ਚਾਰ ਉਦਾਸੀਆਂ (ਚਾਰ ਯਾਤਰਾਵਾਂ) ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਗਤ-ਤਾਰਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿਖੇ ਆ ਕੇ ਜਦ ਰਹਿਣ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਆਪ ਨੇ ਇੱਕ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵੱਲੋਂ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ‘ਕਿਰਤ’ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਵਿਵਹਾਰਿਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਮਲੀ ਜਾਮਾ ਪਹਿਨਾਇਆ। ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਕੁਝ ਕੁ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਸੰਮਤ 1586 ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਅੱਚਲ-ਬਟਾਲੇ ਨਾਮਕ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਕਿ ਇਕ ਪੁਰਾਤਨ ਅਚਲ ਨਾਮਕ ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਰ (ਅਚਲੇਸ਼ਵਰ ਧਾਮ) ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਦਾ ਨਾਂ ‘ਅਚਲ-ਬਟਾਲਾ’ ਪਿਆ ਹੈ, ਵਿਖੇ ਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ ਦੇ ਮੇਲੇ ’ਤੇ ਜੋਗੀਆਂ ਦਾ ਇਕ ਉਚੇਚਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਇਕੱਠ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਉੱਥੇ (ਅਚਲ-ਬਟਾਲੇ) ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਸਮੇਂ ਭਾਈ ਅਜਿੱਤਾ ਰੰਧਾਵਾ ਵੀ ਸਨ ਜਿਸ ਦਾ ਜਿਕਰ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੰਝ ਕੀਤਾ ਹੈ: ਸਿਧਨ ਮੇਲਾ ਲਖ ਜਗਨਾਥਾ। ਗਮਨ ਕੀਨ ਕਛੁ ਸਿਖ ਲੇ ਸਾਥਾ।
ਤਿਹ ਛਿਨ ਹੋਤ ਅਜਿੱਤਾ ਪਾਸੂ। ਸੋ ਭੀ ਗਯੋ ਸੰਗ ਸੁਖਰਾਸੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਉਤਰਰਾਧ, ਭਾਗ 2) ਗੁਰੂ ਜੀ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੋਗੀਆਂ ਦੇ ਇਕੱਠ ਦੀ ਭੀੜ ਤੋਂ ਜ਼ਰਾ ਹਟਵੇਂ ਵੱਖਰੇ ਥਾਂ ’ਤੇ ਬੈਠ ਗਏ। ਇਸ ਬਾਬਤ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਦੀ 39ਵੀਂ ਪਉੜੀ ਵਿਚ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ: -ਮੇਲਾ ਸੁਣਿ ਸਿਵਰਾਤਿ ਦਾ ਬਾਬਾ ਅਚਲ ਵਟਾਲੇ ਆਈ। ਇਹ ਅਚਲ ਬਟਾਲਾ ਨਾਮਕ ਅਸਥਾਨ ਅਜੋਕੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਦੇ ਕਸਬੇ ਬਟਾਲਾ ਤੋਂ ਲਗਪਗ 5 ਕੁ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਦੋ ਪਿੰਡਾਂ ਸਲ੍ਹੋ ਤੇ ਚਾਹਲ ਦੇ ਨੇੜ੍ਹੇ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਬਟਾਲਾ ਤੋਂ ਜਲੰਧਰ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸੜਕ ’ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਸ ਅਸਥਾਨ 'ਤੇ ਬਿਰਾਜਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ‘ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ’ ਦਾ ਇਲਾਹੀ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਰਬਾਬ ਵਜਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਜੋਗੀਆਂ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਜੁੜੇ ਬੈਠੇ ਸਨ ਉਹ ਸਾਰੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਤੇਜ਼ ਤਾਪ ਦੇਖ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਆ ਬੈਠੇ ਅਤੇ ‘ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ’ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਸਰਵਣ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ, ਜਿਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਅੱਗੇ ਇੰਝ ਕਰਦੇ ਹਨ: -ਦਰਸਨੁ ਵੇਖਣਿ ਕਾਰਨੇ ਸਗਲੀ ਉਲਟਿ ਪਈ ਲੋਕਾਈ (ਵਾਰ 1:39) ਇਹ ਸਾਰਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੇਖ ਕੇ ਉੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਮੌਜੂਦ ਜੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਗੁੱਸਾ ਆਇਆ ਅਤੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਕੋਲ ਆਣ ਪਹੁੰਚੇ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ: ਨੂੰ ਖਾਧੀ ਖੁਣਸਿ ਜੋਗੀਸਰਾਂ ਗੋਸਟਿ ਕਰਨਿ ਸਭੇ ਉਠਿ ਆਈ। (ਵਾਰ 1:40) ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੋਗੀਆਂ ਦਾ ਮੁਖੀ ਭੰਗਰਨਾਥ ਈਰਖਾ ਵੱਸ ਹੋ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਬੋਲ-ਕੁਬੋਲ ਬੋਲਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਜੋਗ ਮਤ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਗ੍ਰਿਹਸਤ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹਸਤੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾੜਾ ਕਹਿਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਖ-ਸੁਣ ਕੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਜੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹੋਇਆਂ ਆਖਿਆ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਗ੍ਰਿਹਸਤੀਆਂ ਨੂੰ ਉਹ (ਜੋਗੀ) ਮਾੜਾ ਗਿਣਦੇ ਹਨ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰ ’ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਅੰਨ-ਬਸਤਰ ਆਦਿ ਕਿਉਂ ਮੰਗਦੇ ਹਨ? ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਿੱਤਾ ਉਹ ਖਾਂਦੇ ਹਨ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਿੰਦਦੇ ਹਨ? ਇਹ ਤੁਹਾਡਾ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਜੋਗ ਅਥਵਾ ਤਿਆਗ ਹੈ? ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਇਸ ਬਾਬਤ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਹੋਇ ਅਤੀਤੁ ਗ੍ਰਿਹਸਤਿ ਤਜਿ ਫਿਰਿ ਉਨਹੂੰ ਕੇ ਘਰਿ ਮੰਗਣਿ ਜਾਈ। (ਵਾਰ 1:40) ਇਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਮਹਾਂਕਵੀ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ: ਛੋਡ ਗ੍ਰਿਹਸਤ ਕੋ ਭਯੋ ਅਤੀਤਾ। ਬਹੁਰੋ ਰਹੀ ਪ੍ਰੀਤ ਚਿਤ ਨੀਤਾ।
ਭੋਜਨ ਹਿੱਤ ਮੰਗਨ ਤਿਹ ਜਾਈ। ਘਰ ਘਰ ਬਿਚਰਤ ਲਾਜ ਗਵਾਈ॥50॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਉਤਰਰਾਧ, ਭਾਗ 2) ਭਾਵ ਤੁਸੀਂ ਗ੍ਰਿਹਸਤ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਕੇ ਤਾਂ ਤਿਆਗੀ ਬਣੇ ਸੀ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਤੁਹਾਡੀ ਨੀਅਤ ਤੁਹਾਡਾ ਪ੍ਰੇਮ (ਗ੍ਰਿਹਸਤ) ਵਿਚ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਭੋਜਨ ਮੰਗਣ ਲਈ (ਤੁਸੀਂ) ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਗ੍ਰਿਹਸਤੀਆਂ ਦੇ ਘਰ ਜਾਂਦੇ ਹੋ। ਘਰ-ਘਰ ਘੁੰਮਦਿਆਂ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਸ਼ਰਮ ਗਵਾ ਲਈ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਜੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਆਖਿਆ ਕਿ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਸਭ ਫ਼ਰਜ਼ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਤੇ ਯੋਗਤਾ ਨਾਲ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਰਤਾਰ ਭਾਵ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਜੁੜਨਾ ਹੀ ਅਸਲ ਯੋਗ ਹੈ। ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ, ਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤੋ ! ਰੱਬ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਚਿਤ ਰਹੋ! ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਔਕੜਾਂ, ਕਠਿਨਾਈਆਂ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਜੋਗ ਆਦਿ ਦਾ ਭੇਖੀ ਪਹਿਰਾਵਾ ਪਹਿਨ ਕੇ ਜੰਗਲਾਂ-ਪਹਾੜਾਂ ਵੱਲ ਨਾ ਭੱਜੋ ਸਗੋਂ ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਰਵਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਓਟ-ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਹਰੇਕ ਸੰਸਾਰਕ ਮੁਸ਼ਕਲ ਦਾ ਹੱਲ ਕਰੋ। ਅੰਤ ਵਿਚ ਜੋਗੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਡਰਾਉਣ ਅਤੇ ਧਮਕਾਉਣ ਖਾਤਰ ਸਾਰੀਆਂ ਭੇਖੀ ਕਰਾਮਾਤਾਂ, ਡਰਾਵੇ ਅਤੇ ਤਰ੍ਹਾਂ-ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੋਗ ਮਤ ਦੇ ਕੌਤਕ, ਰਿਧੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦਿਖਾ ਕੇ ਹਾਰ-ਥੱਕ ਗਏ ਪਰੰਤੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਕਰਤਾਰ ਦੇ ਹੁਕਮ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਅਡੋਲ ਚਿਤ ਰਹੇ। ਹਾਰ ਮੰਨ ਚੁੱਕੇ ਜੋਗੀਆਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਰਭੈਤਾ ਅਤੇ ਅਡੋਲਤਾ ਦਾ ਰਾਜ਼ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇੱਕ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਨਿਰਛਲ, ਨਿਰਕਪਟ ਅਤੇ ਭੇਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸੱਚੀ ਭਗਤੀ ਤੇ ਉਸਤਤ ਆਪਣੀ ਅਡੋਲਤਾ ਦਾ ਰਾਜ਼ ਦੱਸਿਆ: ਬਾਬਾ ਬੋਲੇ ਨਾਥ ਜੀ ! ਸਬਦੁ ਸੁਨਹੁ ਸਚੁ ਮੁਖਹੁ ਅਲਾਈ।
ਬਾਝੋ ਸਚੇ ਨਾਮ ਦੇ ਹੋਰੁ ਕਰਾਮਾਤਿ ਅਸਾਂ ਤੇ ਨਾਹੀ। (ਵਾਰ 1:43) ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ੁੱਭ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਜੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪ੍ਰਭੂ-ਭਗਤੀ ਨੂੰ ‘ਧੰਨ’ ਆਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਰਤੀ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਵੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ: ਬਾਬੇ ਕੀਤੀ ਸਿਧਿ ਗੋਸਟਿ ਸਬਦਿ ਸਾਂਤਿ ਸਿਧਾਂ ਵਿਚਿ ਆਈ।
ਜਿਣਿ ਮੇਲਾ ਸਿਵਰਾਤਿ ਦਾ ਖਟ ਦਰਸਨਿ ਆਦੇਸਿ ਕਰਾਈ।
ਸਿਧਿ ਬੋਲਨਿ ਸੁਭਿ ਬਚਨਿ ਧਨੁ ਨਾਨਕ ਤੇਰੀ ਵਡੀ ਕਮਾਈ। (ਵਾਰ 1:44) ਇਸ ਉਪਰੰਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਇੱਕ ਦਾਤਣ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਜੋ ਕਿ ਬੇਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅੱਜ ਵੀ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਸ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਜਦੋਂ ਬਟਾਲੇ ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਸਪੁੱਤਰ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਵਿਆਹੁਣ ਲਈ ਆਏ ਸਨ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਸ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਇਕ ਅੱਠ ਨੁਕਰਾਂ ਵਾਲੀ ਖੂਹੀ ਵੀ ਲਗਵਾਈ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਇੱਥੇ ਹੁਣ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ਅਨੁਸਾਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਾਲ ਸਮੇਂ 150 ਘੁਮਾਉਂ ਜ਼ਮੀਨ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਦੇ ਨਾਂ ਕਰਵਾਈ ਸੀ। ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਇਸ ਪਾਵਨ ਤੇ ਰਮਣੀਕ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਤੇ ਆਲੀਸ਼ਾਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵੱਲੋਂ ਮੈਨੇਜਰ ਰਾਹੀਂ ਚਲਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਆਮਦ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਹਰ ਸਾਲ ਕੱਤਕ ਦੀ ਮੱਸਿਆ ਤੋਂ ਨੌਵੀਂ ਅਤੇ ਦਸਵੀਂ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਜੋੜ-ਮੇਲਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਦੂਰ-ਦੁਰੇਡੇ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਸੰਗਤ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਪੁੱਜਦੀ ਹੈ। | 
