ਨਸ਼ਿਆਂ ਬਾਰੇ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਲੋਗਨ ਮੇਰੇ ਜ਼ਿਹਨ ਵਿਚ ਅੱਜ ਵੀ ਪਏ ਹਨ, ਉਹ ਹਨ— “ਪਾਪਾ ਜੀ ਨਾ ਪੀਓ ਸ਼ਰਾਬ, ਮੈਨੂੰ ਲੈ ਦਿਓ ਇਕ ਕਿਤਾਬ।” ਤੇ ਦੂਜਾ ਹੈ ਸ਼ਰਾਬ ਕਰੇ ਘਰ ਨੂੰ ਤਬਾਹ, ਸਿਗਰਟ ਕਰੇ ਮਨ-ਤਨ ਨੂੰ ਸੁਆਹ।” ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਅਕਸਰ ਕਿਸੇ ਸਕੂਲ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਸਰਕਾਰੀ ਅਦਾਰੇ ਦੀ ਦੀਵਾਰ ’ਤੇ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। -

ਇਹ ਗੱਲ ਤਾਂ ਪੱਕੀ ਹੈ ਹੀ ਕਿ ਸ਼ਰਾਬ ਨਹੀਂ ਪੀਣੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਸਿਗਰਟ ਤੇ ਤੰਬਾਕੂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਪਰੰਤੂ ਹੁਣ ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਗੱਲ ਇੰਨੀ ਕੁ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਬਲਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਕਿਧਰੇ ਅਗਾਂਹ ਨਿਕਲ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਸਮਾਜ ਵਿਚਲੇ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ ਬਦਲ ਕੇ ਹੋਰ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਅੰਦਰ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਜੋ ਵਰਤਾਰਾ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸ਼ਬਦ“ਬਹੁਤ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹੈ” ਕਹਿ ਦੇਣਾ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੇਕਰ ਕੇਵਲ ਇੰਨਾ ਹੀ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਕਿ “ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਬਹੁਤ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹੈ।” ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਗ਼ਲਤ ਹੋਵੇਗਾ। ਹੁਣ ਸਾਡੇ ਜ਼ਿਹਨ ਵਿਚ ਸਵਾਲ ਆਵੇਗਾ ਕਿ ਕਿਵੇਂ? ਉਸ ਦਾ ਉੱਤਰ ਹੈ ਕਿ— ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਉਦੋਂ ਤਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਦ ਤਕ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਚਿਤਾਵਨੀ ਹੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ ਕਿ ਜੇਕਰ ਤੂੰ ਅਜਿਹਾ ਕਰੇਂਗਾ ਤਾਂ ਸਿੱਟਾ ਤੇਰੇ ਲਈ, ਤੇਰੇ ਪਰਵਾਰ ਲਈ ਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਸਮਾਜ ਲਈ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹੋਵੇਗਾ, ਪਰੰਤੂ ਜੋ ਸਥਿਤੀ ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਉਸ ਵਿਚ ਸਾਡੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲੇ ਅਨੇਕ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਗੱਭਰੂਆਂ ਨੇ ਇਸ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗਲ੍ਹ ਦੀ ਫਾਹੀ ਬਣਾ ਲਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਮੁਨਕਰ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਜੋ ਸ਼ਰਾਬ ਹੈ, ਉਹਨੇ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਦਸ਼ਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਿਛਲੇ ਕਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਮਧੋਲ ਸੁੱਟਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸਾਰੀ ਦਿਹਾੜੀ ਦੀ ਕੀਤੀ ਕਮਾਈ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਚਾਰ-ਪੰਜ ਸੌ ਦੀ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀ ਬੋਤਲ ਪੀ ਕੇ ਘਰ ਵੜੇਗਾ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਉਸ ਦਾ ਬੱਚਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੀ ਕੀ ਦਸ਼ਾ ਹੋਵੇਗੀ, ਇਸ ਦਾ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਹੋਰ ਪਰਦਾ ਕੀ ਚੁੱਕਣਾ, ਇਹ ਗੱਲ ਸਭ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਫਿਰ ਘਰ ਤਾਂ ਤਬਾਹ ਹੋਵੇਗਾ ਹੀ। ਬੱਚੇ ਰੁਲਣਗੇ, ਪਤਨੀ ਰੁਲੇਗੀ, ਬੁਢਾਪੇ ਵਿਚ ਸਹਾਰਾ ਭਾਲਣ ਵਾਲੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਸ਼ਰਾਬੀ ਹੋਏ ਪੁੱਤ ਤੋਂ ਹੋਰ ਦੁਖੀ ਹੋਣਗੇ। ਇੰਝ ਇਕ ਹੋਰ ਗੱਲ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਪਿਤਾ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਵੀ ਬੱਚਿਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਵੇਗਾ ਉਸ ਦਾ ਉਹਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ’ਤੇ ਵੀ ਬੁਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਵੇਗਾ।

ਇੰਝ ਹੀ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸਿਗਰਟ, ਬੀੜੀਆਂ ਦਾ ਨਸ਼ਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਿ ਧੂੰਆਂ ਲੈ-ਲੈ ਕੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਕਈ ਰੋਗ ਚੰਬੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ, ਫੇਫੜੇ, ਗੁਰਦੇ, ਦਿਲ, ਦਿਮਾਗ, ਨਾੜੀ-ਤੰਤਰ, ਗੱਲ ਕੀ, ਸਾਰਾ ਸਰੀਰ ਹੀ ਇਸ ਧੂੰਏਂ ਵਿਚ ਸਵਾਹ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਸ਼ਰਮ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਸੋਝੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਕਿ ਆਖਰ ਉਹ ਕਰ ਕੀ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਹੁਣ ਜੇ ਗੱਲ ਸ਼ਰਾਬ ਜਾਂ ਤੰਬਾਕੂ ’ਤੇ ਰਹਿੰਦੀ ਤਾਂ ਸਾਵਧਾਨੀਆਂ ਵਰਤ ਕੇ ਫਿਰ ਵੀ ਬਚਾਅ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਜੇਕਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤਣ ਵਾਲਾ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੇ ਤਾਂ ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਰੁਝਾਨ ਵੀ ਬਦਲ ਗਏ ਹਨ। ਅੱਜ ਗੱਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਨਸ਼ਿਆਂ ਤਕ ਜਾ ਪੁੱਜੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤ ਕੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਾਂ ਕਹਿ ਲਉ ਕਿ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤਦੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਲੀਲਾ ਬੜੀ ਛੇਤੀ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਪਿੱਛੇ ਕੇਵਲ ਤੇ ਕੇਵਲ ਪਰਵਾਰ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਰੋਣਾ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਨਸ਼ਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਬੱਬੀਂ ਇਸ ਹਥਲੇ ਮਜਮੂਨ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ/ਸੁਣ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਕ ਵਾਰ ਇਹ ਗੱਲ ਜ਼ਰੂਰ ਸੋਚੇ ਕਿ ਨਸ਼ਾ ਕਰ ਕੇ ਅਣਇਆਈ ਮੌਤ ਨਾਲ ਉਹਦੇ ਮਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਉਸ ਦੇ ਬੀਵੀ-ਬੱਚਿਆਂ, ਭੈਣ-ਭਰਾਵਾਂ, ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦਾ ਕੀ ਹਸ਼ਰ ਹੋਵੇਗਾ? ਘਰ ਦੀ ਕੀ ਹਾਲਤ ਹੋਵੇਗੀ? ਮਹਿੰਗਾਈ, ਗਰੀਬੀ, ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ, ਵਿੱਦਿਅਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੇ ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਲਿਆ ਚੌਰਾਹੇ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਉਹਦੇ ਪਰਵਾਰ ਦੀ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੋਂ ਕਿਸ ਨੇ ਬਾਂਹ ਫੜ੍ਹਨੀ ਹੈ?

ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਜੂਨ ਸਭ ਤੋਂ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ, ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਵੱਸਦੇ ਬਾਕੀ ਦੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਬਰਾਬਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦਾ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਜੀਵ ਭਾਵ ‘ਸਿਰਦਾਰ’ ਬਣਾਇਆ ਹੈ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ:

ਅਵਰੁ ਜੋਨਿ ਤੇਰੀ ਪਨਿਹਾਰੀ॥ ਇਸੁ ਧਰਤੀ ਮਹਿ ਤੇਰੀ ਸਿਕਦਾਰੀ॥ (ਪੰਨਾ 374)

ਭਾਵ ਕਿ ਹੋਰ ਸਾਰੀਆਂ ਜੂਨਾਂ ਤੇਰੀਆਂ ਸੇਵਕ ਹਨ, ਹੇ ਮਨੁੱਖ ! ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤੇਰੀ ਹੀ ਸਰਦਾਰੀ ਹੈ, ਤੂੰ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਨਸ਼ੇ ਕਰ ਕੇ, ਸ਼ਰਾਬਾਂ ਪੀ ਕੇ ਹੁਲੜਬਾਜ਼ੀ ਕਰ ਕੇ, ਘਰ-ਪਰਵਾਰ ਨੂੰ, ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਨੂੰ, ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਜੇਕਰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੀ ਕਰਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਜਿੱਥੇ ਬਦ ਤੋਂ ਬਦਤਰ ਹੋਵੇਗੀ, ਉੱਥੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਭੈੜੀ ਹੋ ਨਿੱਬੜੇਗੀ। ਇੱਥੇ ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ‘ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ' ਵਿਚਲੀ ਪੰਕਤੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ:

ਕਰਤੂਤਿ ਪਸੂ ਕੀ ਮਾਨਸ ਜਾਤਿ॥ (ਪੰਨਾ 267)

ਭਾਵ ਕਿ ਜਾਤ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕੰਮ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਊਣ ਲਈ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਸਮਾਜ ਨੇ ਪਰਵਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਹੀ ਸੰਭਾਲਣੀ ਹੈ। ਪਰ ਜੇਕਰ ਪਰਵਾਰ ਤੇ ਪਰਵਾਰਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਛੱਡ ਕੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਕਿਸੇ ਉਜਾੜ ਨੁੱਕਰ ਵਿਚ ਜੇ ਨਸ਼ਾ ਕਰ ਕੇ ਮਰਨਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਿੱਛੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਕੀ ਦੋਸ਼? ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਿਊਂਦਿਆਂ ਹੀ ਮਰਨ ਲਈ ਕਿਉਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ?

ਦੇਖੋ ! ਕਿਸੇ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ, ਪੰਛੀ ਨੂੰ ਕਿ ਉਹ ਕਿੰਝ ਆਪਣਾ ਆਲਣਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਕਿੰਝ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ, ਬੋਟਾਂ ਆਦਿ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਦਾਣਾ-ਦਾਣਾ ਚੁਗ ਕੇ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਨਕਾ-ਤਿਨਕਾ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਨਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਪਾਲਦੇ ਹਨ, ਪਰਵਾਰ ਪਾਲਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਧਰ ਇਨਸਾਨਾਂ ਵੱਲ ਦੇਖੀਏ, ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਮੋੜਾਂ ’ਤੇ ਮੁਹੱਲਿਆਂ, ਗਲੀਆਂ, ਕਸਬਿਆਂ ਤੇ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਚੌਰਾਹਿਆਂ ’ਤੇ ਆਮ ਹੀ ਨਸ਼ੇ ਵਿਚ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਮਿਲ ਜਾਣਗੇ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਹੀ ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਜੇਕਰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਿਰਦਾਰ ਦਾ ਇਹ ਹਾਲ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਉਸ ਲਈ ਕਿੰਨੀ ਮਾੜੀ ਗੱਲ ਹੈ?

ਅਸੀਂ ਇਕ ਗੱਲ ਕੇਵਲ ਕਰਨ ਨੂੰ ਹੀ ਨਾ ਕਰੀਏ, ਬਲਕਿ ਇਹ ਗੱਲ ਹਰ ਉਸ ਸ਼ਖ਼ਸ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਈਏ ਜੋ ਨਸ਼ੇ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿ ਇਹ ਘਾਤਕ ਹਨ, ਮਾੜੇ ਹਨ, ਜੀਵਨ ਲਈ ਧੋਖਾ ਹਨ। ਸਮਾਜ ਵਿਚਲੇ ਜਾਗਰੂਕ ਵਿਅਕਤੀ, ਸਮਾਜਿਕ, ਧਾਰਮਿਕ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਿਆਂ ਹੋ ਕੇ ਲਾਮਬੰਦ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਨਸ਼ਿਆਂ ਵਿਚ ਗਰਕ ਹੋ ਰਹੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਬਚਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਆਪਣੇ-ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ, ਜੋ ਕਿ ਨਸ਼ਿਆਂ ਕਰਕੇ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਸਮੂਹਿਕ ਯਤਨ ਕਰੀਏ। ਅੱਜ ਇਹ ਸਮੱਸਿਆ ਸਾਡੇ ਗੁਆਂਢੀ ਦੀ ਹੈ, ਕੱਲ ਨੂੰ ਰੱਬ ਨਾ ਕਰੇ ਸਾਡੀ ਵੀ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਸੋਚ ਕੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਨਿੱਤਰੀਏ, ਕੁਝ ਵੀ ਕਰੀਏ, ਪਰ ਨਸ਼ੇ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਅਹਿਦ ਲਈਏ।