ਉਚਾਰਨ (pronunciation) ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਮਨੁੱਖੀ ਬੋਲੀ/ਬੋਲਾਂ ਦੇ ਧੁਨੀ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਾਲ ਹੈ। ਸਾਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਜਦ ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੀ ਹਵਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅੰਤਰੀਵ ਅੰਗਾਂ - ਗਲੇ, ਜਬਾੜੇ, ਦੰਦਾਂ, ਬੁਲ੍ਹਾਂ, ਬੂਟਾਂ, ਤਾਲੂਏ, ਕਾਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਘਸਰ ਕੇ ਜੀਭ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਰਿਆਵੀ-ਦਸ਼ਾਵਾਂ (actionary positions) ਰਾਹੀਂ ਮੂੰਹ-ਨੱਕ ਦੇ ਅੰਦਰ-ਬਾਹਰ ਗਤੀਮਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਬੋਲ ਜਾਂ ਉਚਾਰ-ਧੁਨੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਚਾਰ-ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੁਆਰਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਰਿਆਵੀ-ਦਸ਼ਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਦ ਇਕ ਖਾਸ ਤਰਤੀਬ ਵਿਚ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧੁਨੀਆਂ ਕਢਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਮੌਖਿਕ ਪੱਧਰ ਦੇ ਭਾਸ਼ਾਈ ਬੋਲਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੌਖਿਕ ਉਚਾਰ ਧੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਜਿਹੜੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮੂਹਿਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲਿਪੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਕਸਰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਲਿਪੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਕਿਸੇ ਵੀ ਇਨਸਾਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਕਥਨਾਂ/ਬੋਲਾਂ ਨੂੰ ਦੂਜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਤਕ ਹੂਬਹੂ ਲਿਜਾਣਾ/ਪਹੁੰਚਾਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੂਜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਲਿਪੀ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਦਰਸਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਸੇ ਦੂਜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਕਥਨਾਂ/ਬੋਲਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਲਿਪੀ ਵਿਚ ਲਿਖਣਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਲਿਪੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਲਿਪੀ ਵਿਚ ਭਾਸ਼ਾਈ ਕਥਨਾਂ ਦੇ ਰੂਪਾਂਤਰਨ ਦੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਲਿਪੀਅੰਤਰਨ (Transliteration) ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਚੇਤੇ ਰਹੇ, ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾਈ ਪਾਠ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਕਿਸੇ ਦੂਜੀ ਲਿਪੀ ਵਿਚ ਰੂਪਾਂਤਰਨ (ਲਿਪੀਅੰਤਰਨ) ਪਰਸਪਰ ਜੁੜਵੀਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਨਿਖੇੜਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਹਰ ਲਿਖਤੀ ਪਾਠ, ਭਾਸ਼ਾਈ ਬੋਲਾਂ ਉਤੇ ਆਧਾਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਲਿਪੀਅੰਤਰਨਕਾਰ, ਲਿਪੀਅੰਤਰਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੌਰਾਨ ਪਹਿਲਾਂ ਲਿਖਤੀ ਪਾਠ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਧੁਨੀ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਤਲਾਸ਼ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਜਾਂ ਪੈਰਵੀ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਇਕ ਨਵੇਂ ਚਿੰਨ੍ਹ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਢਾਲ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਸ਼ਾ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਉਚਾਰਨ ਅਤੇ ਲਿਪੀਅੰਤਰਨ, ਦੋਨਾਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਮੂਲ-ਆਧਾਰ ਭਾਸ਼ਾਈ ਪਾਠ ਹੈ।

ਉਚਾਰਨ ਵਖਰੇਵੇਂ : ਕੁਦਰਤੀ ਵੀ - ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਵੀ - ਹਰ ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਬੋਲਣ ਦਾ ਲਹਿਜਾ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਹਰ ਇਕ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਸੁਰ, ਟੋਨ (ਉੱਚੀ-ਨੀਵੀਂ, ਹਲਕੀ-ਭਾਰੀ, ਸਹਜ-ਤੇਜ਼ ਆਦਿ) ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਵੱਖੋਵੱਖਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਅਨੇਕ ਕਾਰਨ ਹਨ - ਉਮਰ (ਬਚਪਨ-ਜਵਾਨੀ-ਬੁਢੇਪਾ), ਲਿੰਗ (ਮਰਦ-ਇਸਤਰੀ), ਸਰੀਰਕ ਬਨਾਵਟ, ਸਾਹ ਦੀ ਗਤੀ, ਦਿਲ ਧੜਕਣ ਦੀ ਲੈਅ, ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ, ਵਿਰਾਸਤੀ, ਵਾਤਾਵਰਨਕ ਆਦਿ। ਵਿਰਸੇ ਦੇ ਤੱਤ, ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਦੇ ਜੀਨਜ਼ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਜਦਕਿ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿਚ ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵਾਤਾਵਰਨਕ ਤੱਤਾਂ ਵਿਚ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇ ਵਖਰੇਵੇਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਪੱਖੋਂ ਮਾਨਵੀ ਸੰਵੇਦਨਾਵਾਂ, ਮਨੋਭਾਵ ਅਤੇ ਜਜ਼ਬੇ - ਮਨੁੱਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਸੁਰ, ਲੈਅ ਅਤੇ ਰਵਾਨੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ/ਵੱਖਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਖੁਸ਼ੀ-ਗਮੀ, ਰੋਣ-ਹੱਸਣ, ਤੁਰਨ-ਨੱਸਣ, ਬੈਠਣ-ਲੇਟਣ, ਖਾਣ-ਪੀਣ ਸਮੇਤ ਮਾਨਵੀ ਵਿਵਹਾਰ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਜਾਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਸਮੇਂ ਬੋਲਣ ਦਾ ਲਹਿਜਾ/ਸਰੂਪ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਭਾਵ ਬੋਲ-ਸੁਰ (ਅਵਾਜ਼) ਬਦਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਇਸ ਉਚਾਰਨ ਵਿਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਕਾਰਕਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਕਾਰਕ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਰਕੇ ਉਚਾਰਨ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ : ਇਤਿਹਾਸਿਕ, ਭੂਗੋਲਿਕ (ਇਲਾਕਾਈ), ਧਾਰਮਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ, ਸਭਿਆਚਾਰਕ, ਰਾਜਨੀਤਕ, ਆਰਥਿਕ, ਜਾਤੀ, ਨਸਲੀ ਆਦਿ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਤਾਰ-ਪੂਰਵਕ ਵਿਆਖਿਆ ਵੱਖਰੀ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਦੇਸ-ਕਾਲ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਚਲਦਿਆਂ ਭਾਰਤੀ, ਯੂਰਪੀ, ਅਰਬੀ, ਅਫਰੀਕਨ, ਚੀਨੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਹਨ; ਭਾਸ਼ਾਈ ਧੁਨੀਆਂ ਅਤੇ ਧੁਨੀ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਿਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਖਰੇਵੇਂ - ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਜੈਵਿਕ (organic) ਹਨ; ਵਿਰਾਸਤੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਨਸਲੀ (ethinic) ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ-ਰਾਜਨੀਤਕ-ਸਭਿਆਚਾਰਕ-ਇਤਿਹਾਸਿਕਭੂਗੋਲਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਅਧੀਨ ਵਾਤਾਵਰਨਿਕ (environmental) ਹੈ।

ਕਹਿਣ ਤੋਂ ਭਾਵ ਉਚਾਰਨ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਿਸੇ ਇਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਵੱਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਅਧਿਐਨ-ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਬਹੁਪੱਖੀ, ਬਹੁਦਿਸ਼ਾਵੀ ਅਤੇ ਬਹੁਅਨੁਸ਼ਾਸਨੀ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਵੀ ਸਥਿਰ, ਸਥਾਈ ਜਾਂ ਪੱਕੀ ਰਾਇ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਅਧੂਰੀ ਸਮਝ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੋਵੇਗਾ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਉਚਾਰਨ : ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਵਖਰੇਵੇਂ ਕਿਉਂ?

ਗੁਰਬਾਣੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੇਂ-ਸਥਾਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਧਾਰਮਿਕ-ਸਭਿਆਚਾਰਕਭਾਸ਼ਾਈ ਵੰਨਸੁਵੰਨਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਵਰਗਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਰੂਹਾਨੀਵਿਸਮਾਦੀ ਪ੍ਰਵਚਨ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਠ, ਏਨੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਈ ਵੰਨਸੁਵੰਨਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮੋਈ ਬੈਠਾ ਹੈ ਜੋ ਕਾਲਗਤ ਪੱਖੋਂ ਗਿਆਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਸਤਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਤਕ ਅਤੇ ਸਥਾਨਗਤ ਪੱਖੋਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿਚ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖਿੱਤੇ ਨਾਲ ਸਰੋਕਾਰ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਏਨੀ ਵੰਨਸੁਵੰਨਤਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਪਾਠ ਦੇ ਭਾਸ਼ਾਈ ਕਲੇਵਰ/ਚੌਖਟੇ ਵਿਚ ਉਚਾਰਨ ਦੇ ਵਖਰੇਵੇਂ ਜਾਂ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਇਕ ਕੁਦਰਤੀ ਵਰਤਾਰਾ ਹੈ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਾਨਵੀ ਵਰਗਾਂ - ਧਾਰਮਿਕ, ਸਭਿਆਚਾਰਕ, ਭਾਸ਼ਾਈ, ਭੂਗੋਲਿਕ, ਕਿੱਤਾਕਾਰੀ, ਲਿੰਗਕ, ਨਸਲੀ, ਜਾਤੀ, ਜਿਨਸੀ ਆਦਿ – ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਚਾਰਨ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਵਖਰੇਵੇਂ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਕੁਝ ਤਾਂ ਭੋਲੇਪਣ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਅਗਿਆਨਵੱਸ ਹੋ ਕੇ ਆਪੂੰ ਸਿਰਜੀਆਂ ਕਲਪਿਤ ਮਿੱਥਾਂ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਵਖਰੇਵਿਆਂ ਜਾਂ ਵਿਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਸਮੱਸਿਆ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅਤੇ ਧਿਰਾਂ-ਧੜਿਆਂ ਦੀ ਸੰਕੀਰਨ ਸੋਚਣੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬਲ ਸਮੂਹਿਕ ਹਉਮੈਂ ਨੇ ਇਸ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਪੀਢਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਪਾਠ ਉਚਾਰਨ ਦੇ ਵਿਗਾੜਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਪਹਿਲਾਂ ਪੁਰਾਤਨ ਟਕਸਾਲਾਂ, ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੁਚੇਤ ਸਨ, ਪਰੰਤੂ ਪੱਛਮੀ ਵਿੱਦਿਆ ਤੇ ਈਸਾਈ ਮਿਸ਼ਨਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵਿਆਖਿਆ-ਵਿਧੀਆਂ ਜਾਂ ਪ੍ਰਚਾਰ-ਵਿਧੀਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੁਝ ਨਵੀਨ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦੇ ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਤੇ ਧਰਮ-ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਨੇ ਜਾਣੇ-ਅਣਜਾਣੇ ਐਸੇ ਉਚਾਰਨ ਨਿਯਮ ਬਣਾ ਲਏ ਕਿ ਨੌਬਤ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪਾਠ ਦੀ ਮੌਲਿਕਤਾ ਨਾਲ ਛੇੜਛਾੜ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਸਾਡੇ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ, ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਜਾਂ ਤਾਂ ਬੇਖਬਰ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ ਜਾਂ ਅਗਿਆਨਵੱਸ ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜਨ ਵਾਲੇ ਰੁਝਾਨ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਭੁਗਤ ਰਹੇ ਹਨ।

ਕਈ ਵਾਰ ਇਹ ਬਹਾਨਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਬਾਣੀ ਜਿਵੇਂ ਵੀ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾਵੇ, ਪ੍ਰਵਾਨ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਦਲੀਲ ਇਹ ਕਿ ਉਚਾਰਨ ਦੀ ਸ਼ੁਧਤਾ ਬਾਰੇ ਸਖਤ ਹਦਾਇਤਾਂ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸਿੱਖ ਜਾਂ ਆਮ ਲੋਕ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਰਹਿ/ਦੂਰ ਚਲੇ ਜਾਣਗੇ। ਇਥੇ ਇਹ ਨੁਕਤਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਬਹਾਨੇ (excuses) ਜਾਂ ਛੋਟਾਂ (exemptions) ਆਮ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ (ਖੇਤੀ ਕਰਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ, ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ, ਘਰੇਲੂ ਗ੍ਰਹਿਣੀਆਂ, ਦੁਕਾਨਦਾਰਾਂ, ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਆਦਿ) ਤਕ ਸੀਮਤ ਰਹਿਣ ਤਾਂ ਸਮਝ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਪਰੰਤੂ ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ, ਕਥਾਵਾਚਕਾਂ, ਰਾਗੀਆਂ, ਢਾਡੀਆਂ, ਕਵੀਸ਼ਰਾਂ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਧਿਆਪਕਾਂ, ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਦਵਾਨਾਂ, ਖੋਜਾਰਥੀਆਂ, ਲੇਖਕਾਂ ਅਤੇ ਬੁਲਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਛੋਟਾਂ ਦੇਣ/ਮੰਗਣ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਬਹੁਤ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਸਾਬਤ ਹੋਵੇਗਾ।

ਯੂ-ਟਿਊਬ ਉਤੇ ਉਪਲਬਧ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਇਕ ਇਕ ਬਾਣੀ ਦੇ ਕਈ ਕਈ ਉਚਾਰਨ-ਸੰਸਕਰਨ (versions) ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਚਾਰਨ-ਸੰਸਕਰਨਾਂ ਨੂੰ ਚੈੱਕ ਕਰਨ-ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਕੋਈ ਵਿਧੀ-ਵਿਧਾਨ ਸਾਡੇ ਪਾਸ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ। ਜਿਸ ਦਾ ਜਿਵੇਂ ਜੀਅ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਵਾਲਾ ਪਾਠ ਰਿਕਾਰਡ ਕਰਕੇ ਆਪੋਆਪਣਾ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰਾ ਨਿੱਜੀ ਯੂ-ਟਿਊਬ ਚੈਨਲ ਬਣਾ ਕੇ ਅਪਲੋਡ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਨਾ ਕੋਈ ਚੈਕਿੰਗ, ਨਾ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਰੋਮਨ ਲਿਪੀਅੰਤਰਨ ਦੀ ਜੋ ਬੁਰੀ ਹਾਲਤ ਅੱਜ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਕਿਸੇ ਹਨੇਰਗਰਦੀ (anarchy) ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ। ਦੁਖਾਂਤਕ ਪਹਿਲੂ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਮੂਲ ਗੁਰਮੁਖੀ ਪਾਠ ਦੀ ਪਰੂਫ-ਰੀਡਿੰਗ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀਕਰਵਾਈ ਜਾਂਦੀ; ਲੋੜ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ। ਸ਼ਰਧਾਵੱਸ ਹੋ ਕੇ ਪਾਠ ਰਿਕਾਰਡ ਕਰਨਾ
ਅਤੇ ਯੂ-ਟਿਊਬ ਵਰਗੀਆਂ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਪਾਸਾਰ ਵਾਲੀਆਂ ਸਾਈਟਾਂ ਉਤੇ ਅਪਲੋਡ ਕਰਨਾ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਉੱਦਮ ਹੈ; ਪਰੰਤੂ ਜਾਣੇ-ਅਣਜਾਣੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਪੜਚੋਲ/ਨਿਰੀਖਣ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਗ਼ਲਤ ਪਾਠ, ਥੋਕ ਵਿਚ ਅੱਖਾਂ ਮੀਟ ਕੇ ਅਪਲੋਡ ਕਰੀ ਜਾਣਾ, ਕਿਸੇ ਗੁਨਾਹ ਜਾਂ ਅਨਰਥ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਦੇ ਦੂਰਰਸ ਨਤੀਜੇ ਬੇਹੱਦ ਖਤਰਨਾਕ ਸਾਬਤ ਹੋਣਗੇ।

ਕਈ ਸੱਜਣ ਤਾਂ ਉਚਾਰਨ ਨੂੰ ਸ਼ੁਧ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਮ ਉਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਪਾਵਨ ਪਾਠ (Text) ਨੂੰ ਸ਼ੁਧ ਕਰਨ ਤਕ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ; ਉਹ ਵੀ ਲਿਖਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਰੂਪ ਵਿਚ। ਪੰਥ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਵਰਤਾਰੇ ਦਾ ਪਹਿਲ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉਤੇ ਨੋਟਿਸ ਲੈਣਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਦਰਪੇਸ਼ ਸਮੱਸਿਆ ਦੇ ਕਾਰਗਰ ਹੱਲ ਲਈ ਕੋਈ ਨਿਯਮਵਿਧਾਨ ਫੌਰੀ ਤੌਰ ਉਤੇ ਘੜਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ।

ਇੱਥੇ ਮੁੜ ਚੇਤਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਅੱਜ ਤੋਂ ਚਾਰ ਸੌ ਸਾਲ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦਸ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਸ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਵੱਖਵੱਖ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਈ ਵੰਨਗੀਆਂ (ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ/ਉਪ-ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ) ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ, ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਵੀਹਵੀਂ/ਇਕੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਅਜੋਕੇ ਉਚਾਰਨ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਉਤੇ ਠੋਸਣਾ, ਬਿਲਕੁਲ ਨਿਆਂਹੀਣ ਅਤੇ ਤਰਕਹੀਣ ਵਿਹਾਰ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇਕ ਭਾਸ਼ਾਈ ਸੀਮਾ ਵਿਚ ਬੰਨ੍ਹਣਾ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਤੰਗ ਦਾਇਰੇ ਵਿਚ ਸੀਮਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ।

ਦੂਜਾ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਜੋਕੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ਦਾ ਹਠ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ‘ਗੁਰਮੁਖੀ’ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਇਹੋ ਨਾਮ ਹੀ ਢੁਕਵਾਂ ਹੈ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਇਸ ਭਾਸ਼ਾ (ਗੁਰਮੁਖੀ) ਦੀ ਲਿਪੀ ਦਾ ਨਾਮਕਰਨ ‘ਗੁਰਮੁਖੀ’ ਪ੍ਰਵਾਨਤ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਅਜੋਕੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਵੀ ਲਿਪੀ ਹੈ। ‘ਗੁਰਮੁਖੀ’ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ - ਗੁਰੂ ਦੇ ਮੁਖਾਰਬਿੰਦ ਤੋਂ ਉਚਰੀ ਹੋਈ। ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਬੋਲੀ ਜਾਂ ਭਾਸ਼ਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਚਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੀ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ‘ਮੁਖ’ ਤੋਂ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਲਿਪੀ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਲਿਪੀ, ਦੋਨਾਂ ਵਾਸਤੇ ‘ਗੁਰਮੁਖੀ’ ਨਾਮਕਰਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਢੁਕਵਾਂ ਹੈ। ਕਹਿਣ ਤੋਂ ਭਾਵ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਉਚਾਰਨ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਤੇ ਲਿਖਣ-ਪ੍ਰਬੰਧ, ਅਜੋਕੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਲੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ ਜੋ ਇਕ ਵੱਖਰੀ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਸਿਰਫ ਏਨਾ ਹੀ ਸਮਝ ਲੈਣਾ ਕਾਫੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ, ‘ਗੁਰਮੁਖੀ’ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਸਮੇਂ ਅਜੋਕੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਉਚਾਰਨ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਤੇ ਲਿਖਣ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਨਾ ਅਣਉਚਿਤ ਹੈ।

ਉਚਾਰਨ ਸੇਧਾਂ ਜਾਂ ਸਵੈ-ਕਲਪਿਤ ਮਿਥਾਂ

ਗੁਰਬਾਣੀ ਉਚਾਰਨ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਅਨਿਕ ਪ੍ਰਕਾਰੀ ਸੇਧਾਂ ਉਪਲਬਧ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸਵੈ-ਕਲਪਿਤ ਮਿਥਾਂ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਵੈਕਲਪਿਤ ਮਿਥਾਂ ਬੜੀਆਂ ਅਜੀਬੋ-ਗਰੀਬ ਤਰਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ

1. ਅਜੋਕਾ ਪੰਜਾਬੀ ਉਚਾਰਨ ਹੀ ਸ਼ੁਧਤਾ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਹੈ।

2. ਮੂਲ ਪਾਠ ਅਨੁਸਾਰ ਉਚਾਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਰਥ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।

3. ਅਰਥ-ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਲਈ ਅਜੋਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਉਚਾਰਨ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

4. ਅਜੋਕੇ ਵਿਆਕਰਨਕ ਨੇਮਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਉਚਾਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਰਥ ਵਧੇਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

5. ਉਮਰ ਬੀਤ ਗਈ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪਾਠ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ-ਪੜ੍ਹਾਉਂਦਿਆਂ।

6. ਸਾਡੇ ਪਹਿਲੇ ਮੁਖੀ/ਬਾਬੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦੇ ਆਏ ਹਨ।

7. ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਸੰਥਿਆ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਮਿਲੀ ਹੈ।

8. ਸਾਡੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਪੜ੍ਹਾਇਆ।

9. ਪੁਰਾਣੇ ਤਰੀਕੇ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ।
10. ਪੁਰਾਣਾ ਉਚਾਰਨ ਨਵੀਂ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਵੈ-ਕਲਪਿਤ ਮਿੱਥਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਅਸੂਲੀ ਸੰਜਮ ਦਾ ਕੁੰਡਾ ਹੋਣਾ ਬੇਹੱਦ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਥੇ ਇਹ ਨੁਕਤਾ ਵੀ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰਹਿਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਪੁਰਾਣਾ ਉਚਾਰਨ ਇਸ ਕਾਰਨ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਇਕ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੜਾਅ ਉਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਮੂਲ ਉਚਾਰਨ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਮਿਲਦੀ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਸੰਥਿਆ ਅਤੇ ਮੁਹਾਰਨੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦੀ ਅਮੀਰ ਪਰੰਪਰਾ ਤਕਰੀਬਨ ਅਲੋਪ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਅਜੋਕੇ ਨਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਉਚਾਰਨ ਦੇ ਆਦੀ ਹੋ ਚੁਕੇ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਸਾਨੂੰ ਪਰਵਾਰ, ਵਿੱਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮੀਡੀਆ ਆਦਿ ਅਦਾਰਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸਹਜ-ਸੁਭਾਅ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਗਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸਹੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਬੇਹੱਦ ਖੂਬਸੂਰਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਅਸਲ ਉਚਾਰਨ ਬੜੀ ਸਹਿਜਤਾ ਅਤੇ ਸਰਲਤਾ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਜਾਵੇਗਾ; ਫਿਰ ਅਜੋਕੀਆਂ ਸਵੈਕਲਪਿਤ ਮਿਥਾਂ, ਗੁਰਮੁਖੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਸਿੱਖਣ ਸਮੇਂ ਅੜਿੱਕਾ ਨਹੀਂ ਬਣਨਗੀਆਂ।

ਵਿਆਕਰਨ ਅਨੁਸਾਰ ਉਚਾਰਨ ਦਾ ਕਲਪਿਤ ਤਰਕ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਵਿਆਕਰਨਿਕ ਨੇਮਾਂ ਦੀ ਅਣਦੇਖੀ ਕਰਕੇ ਕੀਤਾ ਉਚਾਰਨ ਅਰਥ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਤੋਂ ਮਹਿਰੂਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਕਰਨ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਤਾਂ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਚਰਚਾ ਵਿਚ ਆਇਆ ਹੈ; ਜਦਕਿ ਮੁਹਾਰਨੀ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰਮੁਖੀ/ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਿੱਖਣਸਿਖਾਉਣ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ, ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਚਲੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਨੁਕਤਾ, ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਵਿਆਕਰਨ, ਵਾਰਤਕ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਾਰਤਕ ਦੇ ਵਿਆਕਰਨਿਕ ਨੇਮ ਆਮ ਕਰਕੇ ਕਵਿਤਾ ’ਤੇ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਕਾਵਿ-ਵਿਆਕਰਨ ਦੀਆਂ ਸਿਫਤੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾਵਾਂ ਕਿਹੜੀਆਂ ਕਿਹੜੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਵਾਰਤਕ ਦੇ ਵਿਆਕਰਨ ਨਾਲੋਂ ਕਿਵੇਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ? ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਬਾਰੇ ਅਜੇ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਇਕ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਅਹਿਮ ਅਤੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਨੁਕਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਰੱਬੀ ਬਾਣੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਭਾਵੇਂ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਆਮ ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਨੇਮ ਬਹੁਤ ਵੱਖਰੇ-ਨਿਆਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਧਰਮਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੇ ਜਜ਼ਬੇ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਇਕ ਨਿਵੇਕਲਾ ਰਹੱਸਮਈ ਪ੍ਰਭਾਵਮੰਡਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕਤਾ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੇ ਸੰਦਰਭ, ਧਰਮਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਵਰਤੇ ਗਏ ਭਾਸ਼ਾਈ ਚਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਿਵੇਕਲੇ ਅਰਥ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਅਲਪੱਗ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਆਮ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਨਿਯਮ-ਬੰਧਾਨ, ਧਰਮਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਭਾਸ਼ਾਈ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਹਿੱਤ ਵਰਤਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਸਾਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕਤਾ ਨਾਲ ਸੰਜੋਏ ਪ੍ਰਤੀਕੀ ਅਤੇ ਰਹੱਸਮਈ ਅਰਥਾਂ ਦੇ ਗੁਹਜ ਵੱਲ ਲਿਜਾਣ ਦੀ ਥਾਂ ਕਈ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਰੂਬਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ?

ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਉਚਾਰਨ

ਗੁਰਬਾਣੀ ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ ਹੈ; ਰੱਬੀ ਕਲਾਮ ਹੈ; ਗੁਰੂ-ਸਰੂਪ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਦਾ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਸ਼ਬਦ-ਗੁਰੂ, ਭਾਵ ਗੁਰਬਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਪਾਠ ਦੀ ਪਹਿਲ-ਤਾਜ਼ਗੀ ਦਾ ਕਾਇਮ ਰਹਿਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਅਕਲ ਜਾਂ ਚਤੁਰਾਈ ਦਾ ਦਖਲ, ਜਗਿਆਸੂ/ਅਭਿਆਸੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟ ਜਾਂ ਭਟਕਣ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮਾਮੂਲੀ ਗ਼ਲਤੀ ਜਾਂ ਅਲਪੱਗਤਾ, ਮੂਲ ਸਿੱਖਿਆ/ਸੰਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਅਨਰਥ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦੇਣ ਦੇ ਤੁਲ ਹੈ। ਧਰਮਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖਤਰੇ (risk) ਨੂੰ ਬੁਲਾਵਾ ਦੇਣਾ ਬਿਲਕੁਲ ਗਵਾਰਾ ਨਹੀਂ। ਕਹਿਣ ਤੋਂ ਭਾਵ ਧਰਮਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਠ (Sacred Text) ਦੀ ਲਿਖਤ ਅਤੇ ਉਚਾਰਨ, ਦੋਵੇਂ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਭਾਸ਼ਾ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਇਹ ਪਾਠ ਦੇ ਲੈਂਗ ਅਤੇ ਪੈਰੋਲ (Langue and Parole) ਦੋਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਹੈ। ਸਵਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤਾ ਕਿਵੇਂ ਜਾਵੇ?

ਗੁਰਬਾਣੀ ਉਚਾਰਨ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਬੜਾ ਸਰਲ ਨਿਯਮ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿਚ ਪਾਠ ਜਿਵੇਂ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਹੂਬਹੂ ਤਿਵੇਂ ਉਚਾਰਨ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਕੋਲੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਵਾਧੂ ਲਗ-ਮਾਤਰਾ ਨਾ ਲਾਉਣੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਲਾਹੁਣੀ/ਹਟਾਉਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਕਿ ਕਿਥੇ ਬਿੰਦੀ-ਟਿੱਪੀ ਲਗਾ ਕੇ ਪਾਠ ਕਰਨਾ ਹੈ ਕਿਥੇ ਹਟਾ ਕੇ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹਰ ਕੋਈ ਸਰਲਤਾ ਸਹਿਤ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਡਰ-ਭੈਅ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਐਸੀ ਉਚਾਰਨ-ਵਿਧੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਰ ਕੋਈ ਅਪਣਾਅ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਨਿਚੋੜ-ਨੁਕਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪਾਠ ਦੀ ਮੌਲਿਕਤਾ ਕਾਇਮ ਰਹੇ।

ਹਾਂ, ਮੁਹਾਰਨੀ ਸਿੱਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਗੁਰਮੁਖੀ ਪੈਂਤੀ ਅਤੇ ਲਗਾਂ ਦੀ ਸੰਥਿਆ ਲੈਣੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਸਦਕਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹਨ/ਪਾਠ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰਾਂ ਅਤੇ ਲਗਾਂ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸੋਝੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੀ ਮੁਹਾਰਨੀ ਸਿੱਖਣ ਉਪਰੰਤ ਸੁਚੇਤ ਪਾਠਕ, ਇਸ ਦੇ ਗੰਭੀਰ ਅਭਿਆਸ ਸਦਕਾ ਬਿਨਾਂ ਸੰਥਿਆ ਵੀ ਪਾਠ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਅਭਿਆਸ ਸਮੇਂ ਮਨ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਅਤੇ ਇਕਾਗਰਤਾ ਦਾ ਹੋਣਾ ਬੇਹੱਦ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਜਗਿਆਸੂ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਿਆਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰਾਂ ਅਤੇ ਲਗਾਂ-ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਪੂਰੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਕਰੇ।

... ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਰੂਹਾਨੀ ਪ੍ਰਵਚਨ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕਤਾ ਨਾਲ ਸੰਜੋਇਆ ‘ਪੀਊ ਦਾਦੇ ਕਾ ਖਜਾਨਾ” ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਲਿਖਤ ਅਤੇ ਉਚਾਰਨ ਵਿਚ ਗੈਰ-ਕੁਦਰਤੀ ਤੇ ਅਣਲੋੜੀਂਦਾ ਬਦਲਾਉ, ਇਸ ਵਿਚ ਸਮੋਈ ਰੂਹਾਨੀ ਵੱਥ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਜਗਿਆਸੂ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਨਿਤਾਣਾ ਕਰਨ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਬਣੇਗਾ। ਰੂਹਾਨੀ ਦਾਤਾਂ ਅਤੇ ਅਣਮੋਲ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸਰਸ਼ਾਰ ਇਸ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਦਾ ਭਰਪੂਰ ਲਾਹਾ ਲੈਣ ਲਈ ਇਸ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕਤਾ ਅਤੇ ਪਾਵਨਤਾ ਨੂੰ ਮੌਲਿਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਦੀ ਪਾਠਗਤ ਮੌਲਿਕਤਾ ਵਿਚ ਸੰਜੋਈ ਹੋਈ ਹੈ। ਪਾਠਗਤ ਮੌਲਿਕਤਾ ਵਿਚ ਲਿਖਤ ਅਤੇ ਉਸ ਲਿਖਤ ਦਾ ਉਚਾਰਨ, ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਧਾਰਮਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਇਹ ਮੌਲਿਕਤਾ, ਬਾਣੀਕਾਰਾਂ ਦੇ ਰੂਹਾਨੀ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਮੌਲਿਕ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦੀ ਗ੍ਰਹਿਣਕਾਰੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੈ; ਜਦਕਿ ਭਾਸ਼ਾ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਇਹ (ਲੈਂਗ ਅਤੇ ਪੈਰੋਲ ਦੋਵੇਂ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ) ਪਾਠ ਦੇ ਮੌਲਿਕ ਰੂਪ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਨਾਲ ਸਰੋਕਾਰ ਰਖਦੀ ਹੈ।

ਤਬਦੀਲੀ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਵਰਤਾਰਾ ਹੈ; ਪਰੰਤੂ ਬੀਤਿਆ ਕਾਲ, ਮਾਨਵੀ ਅਵਚੇਤਨ ਵਿਚ ਦਰਜ (record) ਹੋਇਆ ਜਾਂ ਜਮ੍ਹਾਂ/ਸਾਂਭ (save) ਹੋਇਆ ਅਬਦਲ ਵਰਤਾਰਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿਚ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਲਿਖਤ, ਜਦ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਰਿਕਾਰਡ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਅਬਦਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਲਿਖਤ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕਤਾ, ਵਿਆਖਿਆ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ, ਸਮਕਾਲੀ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿਚ ਨਿਰੰਤਰ ਪ੍ਰਵਾਹਮਾਨ ਅਤੇ ਤਰੋਤਾਜ਼ਾ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਨਿਰਸੰਦੇਹ, ਭਾਸ਼ਾ ਜੀਵੰਤ ਵਰਤਾਰਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਅਬਦਲ ਵਰਤਾਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲਿਖਤ, ਆਪਣੇ ਸਮਕਾਲ ਦਾ ਸੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਉਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਦੇ ਨਿਯਮ-ਵਿਧਾਨ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਉਹ ਸੱਚ ਉਸੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ, ਸਦੀਵੀ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕਤਾ ਨਾਲ ਸੰਜੋਇਆ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵੱਲੋਂ ਬਖਸ਼ਿਆ ਸਦੀਵੀ ਸੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਲਿਖਤ ਅਤੇ ਉਚਾਰਨ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਹੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਹਾਂ, ਇਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ - ਸੰਬੋਧਿਤ ਵਰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਮੁਤਾਬਿਕ ਵਰਤਮਾਨ ਦੇ ਨਵੀਨ ਮੁਹਾਵਰੇ ਵਿਚ ਹੀ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਕੁਦਰਤੀ ਤਰੋਤਾਜ਼ਗੀ ਨਾਲ ਸਰਸ਼ਾਰ ਹੋ ਕੇ ਵਾਪਰ ਰਹੇ ਨੀਤ-ਨਵੇਂ ਤਬਦੀਲੀ-ਵਿਧਾਨ ਦਾ ਅਨੁਸਰਨ ਹੋਵੇਗਾ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਲਿਪੀਅੰਤਰਨ (Transliteration): ਲਿਪੀਅੰਤਰਨ, ਭਾਸ਼ਾਈ-ਸੰਚਾਰ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਅਜੋਕੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਸਮਾਜ ਦੀ ਇਕ ਲੋੜ ਬਣਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਸਿਲਸਿਲੇ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਲਿਪੀਅੰਤਰਨ (Transliteration) ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣ ਉਤੇ ਕੁਝ ਸੇਵਾ-ਭਾਵ ਵਾਲੀਆਂ ਰੂਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਯਤਨ ਕਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਅਨੇਕ ਸੱਜਣਾਂ ਨੇ ਕਲਮ ਅਜ਼ਮਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ; ਪਰੰਤੂ ਕਿਸੇ ਦਿਸ਼ਾਸੇਧਕ ਨਿਯੰਤਰਕਸੰਸਥਾ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਦੇ ਚਲਦਿਆਂ ਲਿਪੀਅੰਤਰਨ ਦੇ ਮਾਮਲੇ-ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਆਪੋਧਾਪੀ ਦਾ ਵਾਤਾਵਰਨ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਸਿੱਖ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਖਟਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਆਪੋਧਾਪੀ ਦੇ ਦੂਰਰਸ ਨਤੀਜੇ ਬਹੁਤ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਲਿਪੀਅੰਤਰਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਯਤਨ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਹਨ, ਪਰੰਤੂ ਪਰਸਪਰ ਇਕਸੁਰਤਾ, ਸਾਂਝ-ਸੰਵਾਦ ਅਤੇ ਸਮਝ ਵਾਲੀ ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਇੱਥੇ ਇਕ ਅਹਿਮ ਨੁਕਤੇ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿਵਾਉਣਾ ਬੇਹੱਦ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਧਰਮਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਪਾਠ (Text) ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਅਤੇ ਅਨੁਵਾਦ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਸਾਂਝੀ ਰਾਇ ਬਣਾਉਣੀ ਬੇਹੱਦ ਮੁਸ਼ਕਲ ਕਾਰਜ ਹੈ। ‘ਆਪੁ ਆਪਨੀ ਬੁਧਿ ਹੈ ਜੇਤੀ’ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰ ਕੋਈ ਆਪੋਆਪਣੀ ਸਮਝ ਮੁਤਾਬਿਕ ਅਰਥਾਉਣ ਜਾਂ ਅਨੁਵਾਦਣ ਦੀ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਭਿੰਨ ਭਾਸ਼ਾਈ ਦਾਇਰਿਆਂ ਅਤੇ ਵਰਗਾਂ ਵਿਚ ਸਮੇਂ-ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੇ ਅਨੁਰੂਪ, ਅਰਥ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਿਕਾਸ ਜਾਂ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿਚ ਗਤੀਮਾਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਹ ਪਾਉਣਾ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗ਼ੈਰ-ਮੁਮਕਿਨ ਕਿਰਿਆ ਮਾਲੂਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਰਥ-ਅਨੁਵਾਦ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਲਿਪੀਅੰਤਰਨ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਇਕਸੁਰਤਾ ਅਤੇ ਇਕਸਾਰਤਾ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਬਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚ ਪਾਠ (text) ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਉੱਕਾ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਅਰਥ ਜਾਂ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਤਾ ਕਿਸੇ ਪਾਠ ਨੂੰ ਅਰਥਾਉਣ-ਅਨੁਵਾਦਣ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਸੁਤੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਦਕਿ ਲਿਪੀਅੰਤਰਨਕਾਰ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਲਿਪੀਅੰਤਰਨ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖੁੱਲ੍ਹ ਦਾ ਵਰਤਾਰਾ ਵਰਤ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਕੋਈ ਕੁੰਡਾ ਨਹੀਂ। ਦੁਖਾਂਤ ਇਹ ਵਾਪਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਆਮ ਸਿੱਖ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵੱਡੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਧਿਆਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸੰਚਾਰ-ਪ੍ਰਸਾਰ ਲਈ ਜੁਟੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਲਈ ਇਹ ਅਜੇ ਤਕ ਵਿਚਾਰਨਯੋਗ ਮੁੱਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਲਿਪੀਅੰਤਰਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਧਿਆਨ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੂਜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਲਿਪੀ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲਿਖੇ ਪਾਠ ਨੂੰ ਉਚਾਰਨ ਸਮੇਂ ਮੂਲ ਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਉਚਾਰਨ-ਕਰਤਾ, ਅਣਜਾਣ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਪਾਠ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਚਾਰੇ ਕਿ ਸੰਬੰਧਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਆਪਣੇ ਮੌਲਿਕ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਹੂਬਹੂ ਕਿਰਿਆਵੰਤ ਹੋ ਉਠਣ। ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਪਾਠਾਂ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਵੇਲੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ, ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਧੁਨੀਆਤਮਿਕ ਉਚਾਰਨ ਦਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਤੇ ਚੇਤਨ ਦੋਨੋਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਦੇ ਗ਼ਲਤ ਉਚਾਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ਖ਼ਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿਚ ਮਜ਼ਾਕ ਦੇ ਪਾਤਰ ਬਣਦੇ ਦੇਖਣ ਦੇ ਮੌਕੇ ਸਭ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਹੀ ਨਸੀਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਮਜ਼ਾਕ ਦੇ ਭਾਵ-ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਭਾਸ਼ਾਈ ਭਾਈਚਾਰੇ, ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਸਮੇਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਭਾਸ਼ਾਈ ਧੁਨੀ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ ਤਾਂ ਧਰਮਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਪਾਠ ਵਿਚ ਧੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਦਲਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਕਿਉਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ?

ਇਸ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਲਿਪੀਅੰਤਰਨ ਸਮੇਂ ਇਹ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ ਕਿ ਲਿਪੀਅੰਤਰਨਕਾਰ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਮੂਲ ਲਿਖਤ ਪਾਠ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਧੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਲਿਪੀਆਉਣਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਉਚਾਰਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਪੰਥਕ ਪੱਧਰ ਉਤੇ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਨੀਤੀ-ਮਿਆਰ ਅਤੇ ਨਿਯਮ-ਵਿਧਾਨ ਸਿਰਜਣ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕਰਨਾ ਅਤਿ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ। ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਜ਼ਰੂਰਤ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ (Roman) ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ (Devnagri) ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਲਿਪੀਅੰਤਰਨ ਦੇ ਕਾਫੀ ਯਤਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ; ਪਰੰਤੂ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਉਤੇ ਸਥਾਪਤ ਮਿਆਰਾਂ (IPA) ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਲਿਪੀਅੰਤਰਨ ਦੀ ਹਾਲੇ ਕੋਈ ਕਨਸੋਅ ਨਹੀਂ। ਜੇਕਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਮਿਆਰੀ ਲਿਪੀਅੰਤਰਨ ਤਿਆਰ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਹੋਰ ਬਾਕੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਕਾਰਜ ਬਹੁਤ ਹੱਦ ਤਕ ਸੁਖਾਲਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।

ਲਿਪੀਅੰਤਰਨ (Transliteration) ਲਈ ਅਤਿ ਲੋੜੀਂਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਅਸੂਲਾਂ ਦੀ ਗੈਰ-ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿਚ ਮਨਮਾਨੀ ਵਾਲਾ ਆਪਹੁਦਰਾ ਵਰਤਾਰਾ ਜਾਂ ਬੇਨਿਯਮਾਪਣ ਵਾਪਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਦੂਜੀਆਂ ਲਿਪੀਆਂ ਵਿਚ ਲਿਪੀਅੰਤਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਸੰਸਕਰਨ (version) ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਿਆ। 2007 ਵਿਚ ਸ. ਹਰਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕੈਨੇਡਾ ਵੱਲੋਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਰੋਮਨ ਲਿਪੀਅੰਤਰਨ ਬਾਰੇ ਇਕ ਸੰਜੀਦਾ ਉਪਰਾਲਾ, ਖਰੜੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜਥੇਦਾਰ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਆਇਆ ਸੀ; ਜੋ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭਾਸ਼ਾਵਿਗਿਆਨੀ ਡਾ. ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਚੈੱਕ ਕੀਤਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਸੰਬੰਧੀ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਮੁਹਾਰਤ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮੇਰੀ (ਲੇਖਕ ਦੀ) ਰਾਇ ਵੀ ਲਈ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਖਰੜੇ ਦਾ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਕੀ ਬਣਿਆ - ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਇਲਮ ਨਹੀਂ। ਕੁਝ ਹੋਰ ਸੱਜਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹੋਣ ਦੀਆਂ ਕਨਸੋਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੋੜ ਹੈ ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਸੁਹਿਰਦ ਅਤੇ ਸੰਜੀਦਾ ਸੱਜਣ ਮਿਲ ਬੈਠਣ; ਆਪਣੇ ਕਾਰਜ ਅਤੇ ਤਜਰਬਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿਚ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ। ਕੋਈ ਪੰਥਕ ਧਿਰ ਜਾਂ ਵੱਡੀ ਸੰਸਥਾ ਇਸ ਮੰਤਵ ਲਈ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਏ ਤਾਂ ਸੋਨੇ ’ਤੇ ਸੁਹਾਗੇ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪੱਕੇ ਹੱਲ ਵਾਸਤੇ ਭਵਿੱਖੀ ਯੋਜਨਾ ਕੀ ਹੋਵੇ?

1. ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੇ ਸਿੱਖਣ-ਸਿਖਾਉਣ ਦੇ ਬਾਕਾਇਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਫੌਰੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਹ ਉਪਰਾਲੇ ਬਿਨਾਂ ਦੇਰੀ, ਜਿੰਨੀ ਜਲਦੀ ਸੰਭਵ ਹੋਣ, ਅਮਲ ਵਿਚ ਲਿਆਉਣੇ ਦੂਰਦਰਸ਼ਤਾ ਹੋਵੇਗੀ।

2. ਗੁਰਮੁਖੀ ਸਿਖਾਉਣ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਲਈ ਧਰਤੀ ਦੇ ਹਰ ਕੋਨੇ, ਭਾਵ ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਂਵਾਂ ਉਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸਕੂਲ ਕਾਇਮ ਕੀਤੇ ਜਾਣ।

3. ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੱਧਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪਾਠ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇਣ ਲਈ ਬਹੁਪ੍ਰਕਾਰੀ ਅਧਿਆਪਨ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੀ ਉਚ-ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਹੋਵੇ।

4. ਗੁਰਬਾਣੀ ਲਿਪੀਅੰਤਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਵਿਧੀ-ਵਿਧਾਨ ਬਣੇ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇ ਬਾਕਾਇਦਾ ਬੰਦੋਬਸਤ ਹੋਣ।

5. ਗੁਰਮੁਖੀ ਪਰੂਫ-ਰੀਡਿੰਗ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ ਬਾਕਾਇਦਾ ਕੋਰਸ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

6. ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਅਤੇ ਯੂ-ਟਿਊਬ ਵਰਗੇ ਆਨਲਾਈਨ ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ ਉਪਰ ਧੜਾਧੜ ਅਪਲੋਡ ਹੋ ਰਹੀ ਸਮੱਗਰੀ ਦੇ ਨਿਰੀਖਣ ਅਤੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਲਈ ਪੰਥਕ ਪੱਧਰ ਉਤੇ ਬਾਕਾਇਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੋਣ।

ਸਾਰਅੰਸ਼

ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੰਥਿਆ, ਉਚਾਰਨ ਅਤੇ ਲਿਪੀਅੰਤਰਨ ਦਾ ਮਸਲਾ ਬਹੁਪਾਸਾਰੀ ਅਤੇ ਬਹੁਅਨੁਸ਼ਾਸਨੀ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਏ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਯਤਨ ਨਾਕਾਫੀ ਹਨ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਤਵੱਜੋ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਅਧਿਐਨ ਦੀਆਂ ਬੇਅੰਤ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਪਰੰਤੂ ਇਸ ਪਾਸੇ ਵਿਚਾਰਵਾਨਾਂ ਦੀ ਤਵੱਜੋ ਅਤੇ ਰੁਚੀ ਦੀ ਘਾਟ ਦੇ ਚਲਦਿਆਂ ਤੌਖਲੇ ਵੀ ਅਨਿਕ ਪ੍ਰਕਾਰੀ ਹਨ। ਆਸ ਹੈ ਵਿਦਵਾਨ ਵਿਚਾਰਵਾਨ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰ ਭਾਸ਼ਾ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਇਸ ਵੱਲ ਬਣਦਾ ਧਿਆਨ ਦੇਣਗੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਸੰਸਥਾਗਤ ਯਤਨਾਂ ਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਸਮੇਤ ਸਾਡੀਆਂ ਉੱਚ-ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਬਣਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਗੁਰਬਾਣੀ ਉਚਾਰਨ ਅਤੇ ਲਿਪੀਅੰਤਰਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਤੇ ਫੈਲ ਰਹੀ ਅਰਾਜਕਤਾ ਨੂੰ ਠੱਲ੍ਹ ਪਾਉਣ ਲਈ ਅੱਗੇ ਆਉਣ; ਅਗਵਾਈ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇ ਢੁਕਵੇਂ ਯੋਗ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ। ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਏ ਦੇ ਵਰਤਮਾਨ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੰਥਿਆ, ਉਚਾਰਨ ਅਤੇ ਲਿਪੀਅੰਤਰਨ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਾਧਾਪੀ ਫੈਲ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਹ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਮੂਲ-ਪਾਠ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜਨ ਦਾ ਵੱਡਾ ਜ਼ਰੀਆ ਬਣ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਘੋਰ ਅਨਰਥ ਤੋਂ ਜਾਣੇ-ਅਣਜਾਣੇ ਅਸੀਂ ਅਜੇ ਅੱਖਾਂ ਮੀਟੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਆਪਾਧਾਪੀ ਵਾਲੇ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ ਸੰਜਮੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇਣ ਲਈ ਨੇਮਬੱਧ ਕਰਨਾ ਅੱਜ ਬੇਹੱਦ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਾਡੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅਦਾਰੇ, ਇਸ ਜ਼ਿਮੇਵਾਰੀ ਤੋਂ ਅੱਖਾਂ ਮੀਟ ਕੇ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਲੰਘ ਸਕਦੇ। ਇਤਿਹਾਸ ਸਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਇਸ ਦੀ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਮੰਗੇਗਾ। ਹੁਣ ਬਿਨਾਂ ਦੇਰੀ ਕੰਧ ਉਤੇ ਲਿਖਿਆ ਪੜ੍ਹਨ-ਵਿਚਾਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਸੁਮੱਤ ਬਖਸ਼ੇ - ਅਸੀਂ ਜਲਦੀ ਜਾਗ ਜਾਈਏ !