ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤਕ ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਜਿਆ ਅਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਉਪਰੰਤ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ ਜਿੱਥੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ, ਉੱਥੇ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਸੂਰਬੀਰ, ਸਿੰਘ-ਸਿੰਘਣੀਆਂ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਮਹੱਲ ਨੂੰ ਖੜ੍ਹਿਆਂ ਰੱਖਣ ਲਈ ਅਨੇਕਾਂ ਤਸੀਹੇ ਝੱਲੇ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਆਪ ਨਿਛਾਵਰ ਕੀਤਾ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜੋ ਨਵੀਨਤਾ ਬਖਸ਼ੀ ਹੈ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ, ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ, ਬਾਣੀ ਤੇ ਬਾਣੇ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਹੋਣਾ, ਅਸੂਲਾਂ ਦੇ ਪੱਕੇ ਰਹਿਣਾ, ਨਾਮ ਜਪਣਾ, ਕਿਰਤ ਕਰਨਾ, ਵੰਡ ਛਕਣਾ, ਸਰਬਤ ਦਾ ਭਲਾ ਮੰਗਣਾ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਜਾਗਣਾ, ਨਿਤਨੇਮ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਹੋਣਾ, ਆਪਸੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਤੇ ਮਿਲਵਰਤਨ ਨਾਲ ਰਹਿਣਾ, ਆਪਣੀ ਨੇਕ ਕਿਰਤ ਕਮਾਈ ਵਿਚੋਂ ਦਸਵੰਧ ਕੱਢਣਾ, ਗਰੀਬ ਗੁਰਬੇ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨੀ ਆਦਿ ਤੱਥਾਂ ਵਿਚ ਸੰਮਿਲਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਣਾ ਹਰੇਕ ਸਿੱਖ ਦਾ ਧਰਮ-ਕਰਤੱਵ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ’ਤੇ ਚੱਲਦੇ ਹੋਏ ਹੀ ਗੁਰੂ ਕਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਬੰਦ ਬੰਦ ਕਟਵਾਏ, ਖੋਪਰੀਆਂ ਲੁਹਾਈਆਂ, ਚਰਖੜੀਆਂ ’ਤੇ ਚੜ੍ਹੇ ਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਪਰੰਤੂ ਸਿੱਖੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਏਨਾ ਲੰਮਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਆਦਿ ਤਾਂ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਅੰਤ ਨਹੀਂ।

ਗੁਰੂ-ਕਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 18ਵੀਂ-19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਲਾਮਿਸਾਲ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਅਜੋਕੀ ਧਰਮ ਤੋਂ ਮੁਨਕਰ ਹੋਈ ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨੀ ਲਈ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹਲੂਣਾ ਹਨ। ਪਰ ਵਰਤਮਾਨ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਜੇਕਰ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨੀ ਦਾ ਆਪਣੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ, ਇਤਿਹਾਸ, ਮਾਣ-ਮਰਯਾਦਾਵਾਂ (ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ) ਪ੍ਰਤੀ ਕੇਵਲ ਗੱਲ-ਬਾਤੀਂ ਪੱਧਰ ਤਕ ਸੀਮਤ ਹੋਣਾ ਬੇਹੱਦ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਜੋ ਅੱਜ ਦੀ ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਹੈ ਉਹ ਕਿਸੇ ਪੱਧਰ ਤਕ ਕੇਵਲ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਵਿਖਾਵੇ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾ ਰਹੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ।

ਬੇਸ਼ੱਕ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਬਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲ ਬਾਣੇ (ਭਾਵ ਬਾਹਰਲੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਦੇ) ਦੇ ਵੀ ਧਾਰਨੀ ਹੋਣਾ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਕੇਵਲ ਇਕੱਲੇ ਬਾਣੇ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗੇ ਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਹੀ ਸਿੱਖੀ ਸਮਝਾਂਗੇ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਤੇ ਬਾਣੇ ਦੇ ਸਮਤੋਲ ਨੂੰ ਅੱਖੋਂ ਓਹਲੇ ਕਰਾਂਗੇ ਤਾਂ ਸਥਿਤੀ ਕਿਸੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਜਾਨਵਰ ਉੱਤੇ 'ਸ਼ੇਰ ਦੀ ਖੱਲ' ਵਾਲੀ ਬਣ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਅਮਲੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਗੱਲ ਕਿ ਮੌਜੂਦਾ ਦੌਰ ਵਿਚ ਗਲੋਬਲ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਗਲੈਮਰ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਨੇ ਜੋ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ ਉਸ ਪ੍ਰਤੀ ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦਾ ਬੇਇੰਤਹਾ ਝੁਕਾਅ ਬੇਹੱਦ ਧਿਆਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਸਿੱਖ ਨੇ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਚਾਣ ਬਣਾਉਣੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਥਾਪਤੀ ਕਰਨੀ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਗਲੈਮਰ ਦੀ ਇਸ ਦੌੜ ਵਿਚ ਗੁਆਚਣਾ ਜਾਂ ਲਕਸ਼-ਰਹਿਤ ਹੋਣਾ ਉਸ ਲਈ ਵੱਡੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੌੜ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਸਮਾਜ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਭਾਸ਼ਾ, ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ, ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਵਿਸਾਰਣਾ ਆਦਿ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਣਾ ਸਾਫ਼ ਨਜ਼ਰੀਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਅਗਲੀ ਗੱਲ ਇਹ ਕਿ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਕਾਫ਼ੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹਾਲਾਤ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਔਖੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿਚ ਯੋਗ ਸਿੰਘ ਇਸ ਕੌਮ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਰੰਤੂ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨ ਅਜੀਬੋਗ਼ਰੀਬ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਮਾਮਲਿਆਂ (ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰ ਸਿੱਖ ਮਸਲਿਆਂ) ਵਿਚ ਦਖ਼ਲ ਬੇਹੱਦ ਉਕਸਾਉਣ, ਉਤੇਜਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਭੜਕਾਉਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਪੁਣ-ਛਾਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਬੇਤਰਤੀਬੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜਾਣਕਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋ ਨਿੱਬੜਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦਾ ਲਗਾਤਾਰ ਪਤਿਤਪੁਣੇ ਵੱਲ ਵਧਣਾ, ਆਪਣੇ ਅਮੀਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਨਾਂਮੱਤੇ ਲਾਸਾਨੀ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸੂਰਬੀਰ ਸਿੱਖ ਨਾਇਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਉਦਾਸੀਨਤਾ, ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਪ੍ਰਤੀ ਸਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਘਾਟ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪਾਠ-ਪਠਨ ਤੋਂ ਅਵੇਸਲਾਪਣ ਆਦਿ ਵਰਗੇ ਪਹਿਲੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਧਾਂਤਕ/ਵਿਹਾਰਕ ਨਿਵਾਣ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਜਾਗਰੂਕ ਅਤੇ ਚੇਤਨ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਇਸ ਪਾਸੇ ਮੋੜਿਆ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤਾਂ, ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਘਾਟ ਨੇ ਅੱਜ ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਚੁਰਾਹੇ ਵਿਚ ਲਿਆ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰੀ ਢਾਲਣ ਵਿਚ ਭਾਵੇਂ ਅੰਦਰੋਂ ਚਾਹਵਾਨ ਹੋਣ, ਪਰੰਤੂ ਵਿਹਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਸਮਰੱਥ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੇ ਹਨ।

ਇੱਥੇ ਇਹ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਅਸੀਂ ਲੋਕ ਆਪ ਇਹ ਗੱਲ ਕਹਿ ਕੇ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਪੱਲਾ ਝਾੜ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਵੱਲ ਜੋੜਨਾ ਤਾਂ ਪੰਥਕ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਇਹ ਗੱਲ ਵੀ ਕਿਸੇ ਹੱਦ ਤਕ ਠੀਕ ਹੈ ਪਰ ਇੱਥੇ ਇਹ ਗੱਲ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਜੇਕਰ ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਘਰੋਂ ਉਸ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਕੋਲੋਂ ਮਿਲੇਗੀ ਤਾਂ ਹੀ ਉਹ ਪੰਥਕ ਸਫਾਂ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ, ਗੁਰਮਤਿ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵੱਲ ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਤੀ ਹੋਰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਲੈ ਕੇ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋਣਗੇ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਣਾ ਉੱਚਿਤ ਹੋਵੇਗਾ ਇਹ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਗੁਰ-ਇਤਿਹਾਸ, ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ, ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਨੇਕਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ 'ਤੇ ਪੁਸਤਕਾਂ, ਟ੍ਰੈਕਟ ਆਦਿ ਛਾਪ ਕੇ ਭੇਟਾ-ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਭੇਟਾ-ਸਹਿਤ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਨੌਜਵਾਨ ਭਰਪੂਰ ਲਾਹ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਪਰ ਜੇਕਰ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਟੀ. ਵੀ. ਅਤੇ ਮੋਬਾਇਲਾਂ ’ਤੇ ਸਾਰਾ-ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਨਾਚ-ਗਾਣੇ ਚਲਦੇ ਰਹੇ, ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਹੋਰ ਸੱਜਣ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਘਰ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਸ਼ਰਾਬਾਂ ਦਾ ਦੌਰ ਚਲਾਉਂਦੇ ਰਹੇ ਜਾਂ ਬਾਹਰੋਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਨਸ਼ੀਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰ ਕੇ ਘਰ ਆ ਕੇ ਮਾਹੌਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਗੁਰਮਤਿ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋਣਾ ਕਿੰਝ ਸੰਭਵ ਹੈ? ਇਹ ਸੋਚਣ ਤੇ ਆਤਮਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ ਦਾ ਅਤਿ ਗੰਭੀਰ ਤੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਅਨਮੱਤ ਤਾਂ ਦੂਜੀਆਂ ਕੌਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਤਰ੍ਹਾਂ-ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਅਪਣਾਅ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਵੱਲ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹਾਲੇ ਮੋੜ ਨਹੀਂ ਸਕੇ, ਇਹ ਗੱਲ ਸੋਚਣ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਕੇ ਵਿਚਾਰਨ ਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਡੀ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਸਮੂਹਿਕ ਨੈਤਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਪਰਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮਾਪਿਆਂ ਦਾ ਬੱਚਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਜੋ ਸਮਾਜਿਕ ਫ਼ਰਜ਼ ਭਾਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਿੱਖਿਆ ਤੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਤਕ ਦੇ ਮੌਕਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਤਲਾਸ਼ਣ ਤਕ ਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਰਨਾ ਹੀ ਹੈ ਪਰ ਬੱਚਿਆਂ/ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤਾਂ, ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ, ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੇ ਫ਼ਰਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣਾ ਵੀ ਸਾਡੇ ਫ਼ਰਜ਼ ਦਾ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਉਕਤ ਕਹੇ ਅਨੁਸਾਰ ਘਰ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਣੀ ਹੈ। ਸੋ, ਇਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤਕ ਲਿਜਾਣੀ ਪਵੇਗੀ ਤਾਂ ਹੀ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਅਸਲ ਵਾਰਸ ਕਹਾਉਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋਵਾਂਗੇ।