿਹੰਦ ਤੂ ਬਿਸੀਆਰ ਤੂ ਧਨੀ ॥
ਦੇਹਿ ਲੇਹਿ ਏਕੁ ਤੂੰ ਦਿਗਰ ਕੋ ਨਹੀ ॥2॥
ਤੂੰ ਦਾਨਾਂ ਤੂੰ ਬੀਨਾਂ ਮੈ ਬੀਚਾਰੁ ਕਿਆ ਕਰੀ ॥
ਨਾਮੇ ਚੇ ਸੁਆਮੀ ਬਖਸੰਦ ਤੂੰ ਹਰੀ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 727)

ਅੰਤਿਮ ਸਮਾਂ : ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ, ਸਮੇਂ ਤੇ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਤੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੱਤ ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਦਾ ਸਮਾਂ 1350 ਈ. ਨੂੰ ਘੁਮਾਣ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ, ਪੰਜਾਬ) ਵਿਖੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਇਕ ਡਾਕ ਟਿਕਟ ’ਤੇ ਵੀ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਦਾ ਸਮਾਂ 1350 ਛਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਘੁਮਾਣ ਵਿਖੇ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਅਸਥਾਨ : ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਘੁਮਾਣ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ) ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਲੱਗਭਗ ਅਠਾਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰੀਬ, ਸਾਲ ਗੁਜ਼ਾਰੇ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਘੁਮਾਣ ਵਿਖੇ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਯਾਦਗਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਸਲਾਨਾ ਸਮਾਗਮ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।