ਧਰਮ-ਗੁਰੂ, ਸਰਬੱਤ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਨੂੰ ਖਿੜੇ-ਮੱਥੇ ਸਵੀਕਾਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਵਿਹਾਰਕ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਸਿਖਾ ਕੇ ਲੋਕਾਈ ਦਾ ਸਹੀ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਮਤਾਂ ਦੇ ਬਾਨੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਹੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਹੋਇਆਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਤਬਦੀਲੀ ਲਿਆਂਦੀ। ਅੱਜ ਤੋਂ ਸਾਢੇ ਪੰਜ ਸੌ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਧਾਰਨ ਕਰ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਣਖ-ਸ੍ਵੈਮਾਣ ਨਾਲ ਜੀਉਣ ਵਾਲੀ ਇਕ ਨਵੀਂ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਸਿਖਾਉਣ ਦਾ ਵੱਡਾ ਉਪਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਨੇ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਅਤੇ ਗਿਲਾਨੀ ਭਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜੀਅ ਰਹੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਦੱਬੀ-ਕੁਚਲੀ ਜਨਤਾ ਵਿਚ ਨਵੀਂ ਰੂਹ ਫੂਕ ਦਿੱਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਜੀਵਨ ਭਰ ਆਪਣੇ ਰੁਹਾਨੀ ਪ੍ਰਵਚਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਚੇਰੀ ਤੇ ਚੰਗੇਰੀ ਵਿਹਾਰਕ ਰਹਿਣੀ ਦੇ ਗਿਆਨ-ਸੰਚਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸੁਤੰਤਰ ਸੋਚ ਵਾਲੀ ਵਿਕਸਿਤ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ, ਭਾਵ ਇਕ ਗੁਣਵੰਤ ਮਨੁੱਖ (ਗੁਰਮੁਖ) ਦੀ ਘਾੜਤ ਲਈ ਸਰਗਰਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਰਹੇ।
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਹਾਲਾਤ ਧਾਰਮਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ,
ਆਰਥਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਕ, ਸਾਰੇ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਬੇਹੱਦ ਤਰਸਯੋਗ ਸਨ। ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉੱਪਰ ਕੂੜ, ਅਪਰਾਧ, ਦੂਈ-ਦਵੈਤ, ਧੋਖੇਬਾਜ਼ੀ, ਲੋਭ-ਲਾਲਚ ਅਤੇ ਵਿਭਚਾਰ ਜਿਹੀਆਂ ਬਦੀ ਦੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਨੇ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਲਬਾ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਅਗਿਆਨਤਾਵੱਸ ਜਨਤਾ ਹਾਕਮ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੋਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਹੱਡ- ਹਰਾਮ ਲੋਕ, ਗ਼ਰੀਬਾਂ ਦੀ ਹੱਡ-ਭੰਨਵੀਂ ਮਿਹਨਤ ਨੂੰ ਐਸ਼-ਓ-ਅਰਾਮ ਲਈ ਵਰਤ ਰਹੇ ਸਨ। ਹੱਕ, ਸੱਚ ਅਤੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਦਾ ਨਾਮ-ਓ-ਨਿਸ਼ਾਨ ਮਿਟਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਬਰ, ਜ਼ੁਲਮ ਅਤੇ ਅਨਿਆਂ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ ਕਾਇਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਲੋਕ ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ, ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ, ਦੁੱਖਾਂ-ਕਸ਼ਟਾਂ ਦੇ ਅੰਧਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਕੂੜ ਦੇ ਪਸਾਰੇ ਕਾਰਨ ਜਗਤ ਅੰਦਰ ਵਰਤ ਰਹੇ ਬੁਰਾਈ ਦੇ ਧੁੰਦ- ਹਨੇਰ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੱਚ ਦਾ ਸੂਰਜ ਉਦੈ ਹੋਇਆ:

ਸਤਿਗੁਰੁ ਨਾਨਕੁ ਪ੍ਰਗਟਿਆ ਮਿਟੀ ਧੁੰਧੁ ਜਗਿ ਚਾਨਣੁ ਹੋਆ।
ਜਿਉ ਕਰਿ ਸੂਰਜੁ ਨਿਕਲਿਆ ਤਾਰੇ ਛਪਿ ਅੰਧੇਰੁ ਪਲੋਆ। (ਵਾਰ 1:27)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਸਮਾਂ, ਸੜਦੀ- ਬਲਦੀ ਲੋਕਾਈ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਂਵਾਂ ਉੱਤੇ ਜਾ ਕੇ ਵਿਹਾਰਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਪਰਉਪਕਾਰ ਦੇ ਕਾਰਜ ਕੀਤੇ। ਉਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਖੇਤਰਾਂ ਜਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਲੰਮੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ (ਉਦਾਸੀਆਂ) ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਰਗਾਂ– ਜਾਤਾਂ, ਧਰਮਾਂ, ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ, ਕਿੱਤਿਆਂ ਅਤੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਹੀ ਅਗਵਾਈ ਤੋਂ ਵਿਹੂਣੇ ਧਰਤੀ ਉੱਪਰ ਹਾਹਾਕਾਰ ਮਚਾ ਰਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ-ਸਮਝਣ ਦਾ ਜਤਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸੁਧਾਰ ਹਿੱਤ ਉੱਚਿਤ ਹੱਲ ਸੁਝਾਏ:

ਬਾਬਾ ਦੇਖੈ ਧਿਆਨੁ ਧਰਿ ਜਲਤੀ ਸਭਿ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਦਿਸਿ ਆਈ।
ਬਾਝੁ ਗੁਰੂ ਗੁਬਾਰੁ ਹੈ, ਹੈ ਹੈ ਕਰਦੀ ਸੁਣੀ ਲੁਕਾਈ।
ਬਾਬੇ ਭੇਖ ਬਣਾਇਆ ਉਦਾਸੀ ਕੀ ਰੀਤਿ ਚਲਾਈ।
ਚੜ੍ਹਿਆ ਸੋਧਣਿ ਧਰਤਿ ਲੁਕਾਈ॥24॥ (ਵਾਰ 1:24)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਉਦੇਸ਼-ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਰੱਬੀ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਹੋਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀ ਸਿੱਖਿਆ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ, ਭਾਵ ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਪੰਥ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਾਰਜ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਤੱਤਸਾਰ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨਾਲ ਇਕਮਿਕਤਾ ਅਤੇ ਇਕਸੁਰਤਾ ਕਾਇਮ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪੇ ਨੂੰ ਉਚੇਰੇ ਅਤੇ ਚੰਗੇਰੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਚਿਤ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰੇ। ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੁਦਰਤ ਵੱਲੋਂ ਪਾਈਆਂ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਗੁਣ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਦੀ ਸੁਯੋਗ ਅਤੇ ਸੁਚੇਤ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਅਤੇ ਹਉਮੈਂ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਸ੍ਵੈ ਦੇ ਸਰਬਾਂਗੀ ਵਿਕਾਸ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਪਰਮ-ਸੱਚ, ਭਾਵ ਰੱਬ ਦੇ ਸਿਮਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦੇ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰ ਉਚੇਰੀ, ਵਡੇਰੀ ਤੇ ਚੰਗੇਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਵਿਗਸਣ ਦੀਆਂ
ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਟੁੰਬਿਆ ਅਤੇ ਜਗਾਇਆ।

ਇਸ ਮੰਤਵ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਪਵਿੱਤਰ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸਰਬਪੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅਹਿਸਾਸਾਂ, ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਅਤੇ ਅਮਲ-ਅਭਿਆਸਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੇਰੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਚਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੰਪੂਰਨ ਸਿੱਖਿਆ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਅੰਤਰੀਵ ਗੁਣਾਂ, ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਮਾਡਲ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਉਚੇਰੇ ਰੁਹਾਨੀ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਸਹੀ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼, ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਵੱਲ ਸੇਧਿਤ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ-ਪੂਰਵਕ ਵਿਚਾਰ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਇੱਥੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਾਤਰ ਕੁਝ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਜਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ:

ਧਾਰਮਿਕ ਜੀਵਨ ਸੰਬੰਧੀ ਉੁਪਦੇਸ਼

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਵੇਲੇ ਤਰ੍ਹਾਂ-ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਪਰੰਤੂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਇਹ ਆਗੂ ਖ਼ੁਦ ਧਰਮ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਤੋਂ ਕੋਹਾਂ ਦੂਰ ਹਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ— ਕਾਜ਼ੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਜੋਗੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛਾਏ ਹੋਏ ਸਨ ਜੋ ਧਾਰਮਿਕ ਭੇਖਾਂ ਵਿਚ ਛੁਪ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਗੁੰਮਰਾਹ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਜਾੜੇ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਰਹੇ ਹਨ:

ਕਾਦੀ ਕੂੜੁ ਬੋਲਿ ਮਲੁ ਖਾਇ॥ ਬਾਹਮਣੁ ਨਾਵੈ ਜੀਆ ਘਾਇ॥
ਜੋਗੀ ਜੁਗਤਿ ਨ ਜਾਣੈ ਅੰਧੁ॥ ਤੀਨੇ ਓਜਾੜੇ ਕਾ ਬੰਧੁ॥ (ਪੰਨਾ 662)

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਲੋਕ ਇੱਕੋ-ਇਕ ਸਰਬਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਰੱਬ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੋਕਟ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਅਤੇ ਪਰਸਪਰ ਝਗੜਿਆਂ ਵਿਚ ਉਲਝੇ ਪਏ ਸਨ:

ਕਿਸੇ ਪੁਜਾਈ ਸਿਲਾ ਸੁੰਨਿ ਕੋਈ ਗੋਰੀ ਮੜ੍ਹੀ ਪੁਜਾਵੈ।
ਤੰਤ੍ਰ ਮੰਤ੍ਰ ਪਾਖੰਡ ਕਰਿ ਕਲਹਿ ਕ੍ਰੋਧੁ ਬਹੁ ਵਾਦਿ ਵਧਾਵੈ।
ਆਪੋ ਧਾਪੀ ਹੋਇ ਕੈ ਨਿਆਰੈ ਨਿਆਰੈ ਧਰਮ ਚਲਾਵੈ।…
ਫੋਕਟਿ ਧਰਮੀ ਭਰਮ ਭੁਲਾਵੈ ॥18॥ (ਵਾਰ 1:18)

ਅਜਿਹੀ ਬਦਤਰ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਧਰਮ ਦੇ ਸੱਚੇ ਅਰਥ ਸਮਝਾਉਣ ਦੇ ਵੱਡੇ ਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਬਣਾ ਲਿਆ।

ਇਕ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਾਰੇ ਫੋਕਟ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਕੇ ਇੱਕੋ ਇਕ ਲਾਸਾਨੀ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਵਿਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖਾ ਜੀਵਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼, ਆਪਣੇ ਆਪੇ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰ ਕੇ ਸਚਿਆਰ ਬਣਨਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨਾਲ ਇਕਮਿਕਤਾ ਅਤੇ ਇਕਸੁਰਤਾ ਕਾਇਮ ਕਰ ਕੇ ਹਾਸਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਲਾਸਾਨੀ ਵਿਸਮਾਦੀ ਕਰਤਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ‘ਸਤਿਨਾਮੁ’ ਅਤੇ ‘ਸਚੁ’ ਸਮੇਤ ਅਨੇਕ ਨਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਵਿਚ ਉਸ ਗੁਣੀ-ਨਿਧਾਨ ਸ਼ਕਤੀ-ਸਰੋਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਸਰਬਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਅਤੇ ਗੁਣੀ-ਨਿਧਾਨ ਸਚੁ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਰੁਹਾਨੀ ਪ੍ਰੇਮ ਦਾ ਸੰਵੇਦਨਾਤਮਿਕ ਰਿਸ਼ਤਾ ਕਾਇਮ ਕਰਨਾ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਾਨਸਿਕ, ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਸਾਰੇ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਨਿਰਭਉ, ਨਿਰਵੈਰ, ਬਲਵਾਨ ਅਤੇ ਤੇਜੱਸਵੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਉਸ ਪਰਮ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਦੇ ਅਹਿਸਾਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਜੀਵਨ ਬੇਰਸਾ, ਪੱਤ-ਵਿਹੂਣਾ ਅਤੇ ਮੁਰਦੇ ਸਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:

ਸੋ ਜੀਵਿਆ ਜਿਸੁ ਮਨਿ ਵਸਿਆ ਸੋਇ॥ ਨਾਨਕ ਅਵਰੁ ਨ ਜੀਵੈ ਕੋਇ॥
ਜੇ ਜੀਵੈ ਪਤਿ ਲਥੀ ਜਾਇ॥ ਸਭੁ ਹਰਾਮੁ ਜੇਤਾ ਕਿਛੁ ਖਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 142)

ਗ਼ਲਤ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਭਟਕਨਾਵਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਧਾਰਮਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗ਼ਲਤ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ, ਮੂਰਤੀ-ਪੂਜਾ, ਬੁੱਤ-ਪੂਜਾ, ਮੜ੍ਹੀਆਂ- ਮਸਾਣੀਆਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕੇਵਲ ਇਕ ਰੱਬ ਅਰਥਾਤ ਲਾਸਾਨੀ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ-ਮੰਦਰ ਵਿਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਾਇਆ ਹੈ:

ਦੁਬਿਧਾ ਨ ਪੜਉ ਹਰਿ ਬਿਨੁ ਹੋਰੁ ਨ ਪੂਜਉ ਮੜੈ ਮਸਾਣਿ ਨ ਜਾਈ॥
ਤ੍ਰਿਸਨਾ ਰਾਚਿ ਨ ਪਰ ਘਰ ਜਾਵਾ ਤ੍ਰਿਸਨਾ ਨਾਮਿ ਬੁਝਾਈ॥ (ਪੰਨਾ 634)

ਉਸ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਅਤੇ ਗੁਣੀਨਿਧਾਨ ਪਰਮਹਸਤੀ, ਕਿਰਪਾਲੂ, ਦਿਆਲੂ, ਗਰੀਬ-ਨਿਵਾਜ਼ ਆਦਿ ਅਨੰਤ ਗੁਣਾਂ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਮੁਜੱਸਮਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਸਿਮਰਨ, ਮਨੁੱਖੀ ਸ੍ਵੈ ਨੂੰ ਸਰਬਪੱਖੀ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤਾ ਭਾਵ ਰੂਹਾਨੀ ਖੇੜੇ (ਵਿਗਾਸੁ) ਨਾਲ ਸਰਸ਼ਾਰ ਅਤੇ ਭਰਪੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਪੱਖੋਂ ਮਨੁੱਖ, ਜਿਹੜੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿਚ ਚਿਤਾਰਦਾ ਅਤੇ ਉਤਾਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਸ੍ਵੈ ਜਾਂ ਆਤਮ ਨੂੰ ਘੜਨ ਲਈ ਬੁਨਿਆਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਜੈਸਾ ਸੇਵੈ ਤੈਸੋ ਹੋਇ॥ (ਪੰਨਾ 223)

ਅ. ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਾਰਥਿਕਤਾ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਹੀਰੇ ਵਾਂਗੂੰ ਬੇਸ਼ਕੀਮਤੀ ਹੈ; ਪਰੰਤੂ ਅਗਿਆਨਤਾਵੱਸ ਮਨੁੱਖ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਸਮਾਂ, ਖਾਣ- ਸੌਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿਚ ਬਰਬਾਦ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ:

ਰੈਣਿ ਗਵਾਈ ਸੋਇ ਕੈ ਦਿਵਸੁ ਗਵਾਇਆ ਖਾਇ॥
ਹੀਰੇ ਜੈਸਾ ਜਨਮੁ ਹੈ ਕਉਡੀ ਬਦਲੇ ਜਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 156)

ਗੁਰੂ ਜੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਿਆਂ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਜ਼ਤ, ਅਣਖ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਪਰਮ-ਸਰੋਤ ਸੱਚ ਤੋਂ ਵਿਹੂਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਖਾਣਾ-ਪੀਣਾ-ਪਹਿਨਣਾ ਸਭ ਕੁਝ ਅਪਵਿੱਤਰ ਹੈ:

-ਜੇ ਜੀਵੈ ਪਤਿ ਲਥੀ ਜਾਇ॥
ਸਭੁ ਹਰਾਮੁ ਜੇਤਾ ਕਿਛੁ ਖਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 142)
-ਸੋ ਕਿਉ ਮਨਹੁ ਵਿਸਾਰੀਐ ਜਾ ਕੇ ਜੀਅ ਪਰਾਣੁ॥
ਤਿਸੁ ਵਿਣੁ ਸਭੁ ਅਪਵਿਤ੍ਰੁ ਹੈ ਜੇਤਾ ਪੈਨਣੁ ਖਾਣੁ॥ (ਪੰਨਾ 16)

ਇਕ ਸਾਂਝੇ ਧਰਮ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮ-ਪੰਥਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਉੱਸਰੇ ਵਖਰੇਵਿਆਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਜਿਨਸੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਜਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਵਾਂਗ ਸੁਭਾਵਿਕ ਵਰਤਾਰਾ ਤਸੱਵਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਇਕ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਉਪਾਸ਼ਕ, ਮਾਰਗਾਂ-ਪੰਥਾਂ ਦੇ ਝਮੇਲਿਆਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਉਲਝਦਾ, ਬਲਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਰੁਹਾਨੀ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸਰੋਕਾਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ:

ਮੰਨੈ ਮਗੁ ਨ ਚਲੈ ਪੰਥੁ॥
ਮੰਨੈ ਧਰਮ ਸੇਤੀ ਸਨਬੰਧੁ॥ (ਪੰਨਾ 3)

ਇਹ ਰੁਹਾਨੀ ਧਰਮ ਅਰਥਾਤ ਸਚੁ ਧਰਮ ਇਕ ਹੈ ਜੋ ਬਹੁਪ੍ਰਕਾਰੀ ਧਰਮ- ਪੰਥੀ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਾਂਝਾ ਸੂਤਰ ਹੈ:

ਏਕੋ ਧਰਮੁ ਦ੍ਰਿੜੈ ਸਚੁ ਕੋਈ॥
ਗੁਰਮਤਿ ਪੂਰਾ ਜੁਗਿ ਜੁਗਿ ਸੋਈ॥ (ਪੰਨਾ 1188)

ਰੀਤਾਂ-ਰਸਮਾਂ ਦੀ ਸਾਰਥਿਕਤਾ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ

ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਚ ਬਿਨਾ ਸਮਝ-ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਪਾਠ ਪੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਧਰਮੀ ਹੋਣ ਦਾ ਵਿਖਾਵਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਸ੍ਵੈ (ਸ਼ੲਲਡ) ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਬਲਕਿ ਫੋਕਟ ਕਰਮ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਦਾ ਵਾਪਾਰ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ :

-ਪੰਡਿਤ ਵਾਚਹਿ ਪੋਥੀਆ ਨਾ ਬੂਝਹਿ ਵੀਚਾਰੁ॥
ਅਨ ਕਉ ਮਤੀ ਦੇ ਚਲਹਿ ਮਾਇਆ ਕਾ ਵਾਪਾਰੁ॥ (ਪੰਨਾ 56)
-ਪੜਿ ਪੁਸਤਕ ਸੰਧਿਆ ਬਾਦੰ॥ ਸਿਲ ਪੂਜਸਿ ਬਗੁਲ ਸਮਾਧੰ॥
ਮੁਖਿ ਝੂਠ ਬਿਭੂਖਣ ਸਾਰੰ॥ ਤ੍ਰੈਪਾਲ ਤਿਹਾਲ ਬਿਚਾਰੰ॥
ਗਲਿ ਮਾਲਾ ਤਿਲਕੁ ਲਿਲਾਟੰ॥ ਦੁਇ ਧੋਤੀ ਬਸਤ੍ਰ ਕਪਾਟੰ॥
ਜੇ ਜਾਣਸਿ ਬ੍ਰਹਮੰ ਕਰਮੰ॥ ਸਭਿ ਫੋਕਟ ਨਿਸਚਉ ਕਰਮੰ॥ (ਪੰਨਾ 470)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਪਰਮ ਸੱਚ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ-ਰਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇ- ਵਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਭਰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੋਂ ਮਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:

ਕਾਮੁ ਕ੍ਰੋਧੁ ਪਰਹਰੁ ਪਰ ਨਿੰਦਾ॥ ਲਬੁ ਲੋਭੁ ਤਜਿ ਹੋਹੁ ਨਿਚਿੰਦਾ॥
ਭ੍ਰਮ ਕਾ ਸੰਗਲੁ ਤੋੜ ਨਿਰਾਲਾ ਹਰਿ ਅੰਤਰਿ ਹਰਿ ਰਸੁ ਪਾਇਆ॥ (ਪੰਨਾ 142)

ਕਰਮ-ਕਾਂਡੀ ਰੀਤਾਂ-ਰਸਮਾਂ ਅਤੇ ਗ਼ਲਤ ਵਿਸ਼ਵਾਸ; ਜਿਵੇਂ ਦਿਖਾਵੇ ਦੇ ਪੂਜਾ-ਪਾਠ, ਮੂਰਤੀ-ਪੂਜਾ, ਆਰਤੀ, ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਵਹਿਮ- ਭਰਮ ਅਤੇ ਪਾਖੰਡ ਆਦਿ ਰੁਹਾਨੀ ਪੱਖੋਂ ਨਾਮ-ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਦੇ
ਸਾਹਮਣੇ ਬੇਲੋੜੇ ਹਨ:

ਤੀਰਥਿ ਨਾਵਣ ਜਾਉ ਤੀਰਥੁ ਨਾਮੁ ਹੈ॥
ਤੀਰਥੁ ਸਬਦ ਬੀਚਾਰੁ ਅੰਤਰਿ ਗਿਆਨੁ ਹੈ॥ (ਪੰਨਾ 687)

ਉੁੱਚੇ-ਸੁੱਚੇ ਆਚਰਨ ਦਾ ਅਭਿਆਸ

ਸੱਚ ਨੂੰ ਪ੍ਰਨਾਇਆ ਉੱਚਾ-ਸੁੱਚਾ ਆਚਰਨ ਮਨੁੱਖੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨੂੰ ਬਲਵੰਤ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿਚ ਸੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਅਤੇ ਸਰਬੱਤ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਮਹਾਂ-ਸਰੋਤ ਹੈ। ਸਭ ਕੁਝ ਸੱਚ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਇਸ ਸੱਚ ਦਾ ਅਮਲ-ਅਭਿਆਸ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਹੈ:

ਸਚਹੁ ਓਰੈ ਸਭੁ ਕੋ ਉਪਰਿ ਸਚੁ ਆਚਾਰੁ॥ (ਪੰਨਾ 62)

ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਕਮਾਏ ਹੋਏ ਚੰਗੇ-ਮੰਦੇ ਅਮਲ ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਰ ਕਰਮ ਦਾ ਫ਼ਲ ਭੁਗਤਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਬੁਰੇ ਕੰਮ ਕਿਉਂ ਕੀਤੇ ਜਾਣ:

-ਮੰਦਾ ਚੰਗਾ ਆਪਣਾ ਆਪੇ ਹੀ ਕੀਤਾ ਪਾਵਣਾ॥ (ਪੰਨਾ 470)
-ਫਲ ਤੇਵੇਹੋ ਪਾਈਐ ਜੇਵੇਹੀ ਕਾਰ ਕਮਾਈਐ॥ (ਪੰਨਾ 468)
-ਜਿਤੁ ਕੀਤਾ ਪਾਈਐ ਆਪਣਾ ਸਾ ਘਾਲ ਬੁਰੀ ਕਿਉ ਘਾਲੀਐ॥ (ਪੰਨਾ 474)

ਆਪਣੇ ਦੁੱਖਾਂ-ਸੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਟਾਂ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਖੁਦ ਹੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਫ਼ਲ ਉਸ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੇ ਮਾੜੇ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦੇਣ ਦੀ ਥਾਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਝਾਤ ਮਾਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਔਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ:

ਦਦੈ ਦੋਸੁ ਨ ਦੇਊ ਕਿਸੈ ਦੋਸੁ ਕਰੰਮਾ ਆਪਣਿਆ॥
ਜੋ ਮੈ ਕੀਆ ਸੋ ਮੈ ਪਾਇਆ ਦੋਸੁ ਨ ਦੀਜੈ ਅਵਰ ਜਨਾ॥ (ਪੰਨਾ 433)

ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣਾ ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਚੰਗਿਆਈਆਂ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਹੈ।

ਮਿਠਤੁ ਨੀਵੀ ਨਾਨਕਾ ਗੁਣ ਚੰਗਿਆਈਆ ਤਤੁ॥ (ਪੰਨਾ 470)

ਸਿਹਤਮੰਦ ਆਦਤਾਂ

ਰਿਸ਼ਟ-ਪੁਸ਼ਟ ਅਤੇ ਤੰਦਰੁਸਤ ਸਰੀਰ ਲਈ ਸਿਹਤਮੰਦ ਆਦਤਾਂ ਅਤੇ ਨਰੋਈ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਖ਼ੁਰਾਕ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਅਵਲਾ-ਸਵਲਾ ਅਤੇ ਲੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖਾਣ ਨੂੰ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸਦਿਆਂ ਅਜਿਹੀ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਫਿਟਕਾਰਿਆ ਹੈ:

-ਫਿਟੁ ਇਵੇਹਾ ਜੀਵਿਆ ਜਿਤੁ ਖਾਇ ਵਧਾਇਆ ਪੇਟੁ॥ (ਪੰਨਾ 790)
-ਬਾਬਾ ਹੋਰੁ ਖਾਣਾ ਖੁਸੀ ਖੁਆਰੁ॥
ਜਿਤੁ ਖਾਧੈ ਤਨੁ ਪੀੜੀਐ ਮਨ ਮਹਿ ਚਲਹਿ ਵਿਕਾਰ॥ (ਪੰਨਾ 16)

ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਵਰਤ ਆਦਿ ਰੱਖ ਕੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਕਰਨਾ ਵੀ ਕੋਈ
ਸਿਹਤਮੰਦ ਰੁਝਾਨ ਨਹੀਂ:

ਅੰਨੁ ਨ ਖਾਹਿ ਦੇਹੀ ਦੁਖੁ ਦੀਜੈ॥ (ਪੰਨਾ 905)

ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਸੰਬੰਧੀ ਉੁਪਦੇਸ਼

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਆਗਮਨ ਸਮੇਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਲੋਕ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਤ-ਮਤਾਂਤਰਾਂ, ਜਾਤਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪਰਸਪਰ ਈਰਖਾ, ਦਵੈਸ਼ ਅਤੇ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਵਰਤਾਰਾ ਵਰਤ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਗ਼ੁਲਾਮ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬੇਅਣਖੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਅਤੇ ਨਿਰਦਈ ਹਾਕਮਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ, ਪਹਿਰਾਵਾ ਅਤੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦਾ ਤੌਰ-ਤਰੀਕਾ ਅਪਣਾਉਣ ਵਿਚ ਕੋਈ ਹੀਣਤਾ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਅਜਿਹੀ ਤਰਸਯੋਗ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਲੋਕ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜਾ ਦੇਣ ਲਈ ਬਹੁਪ੍ਰਕਾਰੀ ਉਪਕਾਰੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ।

ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੀ ਨਿਖੇਧੀ

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਨਿਆਂਹੀਣ ਵਰਨ ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਲੋਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਤਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਊਚ-ਨੀਚ, ਜਾਤ-ਪਾਤ ਅਤੇ ਛੂਤ- ਛਾਤ ਦੇ ਵੰਡ-ਵਿਤਕਰੇ ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਹਨ; ਅਸਲ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਚੰਗੇ-ਮਾੜੇ ਕੰਮ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਅਸਲ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ਵਾਲੀ ਜੀਵਨ- ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਤੈਅ ਕਰਦੇ ਹਨ:

-ਜਾਤਿ ਜਨਮੁ ਨਹ ਪੂਛੀਐ ਸਚ ਘਰੁ ਲੇਹੁ ਬਤਾਇ॥
ਸਾ ਜਾਤਿ ਸਾ ਪਤਿ ਹੈ ਜੇਹੇ ਕਰਮ ਕਮਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 1330)

-ਨੀਚਾ ਅੰਦਰਿ ਨੀਚ ਜਾਤਿ ਨੀਚੀ ਹੂ ਅਤਿ ਨੀਚੁ॥
ਨਾਨਕੁ ਤਿਨ ਕੈ ਸੰਗਿ ਸਾਥਿ ਵਡਿਆ ਸਿਉ ਕਿਆ ਰੀਸ॥
ਜਿਥੈ ਨੀਚ ਸਮਾਲੀਅਨਿ ਤਿਥੈ ਨਦਰਿ ਤੇਰੀ ਬਖਸੀਸ॥ (ਪੰਨਾ 15)

ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਸਨਮਾਨ

ਸਰੀਰਕ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਸੁਭਾਵਿਕ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦੀ ਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਸਤਰੀ- ਪੁਰਖ ਬਰਾਬਰ ਸਨਮਾਨ ਦੇ ਪਾਤਰ ਹਨ। ਕੋਈ ਵੀ ਵੱਧ-ਘੱਟ ਜਾਂ ਉੱਚਾ ਨੀਵਾਂ ਨਹੀਂ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਬੇਕਦਰੀ ਵਾਲੇ ਦੂਸ਼ਿਤ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿਚ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਵਾਲੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜਿਆ ਅਤੇ ਜਗ-ਜਨਨੀ ਮਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਉਚੇਰੇਪਣ ਤੇ ਚੰਗੇਰੇਪਣ ਦਾ ਭਾਵ-ਅਹਿਸਾਸ ਜਗਾਇਆ:

ਸੋ ਕਿਉ ਮੰਦਾ ਆਖੀਐ ਜਿਤੁ ਜੰਮਹਿ ਰਾਜਾਨੁ॥ (ਪੰਨਾ 473)

ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸਤਰੀ-ਸਨਮਾਨ ਦੇ ਜਾਮਨ ਉਚੇਰੇ ਸਦਗੁਣਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਵਾ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਉੱਚਿਤ ਦਿਸ਼ਾ-ਸੇਧ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਹੈ:

ਨਿਵਣੁ ਸੁ ਅਖਰੁ ਖਵਣੁ ਗੁਣੁ ਜਿਹਬਾ ਮਣੀਆ ਮੰਤੁ॥
ਏ ਤ੍ਰੈ ਭੈਣੇ ਵੇਸ ਕਰਿ ਤਾਂ ਵਸਿ ਆਵੀ ਕੰਤੁ॥ (ਪੰਨਾ 1384)

ਹੱਕ-ਹਲਾਲ ਦੀ ਕਿਰਤ-ਕਮਾਈ

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿਚ ਪਰਾਇਆ ਹੱਕ ਮਾਰਨਾ, ਇਕ ਵੱਡਾ ਅਧਰਮ ਕਰਮ ਹੈ:

-ਹਕੁ ਪਰਾਇਆ ਨਾਨਕਾ ਉਸੁ ਸੂਅਰ ਉਸੁ ਗਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 141)
-ਵਢੀ ਲੈ ਕੇ ਹਕੁ ਗਵਾਏ॥ (ਪੰਨਾ 951)

ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਤਿੰਨ ਅਸੂਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਨਾਮ ਜਪਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕਿਰਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਵੰਡ ਛਕਣਾ, ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਮੁੱਦੇ ਹਨ। ਆਰਥਿਕ ਪੱਖੋਂ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਕਿਰਤੀ ਹੋਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਕਿਰਤ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਹਲੜ ਲੋਕ ਸਮਾਜ ਉੱਪਰ ਬੋਝ ਬਣਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਤਮਿਕ ਵਿਕਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸੱਚ ਧਰਮ ਦੇ ਸਹੀ ਰਾਹ ਦੀ ਪਛਾਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜੇ ਕਿਰਤ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਹਿੱਤ ਦਾਨ
ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਘਾਲਿ ਖਾਇ ਕਿਛੁ ਹਥਹੁ ਦੇਇ॥ ਨਾਨਕ ਰਾਹੁ ਪਛਾਣਹਿ ਸੇਇ॥ (ਪੰਨਾ 1245)

ਮਜ਼ਲੂਮਾਂ ਦਾ ਸੋਸ਼ਣ, ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਹੱਕ ਮਾਰਨਾ, ਨਿਤਾਣਿਆਂ ਨਾਲ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ ਅਤੇ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ, ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਖੂਨ ਪੀਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇਨਸਾਨ ਪਲੀਤ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ:

ਜੇ ਰਤੁ ਲਗੈ ਕਪੜੈ ਜਾਮਾ ਹੋਇ ਪਲੀਤੁ॥
ਜੋ ਰਤੁ ਪੀਵਹਿ ਮਾਨਸਾ ਤਿਨ ਕਿਉ ਨਿਰਮਲੁ ਚੀਤੁ॥ (ਪੰਨਾ 140)

ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਪਰਉੁਪਕਾਰ

ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਪਰਉਪਕਾਰ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਦਾ ਦਾਇਰਾ, ਸ੍ਵੈ ਤੋਂ ਸਰਬੱਤ ਤਕ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਇਆ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨਾ, ਸਾਨੂੰ ਰੱਬ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਾਨਯੋਗ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ:

ਵਿਿਚ ਦੁਨੀਆ ਸੇਵ ਕਮਾਈਐ॥
ਤਾ ਦਰਗਹ ਬੈਸਣੁ ਪਾਈਐ॥ (ਪੰਨਾ 26)

ਗ਼ਰੀਬਾਂ, ਅਨਾਥਾਂ, ਰੋਗੀਆਂ, ਨਿਤਾਣਿਆਂ, ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਪੁੰਨ-ਦਾਨ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਦਿਲ ਵਿਚ ਦਇਆ ਉਪਜਦੀ ਹੈ:

ਦਇਆ ਜਾਣੈ ਜੀਅ ਕੀ ਕਿਛੁ ਪੁੰਨੁ ਦਾਨੁ ਕਰੇਇ॥ (ਪੰਨਾ 468)

ਗ਼ੈਰ ਜਾਂ ਪਰਾਏ, ਭਾਵ ਦੂਜੇ ਧਰਮ-ਪੰਥਾਂ, ਫਿਰਕਿਆਂ, ਕੌਮਾਂ, ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ, ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਅਤੇ ਭਲਾਈ ਵਾਲਾ ਵਰਤਾਉ, ਸਾਰੇ ਭਿੰਨ-ਭੇਦਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ, ਗੈਰ-ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਰੁਹਾਨੀ ਨਜ਼ਰੀਆ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵੇਈਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੀ ਸਾਖੀ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ— ਨਾ ਕੋ ਹਿੰਦੂ ਨਾ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।

ਉੁੱਤਮ ਸੰਗਤ ਅਥਵਾ ਅਨੁਕੂਲ ਵਾਤਾਵਰਨ

ਮਨੁੱਖ ਇਕ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹੈ ਜੋ ਇਕੱਲੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿਣ ਨੂੰ ਸੁਖਦਾਈ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਪਸੰਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੁਖਮਈ ਜੀਵਨ ਲਈ ਕਿਹੋ ਜਿਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਾਰਗਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿਣ ਸਮੇਂ ਦਰਪੇਸ਼ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਹੱਲ ਲਈ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ; ਇਸ ਬਾਰੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਆਪਣੀ ਪਵਿੱਤਰ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਬਹੁਮੁੱਲੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਸੂਤਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਗੁਣੀ ਗੁਣੀ ਮਿਲਿ ਲਾਹਾ ਪਾਵਸਿ ਗੁਰਮੁਖਿ ਨਾਮਿ ਵਡਾਈ॥
ਸਗਲੇ ਦੂਖ ਮਿਟਹਿ ਗੁਰ ਸੇਵਾ ਨਾਨਕ ਨਾਮੁ ਸਖਾਈ॥ (ਪੰਨਾ 1127)

ਸਰੀਰਕ, ਮਾਨਸਿਕ, ਭਾਵਾਤਮਿਕ, ਬੌਧਿਕ, ਨੈਤਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਪੱਖੋਂ ਸਰਬਪੱਖੀ ਸ੍ਵੈ-ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਢੁੱਕਵਾਂ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ-ਪਰਵਾਰਿਕ-ਸਮਾਜਿਕ- ਵਿੱਦਿਅਕ-ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਵਾਤਾਵਰਨ ਬੇਹੱਦ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਪਰਵਾਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਤਕ ਮਨੁੱਖ ਜਿਹੋ ਜਿਹੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਮ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਔਗੁਣਾਂ ਦੇ ਬੁਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਧੋ ਦਿੰਦਾ ਹੈ:

ਊਤਮ ਸੰਗਤਿ ਊਤਮੁ ਹੋਵੈ॥ ਗੁਣ ਕਉ ਧਾਵੈ ਅਵਗਣ ਧੋਵੈ॥ (ਪੰਨਾ 414)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਉੱਤਮ ਭਾਵ ਸੱਚੀ ਸੰਗਤ ਉਸ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਸੱਚ ਬੋਲਣ, ਸੁਣਨ ਅਤੇ ਸਮਝਣ ਦਾ ਵਰਤਾਰਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਰਤਦਾ ਹੈ:

ਸਤਸੰਗਤਿ ਕੈਸੀ ਜਾਣੀਐ॥ ਜਿਥੈ ਏਕੋ ਨਾਮੁ ਵਖਾਣੀਐ॥ (ਪੰਨਾ 72)

ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦੀ ਰੁਹਾਨੀ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ

ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਇੱਕ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸਾਜੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰੀ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਦੇਖਣ ਦੀ ਰੁਹਾਨੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਵਿਚ ਉਸ ਇੱਕ ਦੀ ਜੋਤ ਰਮੀ ਹੋਈ ਹੈ:

ਸਭ ਮਹਿ ਜੋਤਿ ਜੋਤਿ ਹੈ ਸੋਇ॥
ਤਿਸ ਦੈ ਚਾਨਣਿ ਸਭ ਮਹਿ ਚਾਨਣੁ ਹੋਇ॥ (ਪੰਨਾ 13)

ਸਭਨਾਂ ਵਿਚ ਇੱਕੋ ਜੋਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਕੁਦਰਤੀ ਸਾਂਝ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਔਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਦੀ ਰੁਹਾਨੀ ਅੰਤਰਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:

ਸਾਝ ਕਰੀਜੈ ਗੁਣਹ ਕੇਰੀ ਛੋਡਿ ਅਵਗਣ ਚਲੀਐ॥ (ਪੰਨਾ 766)

ਵਿੱਦਿਆ ਸੰਬੰਧੀ ਉੁਪਦੇਸ਼

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਵਿੱਦਿਅਕ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਦਿਸ਼ਾ-ਸੇਧ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਪਰਉਪਕਾਰ,
ਭਾਵ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਭਲਾ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ:

ਵਿਦਿਆ ਵੀਚਾਰੀ ਤਾਂ ਪਰਉਪਕਾਰੀ॥ (ਪੰਨਾ 356)

ਰਾਜਨੀਤਕ ਵਿਵਸਥਾ ਸੰਬੰਧੀ ਉੁਪਦੇਸ਼

ੳ.ਗੁਣਤੰਤਰੀ ਵਿਵਸਥਾ (Meritocratic System)

ਰਾਜਨੀਤਕ ਵਿਵਸਥਾ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਹੋਵੇ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਪੇਸ਼ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਹਰ ਜੁਗ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸਿਆਸੀ ਸੂਤਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਲਾਇਕ ਮਨੁੱਖ ਹੀ ਰਾਜਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਣ; ਭਾਵ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸ਼ਕਤੀ, ਯੋਗ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ:

ਤਖਤਿ ਬਹੈ ਤਖਤੈ ਕੀ ਲਾਇਕ॥ (ਪੰਨਾ 1039)

ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਉੁਪਦੇਸ਼

ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਕ ਚੰਗਾ ਰਾਜਾ ਜਾਂ ਰਾਜ-ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਗੁਣੀਨਿਧਾਨ ਮਹਾਂਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਭੈ-ਭਾਵਨਾ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਨਿਆਂਕਾਰੀ ਹੋ ਕੇ ਹੀ ਰਾਜਗੱਦੀ ਉੱਪਰ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣ ਦੇ ਲਾਇਕ ਬਣਦਾ ਹੈ:

-ਰਾਜਾ ਤਖਤਿ ਟਿਕੈ ਗੁਣੀ ਭੈ ਪੰਚਾਇਣ ਰਤੁ॥ (ਪੰਨਾ 992)
-ਰਾਜੇ ਚੁਲੀ ਨਿਆਵ ਕੀ ਪੜਿਆ ਸਚੁ ਧਿਆਨੁ॥ (ਪੰਨਾ 1240)

ਪਰਜਾ ਨੂੰ ਉੁਪਦੇਸ਼

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਜਾ ਦਾ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੋਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ ਜੋ ਪਾਪ ਕਮਾਉਣ ਵਾਲੇ ਰਾਜਨੀਤਕਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਕੂੜ-ਕੁਸਤਿ (ਝੂਠੇ ਲਾਰੇ, ਵਾਅਦੇ) ਸੁਣ ਕੇ ਗੁੰਮਰਾਹ ਨਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵਿਚਾਰ ਸਕਣ ਦੀ ਸੋਝੀ ਰੱਖਦੀ ਹੋਵੇ:

-ਪਰਜਾ ਅੰਧੀ ਗਿਆਨ ਬਿਨੁ ਕੂੜ ਕੁਸਤੁ ਮੁਖਹੁ ਆਲਾਈ। (ਵਾਰ 1:30)
-ਅਗੋ ਦੇ ਜੇ ਚੇਤੀਐ ਤਾਂ ਕਾਇਤੁ ਮਿਲੈ ਸਜਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 417)

ਜਾਬਰ ਹਮਲਾਵਰ ਅਤੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣਕਾਰੀ ਤਾਕਤਾਂ ਬਾਰੇ

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬਾਬਰ ਵਰਗੇ ਜਾਬਰ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰਦਿਆਂ ਸਮੇਂ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਵਲੀ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕਰਦਿਆਂ ਆਮ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸ਼ੈਤਾਨੀ ਤਾਕਤਾਂ ਤੋਂ ਸਾਵਧਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ:

-ਪਾਪ ਕੀ ਜੰਞ ਲੈ ਕਾਬਲਹੁ ਧਾਇਆ ਜੋਰੀ ਮੰਗੈ ਦਾਨੁ ਵੇ ਲਾਲੋ॥
ਸਰਮੁ ਧਰਮੁ ਦੁਇ ਛਪਿ ਖਲੋਏ ਕੂੜੁ ਫਿਰੈ ਪਰਧਾਨੁ ਵੇ ਲਾਲੋ॥
ਕਾਜੀਆ ਬਾਮਣਾ ਕੀ ਗਲ ਥਕੀ ਅਗਦੁ ਪੜੈ ਸੈਤਾਨੁ ਵੇ ਲਾਲੋ॥… (ਪੰਨਾ 722)
-ਜੇ ਸਕਤਾ ਸਕਤੇ ਕਉ ਮਾਰੇ ਤਾ ਮਨਿ ਰੋਸੁ ਨ ਹੋਈ॥ (ਪੰਨਾ 360)

ਸੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਭਰ ਸੱਚ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾ ਕੇ ਜਿਊਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਰਹੇ। ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸਰਲ, ਸੁਖੈਨ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀਆਂ ਲੀਹਾਂ ਉੱਤੇ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹੜੀਆਂ ਜੁਗਤਾਂ, ਤਰਕੀਬਾਂ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕਾਂ ਕਾਰਗਰ ਹਨ … ਕੀ ਕੁਝ ਗ੍ਰਹਿਣਯੋਗ ਹੈ ਅਤੇ ਕੀ ਕੁਝ ਛੱਡਣਾ ਪੈਣਾ ਹੈ … ਇਹ ਸਭ ਸਿੱਖਿਆ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਸਿਖਲਾਈ ਸੰਸਥਾਨਾਂ, ਭਾਵ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਵਿਚ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਮਨੁੱਖੀ ਸਵੈ ਦੀ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤਾ, ਉਸ ਦੇ ਮਨੋਸਰੀਰਕ ਢਾਂਚੇ ਦੀ ਪੁਨਰ-ਉਸਾਰੀ ਅਤੇ ਬਹੁ ਧਰਮੀ-ਬਹੁ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚਕਾਰ ਸਾਂਝ ਦੀਆਂ ਤੰਦਾਂ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਲਈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਉਪਦੇਸ਼, ਹਰ ਜੁਗ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜ ਦਾ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹਨ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਦੀ ਚਾਟਸਾਲ ਵਿਚ ਘੜੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਪ੍ਰਨਾਏ ਰੁਹਾਨੀ ਪੱਖੋਂ ਤੇਜਵੰਤ ਅਤੇ ਗੁਣਵੰਤ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸਚਿਆਰ, ਗੁਰਮੁਖ, ਸੰਤ, ਜੀਵਨ ਮੁਕਤ ਆਦਿ ਪਦਾਂ ਨਾਲ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸਚਿਆਰ ਜਾਂ ਗੁਰਮੁਖ, ਰੱਬ ਦੇ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਉਸ ਲਾਸਾਨੀ ਹਸਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਰੂਹਾਨੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੋਂ ਜਾਗਰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਰੱਬੀ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਹੋ ਕੇ ਉਚੇਰਾ ਤੇਜੱਸਵੀ ਜੀਵਨ ਜਿਊਂਦਾ ਹੈ। ਆਤਮਿਕ ਵਿਗਾਸ ਦੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੌਰਾਨ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਹਰ ਪਹਿਲੂ ਤੋਂ ਵਿਗਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਪਹਿਲੂ ਅਛੂਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।