ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਜੈਤੋ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਤਹਿਸੀਲ ਫਰੀਦਕੋਟ ਦਾ ਇਕ ਕਸਬਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਬਠਿੰਡਾ-ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨ ਉੱਤੇ ਬਠਿੰਡੇ ਤੋਂ 25 ਕਿ. ਮੀ. ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਜੈਤੋ ਦੀ ਲੁਧਿਆਣੇ ਤੋਂ ਦੂਰੀ ਲਗਪਗ 130 ਕਿ. ਮੀ., ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ 150 ਕਿ. ਮੀ., ਪਟਿਆਲੇ ਤੋਂ 180 ਕਿ.ਮੀ. ਅਤੇ ਰਾਜਧਾਨੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ 234 ਕਿ. ਮੀ. ਹੈ।

ਇਸ ਨਗਰ ਨੂੰ ਸੰਤ ਜੈਤੂ ਜੀ ਨੇ ਵਸਾਇਆ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਸ ਨਗਰ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ-ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਹੋਰ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੈਤੋ ਨਗਰ ਦੀ ਮੰਡੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੋਂ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਪਸ਼ੂ ਖਰੀਦਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਜੈਤੋ ਮੰਡੀ’ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜਨਸੰਖਿਆ (Demographics) ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਜੇਕਰ ਜੈਤੋ ਨਗਰ ’ਤੇ ਝਾਤ ਮਾਰੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ 2001 ਈ. ਦੀ ਮਰਦਮ-ਸ਼ੁਮਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ 33,465 ਹੈ; ਜਿਸ ਵਿਚ ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਅਬਾਦੀ 53 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੀ ਅਬਾਦੀ 47 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਹੈ। ਜੈਤੋ ਦੀ ਔਸਤਨ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 62 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 56 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਅਤੇ ਮਰਦਾਂ ਦੀ 67 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ ਅੰਦਾਜ਼ਨ 13.09 ਸੁਕੇਅਰ ਕਿ.ਮੀ. (5.05 ਸੁਕੇਅਰ ਮੀਲ) ਹੈ। 2011 ਈ. ਦੀ ਮਰਦਮ-ਸ਼ੁਮਾਰੀ ਮੁਤਾਬਕ ਅਬਾਦੀ 37,377 ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਦਾ ਪਿੰਨ ਕੋਡ 151202, ਟੈਲੀਫ਼ੋਨ ਕੋਡ01635 ਅਤੇ ਵਾਹਨ ਰਜਿਸਟਰੇਸ਼ਨ ਪੀ.ਬੀ.62 ਹੈ।

ਇਸ ਨਗਰ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਦਸਮ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ-ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ।, ਇੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ‘ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੰਗਸਰ ਸਾਹਿਬ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਦਸਵੀਂ' ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨਗਰ ਨੂੰ ਜੈਤੋ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ‘ਗੰਗਸਰ ਜੈਤੋ” ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। “ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸੰਮਤ 1762 ਬਿਕਰਮੀ (1705 ਈ.) ਵੈਸਾਖ ਮਹੀਨੇ ਕੋਟਕਪੂਰੇ ਤੋਂ ਕੂਚ ਕਰ ਕੇ 18 ਵੈਸਾਖ ਦਿਨ ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਜੈਤੋ ਦੀ ਹੱਦ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚੇ। ਇੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਜੈਤੋ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਇਕ ਉੱਚੀ ਟਿੱਬੀ ’ਤੇ ਟਿਕਾਣਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਤੀਰ-ਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਵਾਇਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਮਾਲਵੇ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬਹੁਤ ਥੁੜ੍ਹ ਸੀ ਅਤੇ ਟਿੱਬੀ ਦੇ ਨੇੜ੍ਹੇ ਕੋਈ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ' ਸੀ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੰਗਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਇਕ ਛੱਪੜੀ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਥੋੜਾ ਪਾਣੀ ਸੀ। ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲਈ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਦੀਵਾਨ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਉਪਰੰਤ ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੰਗਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਤਕ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਇੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹੇ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ ਰਾਮੂ ਕਿਆਂ ਦੀ ਮਾਈ ਆਪਣੇ ਪੋਤਰੇ ਰਾਮੂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਆਈ ਤਾਂ ਰਾਮੂ ਨੇ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਕਮਾਣ ਫੜ ਲਈ। ਇਸ ’ਤੇ ਮਾਤਾ ਗੁੱਸੇ ਹੋਣ ਲੱਗੀ ਤਾਂ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਮਾਈ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦਿਆਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਬਚਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਮਾਈ, ਤੇਰੇ ਇਸ ਪੋਤਰੇ ਦੇ ਹੱਥ ਕਮਾਣ ਉਦੋਂ ਤਕ ਫੜ੍ਹੀ ਰਹੇਗੀ, ਜਦੋਂ ਤਕ ਇਹ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣਗੇ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਸਦਕਾ ਰਾਮੂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਹੁਣ ਤਕ ਜ਼ੈਲਦਾਰੀ (ਸਰਦਾਰੀ) ਕਰਦੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ।

ਇਸ ਬਾਬਤ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਗੁਰੂ ਜੀ ਢਾਬ ਕੰਢੇ ਉ ਰਾਮੂੰ ਕਿਆਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਵਡੇਰੀ ਮਾਈ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੋਤ੍ਰੇ ਰਾਮੂੰ ਸਮੇਤ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਉਸ ਬਾਲਕ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਫੂੜੀ ਚੁਕ ਲਈ ਮਾਈ ਜੀ ਗੁੱਸੇ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ, ਵਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਮਾਈ ਤੇਰੇ ਪ੍ਰੋਤੇ ਹੱਥ ਸਦਾ ਫੜੀ ਰਹੇਗੀ, ਸੋ ਸੱਚ ਹੈ, ਹੁਣ ਤਕ ਜੈਲਦਾਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੀ ਘਰ ਚਲੀ ਔਂਦੀ ਹੈ।

ਇਸੇ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਉਸੇ ਹੀ ਦਿਨ ਵਾਪਰੀ ਇਕ ਹੋਰ ਘਟਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਲਿਖਿਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, “ਉਸੇ ਦਿਨ ਇਕ ਮਹਾਜਨ, ਆਪਣੇ ਕੋਲੋਂ ਮੋਈ (ਮਰੀ) ਗਊ ਦਾ ਪ੍ਰਾਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਗੰਗਾ (ਹਰਿਦੁਆਰ) ਜਾਣ ਲੱਗਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਦਾ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਵਿਰਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਸਾਧਨ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸਫ਼ਰ ਔਖਾ ਸੀ ਅਤੇ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ, ਚੀਤੇ ਆਦਿ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਖ਼ਤਰਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਹਰ ਮੁਸਾਫਿਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਈ ਖ਼ਤਰਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਾਪਸ ਮੁੜਨ ਦੀ ਆਸ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਰੌਲਾ ਸੁਣ ਕੇ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਲ ਬੁਲਾਇਆ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਵਾਰਤਾ ਪੁੱਛੀ। ਸਾਰੀ ਵਿਥਿਆ ਸੁਣ ਕੇ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ, ਉਸ ਮਹਾਜਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੇਕਰ ਸੱਚੇ ਦਿਲ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹਰ ਥਾਂ ’ਤੇ ਆਪ ਆ ਕੇ ਅਰਜ਼ ਸੁਣਦਾ ਹੈ ! ਨਾਲ ਹੀ ਉਸਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦੇ ਸੇਵਕ ਆ ਟਿਕਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਹੀ ਅਠਾਹਠ ਤੀਰਥ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਬਚਨ ਮੰਨ ਕੇ ਇੱਥੇ ਢਾਬ ਵਿਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਗੰਗਾ ਵਿਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਜਿੰਨਾ ਹੀ ਸਕੂਨ ਮਿਲਿਆ ਤੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਗੰਗਾ ਦੇ ਵਹਿਣ ਵਿਚ ਹੀ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਆਪ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਹੀ ਗੰਗਾ ਮਿਲ ਗਈ ਹੈ।

ਇਸ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਇਕ ਮਹਾਜਨ ਤੋਂ ਗਊ ਮਰ ਗਈ ਓਸਦੇ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਜਾਣੇਂ ਸਮੇਂ ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਦਾ ਰੋਣਾ ਪਿਟਣਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਮਹਾਜਨ ਨੂੰ ਬੁਲਾਕਰ ਬਚਨ ਕੀਤਾ ਇਸ ਛਪੜੀ ਵਿਚ ਅਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਲੈ, ਏਹ ਗੰਗਾ ਤੋਂ ਭੀ ਅਧਿਕ ਹੈ, ਮਹਾਜਨ ਨੇ ਅਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਯਥਾਸ਼ਕਤ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਬਚਨ ਹੋਯਾ, ਇਥੇ ਅਧਿਕ ਮਹਾਜਨ ਹੀ ਸੇਵਾਦਾਰ ਹੋਣਗੇ, ਸੋ ਸੱਚ ਹੈ ਹੁਣ ਜੈਤੋ ਮੰਡੀ ਦੇ ਮਹਾਜਨ ਹੀ ਅਧਿਕ ਗੁਰ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ “ਇਸ ’ਤੇ ਇਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਸ਼ੰਕਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੇਰਾ ਗੜਵਾ ਇਕ ਵਾਰ ਗੰਗਾ ਜੀ ਦੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਰੁੜ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੇਕਰ ਇੱਥੇ ਹੀ ਗੰਗਾ ਹੈ ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਉਹ ਗੜਵਾ ਕੱਢ ਕੇ ਦਿਖਾਓ। ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਉਸਦੀ ਸ਼ੰਕਾ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਅਚਰਜ ਕੌਤਕ ਵਰਤਾਇਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਢਾਬ ਵਿਚ ਜਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਜਿਉਂ ਹੀ ਉਹ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਗੜਵਾ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰ ਨਾਲ ਟਕਰਾਇਆ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨ ਫੜ ਲਏ। ਇਸ ’ਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਾ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਇੱਥੇ ਠੀਕ ਹੀ ਗੰਗਾ ਵਗਦੀ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਫੁਰਮਾਇਆ ਕਿ ਭਾਈ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਹੋਰ ਤੀਰਥ ’ਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਇਹ ਢਾਬ ਗੰਗਾ ਜਿਹਾ ਪਵਿੱਤਰ ਭਾਵ ਗੰਗਸਰ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਥਾਨ ਗੰਗਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ (ਪ੍ਰਸਿੱਧ) ਹੋਇਆ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਗੱਲ ਵੀ ਕਰਨੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਭਾਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ਤੀਰਥ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਇਹ ਗੱਲ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਹਰ ਥਾਂ ’ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਉਹ ਕਣ-ਕਣ ਵਿਚ ਰਮਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੱਚੇ ਸੇਵਕ-ਜਨ ਜਿੱਥੇ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਉਹ ਅਸਥਾਨ ਅਠਸਠਿ ਤੀਰਥ ਜਹ ਸਾਧ ਪਗ ਧਰਹਿ ਅਤੇ ਗੁਰ ਕੇ ਚਰਨ ਸਰੇਵਣੇ ਤੀਰਥ ਹਰਿ ਕਾ ਨਾਉ॥ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਤੀਰਥ ਵੀ ਸਾਧੂ ਜਨਾਂ, ਮਹਾਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਲੋਚਦੇ ਹਨ। ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ- ਗੰਗਾ ਜਮੁਨਾ ਗੋਦਾਵਰੀ ਸਰਸੂਤੀ ਤੇ ਕਰਹਿ ਉਦਮੁ ਧੁਰਿ ਸਾਧੂ ਕੀ ਤਾਈ॥

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਕਾਰ ਸੇਵਾ:- ਗੰਗਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਾਲਾ ਸਥਾਨ ਜੋ ਕਿ ਢਾਬ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੀ, ਕਾਫੀ ਸਮਾਂ ਪੇਂਡੂ ਛੱਪੜ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ। “ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਵੀ ਮਾਮੂਲੀ ਜਿਹੀ ਹੀ ਸੀ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਨੇ ਬਣਵਾਈ। ਇਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇਕ ਕਿਲ੍ਹਾ ਵੀ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਬਾਬਾ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪਟਿਆਲੇ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਸੇਵਕ ਸੰਤ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਸੰਤ ਬਾਬਾ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਲਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਚਾਰਦੀਵਾਰੀ ਕਰਵਾ ਕੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸਰੋਵਰ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਇਆ। ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੰਗਮਰਮਰ ਨਾਲ ਨਵੀਂ ਇਮਾਰਤ ਤਿਆਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਸੰਗਤ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੋਂ ਆ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਨਵੀਆਂ ਉਸਾਰੀਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਹੁਣ ਵੀ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਵਾਲੇ ਮਹਾਪੁਰਖਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਇਮਾਰਤ ਲਈ ਕੁਝ ਮਾਇਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਨੂੰ ਨਾਭਾ ਰਿਆਸਤ ਵੱਲੋਂ 70 ਘੁਮਾ ਜ਼ਮੀਨ ਸਾਲਾਨਾ ਜਾਗੀਰ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਅੱਜ ਤਕ ਮਾਮਲੇ ਦੀ ਮੁਆਫੀ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਸਮੁੱਚਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਮੈਨੇਜਰ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ, ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ:- ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ ਜਿਥੈ ਜਾਇ ਬਹੈ ਮੇਰਾ ਸਤਿਗੁਰੂ ਸੋ ਥਾਨੁ ਸੁਹਾਵਾ ਰਾਮ ਰਾਜੇ॥ ਸਤਿਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਿੱਥੇ ਟਿੱਬੀ ਵਾਲਾ ਅਸਥਾਨ ਹੈ, ਵਿਖੇ ਬਿਰਾਜੇ ਸਨ, ਉਸ ਟਿੱਬੀ ਤੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ ਬਣ ਗਿਆ। ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ, “ਜੈਤੋ ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ-ਏਥੇ ਬੈਠ ਕੇ ਤੀਰ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਲਾਏ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਸੇਵਾਦਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਤੋਂ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਆਦਿਕ ਮਹਾਜਨਾਂ ਨੇ ਖੂਹੀ ਅਤੇ ਮੰਜੀ ਸਾਹਿਬ ਪੱਕਾ ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਸਰਬ ਲੋਹ ਦਾ ਤਿਆਰ ਕਰਾਯਾ ਹੈ, ਸੇਵਾਦਾਰ ਝੋਲੀ ਫੇਰਕੇ ਨਿਰਬਾਹ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਉਸ ਤੋਂ ਕਾਫੀ ਸਮੇਂ ਪਿਛੋਂ ਰਿਆਸਤ ਨਾਭਾ ਵੱਲੋਂ ਕੇਵਲ ਅੱਠ ਘੁਮਾ ਜ਼ਮੀਨ ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਂ ਲਗਾਈ ਗਈ।

ਹੋਰ ਅਸਥਾਨ:- ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੰਗਸਰ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬਠਿੰਡਾ ਰੋਡ ’ਤੇ ‘ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਅੰਗੀਠਾ ਸਾਹਿਬ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ' ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਾਕੇ ਸਮੇਂ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹਿਕ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਕ ਹੋਰ ਗੁਰਅਸਥਾਨ ‘ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਸਾਹਿਬ' ਅਸਥਾਨ ਸਥਾਨਕ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਤੇ ਸੰਗਤ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਜੈਤੋ ਦੇ ਬਿਸ਼ਨੰਦੀ ਬਜ਼ਾਰ ਵਿਖੇ ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵੀ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਕੋਲ ਹੈ।

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਜੈਤੋ ਵਿਖੇ ਹਰ ਸਾਲ ਸਾਕੇ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਪਰਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਦੁਆਰਾ ਮਿਲ ਕੇ 101 ਅਖੰਡ ਪਾਠਾਂ ਦੀ ਲੜੀ 10 ਜਨਵਰੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ 21 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਭੋਗ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਸਮਾਗਮ ਜੋੜ-ਮੇਲੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਨਾ ਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।