ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਚੌਥੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਨੇ ਇਕ-ਮੁੱਠ ਹੋ ਕੇ ਲਗਾਤਾਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਅੱਠ ਮਹੀਨੇ ਘੇਰਾ ਪਾਈ ਰੱਖਿਆ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰਲਾ ਰਾਸ਼ਨ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਰਸਦ ਆਉਣੀ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈ। ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਆਉਂਦੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਫ਼ਸੀਲ ਵੀ ਕੱਟ ਦਿੱਤੀ। ਸਿੰਘ ਕਈ ਕਈ ਦਿਨ ਬਗ਼ੈਰ ਖਾਣੇ ਦੇ ਲੜੇ। ਪ੍ਰਸਾਦੀ ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੀਮਤੀ ਘੋੜੇ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਦਮ ਤੋੜ ਗਏ। ਇਤਨੀ ਤੰਗੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਚੜ੍ਹਦੀਆਂ ਕਲਾਂ ਵਿਚ ਰਹੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ’ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਸੀ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਕਈ ਸਿੱਖ ਭੁੱਖ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕੋਲੋਂ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਗਣ ਲੱਗੇ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਰੁਕਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਪਰੰਤੂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਜ਼ਿੱਦ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਭਾਈ ਬੇਸ਼ੱਕ ਚਲੇ ਜਾਓ, ਪਰੰਤੂ ਸਾਨੂੰ ਲਿਖ ਕੇ ਦੇ ਜਾਓ ਕਿ ਅਸੀਂ ਤੇਰੇ ਸਿੱਖ ਨਹੀਂ।” ਭੁੱਖੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਝੱਟ ਇਹ ਬੇਦਾਵਾ ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਮਾਝੇ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸਨ। ਜਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਘਰੀਂ ਜਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਉਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸਿਆ ਤਾਂ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਸਿੰਘਣੀਆਂ (ਮਾਂਵਾਂ, ਭੈਣਾਂ, ਪਤਨੀਆਂ ਆਦਿ) ਨੇ ਅੱਗ-ਭਬੂਕਾ ਹੋ ਕੇ ਲਾਹਨਤਾਂ ਪਾਈਆਂ। ਚੂੜੀਆਂ ਪਾ ਕੇ ਘਰ ਬੈਠਣ ਤੇ ਚਰਖ਼ੇ ਕੱਤਣ ਜਿਹੇ ਤਾਅਨੇ ਦਿੱਤੇ। ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਜੀ ਤਾਂ ਜਥਾ ਲੈ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਵੀ ਚੱਲ ਪਏ। ਇਤਨੇ ਸਖ਼ਤ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਸਿੰਘ ਉਨ੍ਹੀਂ ਪੈਰੀਂ ਵਾਪਸ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਤੁਰ ਪਏ। ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਛੱਡਣ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਤੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਚਮਕੌਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਾਛੀਵਾੜੇ, ਆਲਮਗੀਰ, ਲੰਮੇ ਜੱਟਪੁਰੇ, ਰਾਏਕੋਟ, ਦੀਨਾ-ਕਾਂਗੜ, ਕੋਟਕਪੁਰਾ, ਜੈਤੋ ਰਾਹੀਂ ਰਾਮੇਆਣੇ ਪੁੱਜੇ। ਇੱਥੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹੀ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਹੀ ਆਉਣ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਾ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਮਾਝੇ ਦੇ ਉਹ ਸਿੰਘ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆ ਮਿਲੇ ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਘੇਰੇ ਸਮੇਂ ਬੇਦਾਵਾ ਲਿਖ ਕੇ ਦੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਆਏ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ ਵਿਚੋਲੇ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਤੇ ਸੂਬਾ ਲਾਹੌਰ ਨਾਲ ਸੁਲ੍ਹਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਪਰੰਤੂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਨਾ ਲਾਇਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਘੋੜੇ “ਜਾਨ ਭਾਈ” ਨੂੰ ਅੱਡੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਅੱਗੇ ਨੂੰ ਚੱਲ ਪਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਤੁਰ ਜਾਣ ਬਾਅਦ ਭਾਈ ਰਾਇ ਸਿੰਘ (ਜੋ ਭਾਈ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸਨ) ਨੇ ਲਕੀਰ ਖਿੱਚੀ ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਕੁਰਬਾਨ ਹੋਣ ਲਈ ਵੰਗਾਰਿਆ। ਇਹ ਸਿੰਘ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਤੁਰ ਪਏ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੇੜੇ ਆਇਆ ਜਾਣ ਕੇ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਤੋਂ ਡੇਢ-ਦੋ ਕੁ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਅੱਗੇ ਇਕ ਉੱਚੇ ਟਿੱਬੇ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਟਿਕਾਣਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਜਿਥੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਸਾਫ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ “ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ” ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਕੇ ਡੇਰੇ ਲਾ ਦਿੱਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਮਾਝੇ ਦੇ ਭਾਈ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀ ਮੋਹਰੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਖੱਦਰ ਦੇ ਚਾਦਰੇ ਤੇ ਹੋਰ ਬਸਤਰ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਝਾੜੀਆਂ ’ਤੇ ਪਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦੇਣ ਲਈ ਤੰਬੂਆਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਬਣਾ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਥਾਂ ’ਤੇ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ “ਤੰਬੂ ਸਾਹਿਬ” ਸੁਭਾਇਮਾਨ ਹੈ। ਇਤਨੇ ਵਿਚ ਸ਼ਾਹੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵੀ ਆ ਪਹੁੰਚੀਆਂ। ਘਮਸਾਨ ਦਾ ਯੁੱਧ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਜੰਗ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਕਿਲ੍ਹੇ, ਕੰਧ ਦੇ ਆਸਰੇ ਤੋਂ ਲੜੀ ਗਈ। ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਟਾਕਰਾ ਭਾਈ ਰਾਇ ਸਿੰਘ ਤੇ ਭਾਈ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦੇ ਚਾਲ੍ਹੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਚਾਲ੍ਹੀਆਂ ਨੇ ਐਸੀ ਵਿਉਂਤ ਬਣਾਈ ਕਿ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਸਿੰਘ ਅਗਾਂਹ ਟਾਕਰੇ ਲਈ ਨਿਕਲੇ, ਉਸ ਪਿੱਛੋਂ ਪੰਜ ਹੋਰ ਉਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਨਿਕਲਣ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਉੱਚੇ ਟਿੱਬੇ ਉੱਤੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਯੁੱਧ ਵੇਖ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਸਿੰਘ ਕਿਵੇਂ ਜਾਨਾਂ ਹੂਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ ਵੀ ਤਿੱਖੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਤਾਂਕਿ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਭਾਜੜ ਪਈ ਰਹੇ ਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਹੌਂਸਲੇ ਵਧੇ ਰਹਿਣ। ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਸਿੰਘ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਹਫ਼ਾ-ਹਫ਼ਾ ਕੇ ਮਾਰਦੇ ਰਹੇ। ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤੀ ਦੇਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਟਾਕਰੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕਣਾ ਅਸੰਭਵ ਸੀ। ਜਦ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮਾਂ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਲੀਡਰ ਨੇ ਵੀ ਇੱਕ ਤਕੜਾ ਹੱਲਾ ਬੋਲਿਆ। ਗੋਲੀਆਂ ਤੇ ਗੋਲੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਗਏ। ਭਾਈ ਰਾਇ ਸਿੰਘ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਭਾਈ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲੈ ਲਈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਲਗਾਤਾਰ ਤੀਰ ਚਲਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੇ ਇਹੀ ਸਮਝਿਆ ਕਿ ਹਾਲੇ ਸਿੱਖ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਹਨ। ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਨਵਾਬ ਨੇ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕ ਵਾਰੀ ਫਿਰ ਹੱਲਾ ਬੋਲਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਇਸ ਹੱਲੇ ਦੇ ਟਾਕਰੇ ਲਈ ਫਿਰ ਗਿਆਰ੍ਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨਿੱਤਰੇ ਤੇ ਉਹ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾ ਗਏ। ਜਦ ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਭਾਈ ਰਾਇ ਸਿੰਘ ਵਾਲੇ ਜਥੇ ਦੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾ ਲਈ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਫੌਜ ਦੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਕਮਾਨ ਸੰਭਾਲ ਲਈ। ਪਾਣੀ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਨਾ ਛੱਡਿਆ। ਤੁਰਕੀ ਫੌਜ ਤ੍ਰੇਹ ਨਾਲ ਹਉਕਣ ਲੱਗੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜਨਾ ਹੀ ਠੀਕ ਸਮਝਿਆ। ਇਉਂ ਸ਼ਾਹੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਭੱਜ ਗਈਆਂ। ਜਿੱਤ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਹੋਈ। ਤ੍ਰਿਹਾਈਆਂ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਵਾਪਸ ਕੋਟਕਪੁਰੇ ਆ ਕੇ ਸਾਹ ਲਿਆ। ਯੁੱਧ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ’ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ “ਜਾਨ-ਭਾਈ” ’ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਸਿੰਘਾਂ ਸਮੇਤ ਯੁੱਧ ਵਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਪਵਿੱਤਰ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਲਾਸ਼ਾਂ ਚੁੱਕਦੇ, ਕਮਰਕੱਸੇ ਨਾਲ ਮੁਖੜੇ ਸਾਫ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਸੀਸ ਗੋਦ ਵਿਚ ਰੱਖ, ਹਰ ਇੱਕ ਦੇ ਕਾਰਨਾਮੇ ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਕਰਦੇ। ਜਦ 39 ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਵੰਡ ਚੁੱਕੇ ਤਾਂ ਅਖੀਰ ਭਾਈ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ। ਨਬਜ਼ ’ਤੇ ਹੱਥ ਧਰਿਆ, ਉਹ ਅਜੇ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬੀਰ ਆਸਣ ਲਗਾ ਕੇ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸੀਸ ਆਪਣੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪੱਟ ’ਤੇ ਰੱਖਿਆ। ਭਾਈ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦਾ ਮੂੰਹ ਜੋ ਲਹੂ-ਲੁਹਾਣ ਸੀ, ਪੂੰਝਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਜਲ ਵੀ ਚੁਆਇਆ। ਭਾਈ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨੈਣ ਖੋਲ੍ਹੇ ਤੇ ਕਿਹਾ, “ਵਾਹ ਗੁਰੂ! ਧੰਨ ਗੁਰੂ!!” ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮਹਾਂ ਸਿੰਘਾ! ਜੋ ਮੰਗਣਾ ਹੈ ਮੰਗ।” ਭਾਈ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਆਖ਼ਰੀ ਸਮੇਂ ਤੁਹਾਡੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋ ਗਏ, ਕੋਈ ਖਾਹਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਰਹੀ।” ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਫਿਰ ਕਿਹਾ, “ਕੁਝ ਤਾਂ ਮੰਗ, ਅਸੀਂ ਖੁਸ਼ ਹਾਂ।” ਭਾਈ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੇ ਤੁੱਠੇ ਹੋ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖਿਆ ਬੇਦਾਵਾ ਪਾੜ ਦਿਓ ਤੇ ਸਾਡੀ ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੋ।” ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਮਰਕੱਸੇ ਵਿੱਚੋਂ ਬੇਦਾਵੇ ਵਾਲਾ ਕਾਗਜ਼ ਕੱਢਿਆ, ਦੋ ਟੋਟੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਬੋਲੇ, “ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੀ।” ਭਾਈ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦਾ ਭੌਰ ਉਡਾਰੀ ਮਾਰ ਗਿਆ ਤੇ ਰੂਹ ਸੱਚਖੰਡ ਜਾ ਪਹੁੰਚੀ। ਇਸ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਅੱਜ ਗੁਰਦੁਆਰਾ “ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੀ ਸਾਹਿਬ” ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵਣ ਦਾ ਉਹ ਦਰਖ਼ਤ ਕਾਇਮ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਘੋੜਾ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਸੀ। ਨਜ਼ਦੀਕ ਹੀ ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਜੀ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਪਈ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਮੱਲ੍ਹਮ-ਪੱਟੀ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਠੀਕ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਅਖ਼ੀਰ ਨੰਦੇੜ (ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ) ਤਕ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਰਹੀ। ਇਸ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਤੰਬੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਅੰਤਮ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਇੱਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ “ਅੰਗੀਠਾ (ਸ਼ਹੀਦਗੰਜ) ਸਾਹਿਬ” ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਨੂੰ, ਚਾਲ੍ਹੀ ਮੁਕਤਿਆਂ ਦੀ ਧਰਤੀ “ਮੁਕਤਸਰ” ਦਾ ਵਰ ਦਿੱਤਾ। |
