ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਇਕ ਅਹਿਮ ਸੰਸਥਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਬਹੁਤ ਸ਼ਾਨਾਂਮੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਨੀਂਹ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਉੱਪਰ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਵੱਡੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈ ਹੈ। ਇਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਥੇਬੰਦੀ ਜਾਂ ਸੰਸਥਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਕੋਈ ਦੋ ਜਾਂ ਚਾਰ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਕਰ ਕੇ ਰਜਿਸਟਰਡ ਕਰਵਾ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਣਾ ਬੇਹੱਦ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਕੋਈ ਸਧਾਰਨ ਸੰਸਥਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਦੂਜਾ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਜਿਹੜੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਧਾਰਮਿਕ ਦਿਸ਼ਾ-ਸੇਧ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਬੇਮਿਸਾਲ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਚੌਖਟਾ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਹੈ ਜਾਂ ਵਿੱਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਹੋਰ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਅਧਿਕਾਰਤ ਸਿੱਖ ਵੋਟਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਕਾਇਦਾ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੀ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ/ਵੋਟਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਚੁਣੇ ਗਏ ਮੈਂਬਰ ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਜਨਰਲ ਹਾਊਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਨਵੰਬਰ 2020 ਈ. ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆਂ 100 ਸਾਲ ਹੋ ਗਏ ਹਨ; ਭਾਵ ਇਹ ਸੰਸਥਾ ਆਪਣੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੀ ਇਕ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਪੂਰੀ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚਾਰ-ਚਰਚਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਿਤ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।

ਬੁਨਿਆਦੀ ਉਦੇਸ਼

ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ‘ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ’ ਸ਼ਬਦ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਸੁਚਾਰੂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਚਲਾਉਣਾ, ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਮੁਢਲੀ ਵੱਡੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਉਦੇਸ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਇਸ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਉੱਪਰ ਸੰਖੇਪ ਝਾਤ ਮਾਰੀਏ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰਲੇ ਅਤੇ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ, ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਪੁਜਾਰੀ ਮਹੰਤਾਂ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫਤ ਵਿਚ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਤਾਂ ਗੁਰਮਤਿ ਮਰਯਾਦਾ/ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਅਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਚਾਰ-ਪ੍ਰਸਾਰ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਊਣਤਾਈਆਂ, ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ, ਘਾਟਾਂ ਦਰਪੇਸ਼ ਹੋਈਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਊਣਤਾਈਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜੋ ਸਾਂਝੇ ਜਤਨ ਅਰੰਭੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਉਦੇਸ਼, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਸੁਚਾਰੂ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਇੱਥੇ ਇਹ ਵੀ ਚੇਤੇ ਰਹਿਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਕੇਵਲ ਤੇ ਕੇਵਲ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਕੈਂਪਸ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਕਰਨ, ਮੁਲਾਜਮਾਂ ਦੀਆਂ ਡਿਊਟੀਆਂ, ਲੰਗਰ ਅਤੇ ਗੋਲਕ ਆਦਿ ਦਾ ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ ਜਾਂ ਦਫ਼ਤਰੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਚਲਾਉਣ ਤਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਇਹ ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ-ਕਾਰਜ ਖੇਤਰ ਦਾ ਇਕ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਹੈ; ਪਰੰਤੂ ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਅਸਲ ਪਰਮ-ਉਦੇਸ਼ ਉਹੀ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼/ਉਪਦੇਸ਼ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਪਾਵਨ ਬਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਸਾਡੇ ਤਕ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਉਸ ਸੰਦੇਸ਼/ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸਰਬੱਤ ਲੋਕਾਈ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਹੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਵੱਡੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਨਿੱਤ-ਕਿਰਿਆ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲੀਕੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਸਵੇਰੇ-ਸ਼ਾਮ ਨਿਤਨੇਮ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਜਿਹੜੇ ਸਮਾਗਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਮੰਤਵ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸੰਗਤ ਲੋਕਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਹੈ।

ਹਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਹੀ ਹਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਹੜਾ ਉਦੇਸ਼ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਦੇਸ਼ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ : ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਉਸਾਰੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਸੇਵਾ ਦੇ ਸਿਖਲਾਈ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਸੰਬੰਧੀ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਨੇ ਕੁਝ ਠੋਸ ਨੁਕਤੇ ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ਵਿਚ ਸਾਂਝੇ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਜੋ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਭਲੀਭਾਂਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਸਕੂਲ; ਆਤਮ ਜਗਿਆਸਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਗਿਆਨ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਆਚਾਰੀਆ; ਰੋਗੀਆਂ ਲਈ ਸ਼ਫਾਖਾਨਾ; ਭੁਖਿਆਂ ਲਈ ਅੰਨਪੂਰਣਾ; ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਪਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਲੋਹਮਈ ਦੁਰਗ ਅਤੇ ਮੁਸਾਫਰਾਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਦਾ ਅਸਥਾਨ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਤੰਦਰੁਸਤ ਮਨੁੱਖੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਸੇਵਾ ਲਈ ਰੁਹਾਨੀ ਸਿੱਖਿਆ/ਸਿਖਲਾਈ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ, ਜਿੱਥੋਂ ਜਗਿਆਸੂਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੇ ਸਰਬਪੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਰੂਹਾਨੀ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਨਾਲ ਧਰਮੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਇੱਥੋਂ ਦੁਨਿਆਵੀ ਵਿੱਦਿਆ ਵੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗੁਰਮੁਖੀ (ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਲਿਪੀ) ਸਿਖਾਉਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵਿਚ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੰਥਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸਿਖਣ-ਸਿਖਾਉਣ ਦੀ ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਬਹੁਤ ਲੰਬੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਅਹਿਮ ਖੇਤਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਤਕ ਸਿੱਖਿਆ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਸਰਕਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਕੂਲ, ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਪਰੰਤੂ ਹਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਵਿਚ ਸਕੂਲ, ਕਾਲਜ ਜਾਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜਕਾਲ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਇਸ ਤੱਥ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੱਛਮੀ ਤਰਜ ਦੀ ਵਿੱਦਿਅਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਡੀ ਆਪਣੀ ਦੇ ਵਿੱਦਿਅਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਵਿੱਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਜੋਂ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਸਨ। ਅਸੀਂ ਨਿਤਨੇਮ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਜੋ ਸਵੇਰੇ-ਸ਼ਾਮ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ, ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ ਜਗਿਆਸੂਆਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨਮੁਖ-ਰੂਹਾਨੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਸਿਖਲਾਈ ਕਲਾਸਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹਾਂ ਦੇ ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਹੁਣ ਤਕ ਬਾਦਸਤੂਰ ਜਾਰੀ ਹਨ। ਸਵੇਰੇ-ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਸੰਗਤੀ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿਚ ਸੰਗਤ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿਚ ਸਿਖਿਆਰਥੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜੁੜਦੀ ਆਈ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦ-ਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਰੂਹਾਨੀ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਬਾਣੀ-ਸੰਦੇਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਕੇ ਰੂਹਾਨੀ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖਿੱਤੇ ਵਿਚ ਲੰਮਾ ਅਰਸਾ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ, ਵਿੱਦਿਅਕ ਅਦਾਰਿਆਂ (ਸਕੂਲਾਂ-ਕਾਲਜਾਂ) ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਪ੍ਰਬੰਧ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਇਕ ਰੂਹਾਨੀ ਵਿੱਦਿਅਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੈ। ਇਹ ਵਿੱਦਿਅਕ ਪ੍ਰਬੰਧ, ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਵਿਚ ਅਜੋਕੇ ਵਿੱਦਿਅਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਾਂਗ ਗਿਆਨਅਨੁਸ਼ਾਸਨਾਂ ਨੂੰ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਕਰ ਕੇ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦਿਆਂ ਅਜੋਕੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਸਿਸਟਮ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਖੋਜੀ ਵਿਚਾਰਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਹਰ ਅਕਾਦਮਿਕ ਖੇਤਰ ਲਈ ਉਪਯੋਗੀ ਦਿਸ਼ਾ-ਸੇਧਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਨ। ਇਸੇ ਲਈ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ (Economics) ਵਿਸ਼ੇ ਵਿਚ ਖੋਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਦਵਾਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚੋਂ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ (Economics) ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ, ਰਾਜਨੀਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰ (Political Science) ਵਾਲੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰ (Political Science) ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ, ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਾਇੰਸ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਸਾਇੰਸ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜੋ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਬੰਧ (educational system) ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚ ਇਹ ਸਾਰੀ ਵਿੱਦਿਆ, ਰੂਹਾਨੀ (Spiritual) ਅਤੇ ਸਮੂਹਿਕ (collective) ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਜਿਉਣ ਦੇ ਹਰ ਪਹਿਲੂ ਬਾਰੇ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ-ਪ੍ਰਬੰਧ, ਜੀਵਨ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਉਪਰ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ। ਸਾਡਾ ਅਚਾਰ, ਵਿਹਾਰ ਅਤੇ ਕਿਰਦਾਰ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦੇ ਹੋਏ ਸਾਡਾ ਕਾਰਵਿਹਾਰ, ਸਾਡਾ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਰਾਜ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ? ਸਾਡੇ ਸਰਵਜਨਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਿਹੋ ਜਿਹੇ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ? ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਾਵਨ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਇਹ ਦਿਸ਼ਾ-ਸੇਧ ਵੀ ਦਰਜ ਹੈ।

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਰੋਗੀਆਂ ਲਈ ਸ਼ਫਾਖਾਨਾ ਹੈ। ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦਾ ਕਾਰਜ, ਕੇਵਲ ਰੋਗੀਆਂ ਦੀ ਦਵਾਈਆਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਡਾਕਟਰੀ ਇਲਾਜ ਕਰਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ; ਬਲਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣਾ ਕਿਵੇਂ ਹੈ? ਇਹ ਵੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਤੋਂ ਸੇਧ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਰੁਟੀਨ ਜਾਂ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਣੀ ਹੈ? ਸਵੇਰੇ ਉਠਣਾ, ਸੌਚ-ਇਸ਼ਨਾਨ, ਨਿਤਨੇਮ ਕਰਨਾ ਆਦਿ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਸੰਬੰਧ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਪਾਠ ਦੁਆਰਾ ਸਵੇਰੇ ਉਠਦਿਆਂ ਸਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਦਿਲੀ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਊਰਜਾ (positivity) ਨਾਲ ਭਰ ਲੈਣਾ, ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜ ਅੰਗ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਰਹਰਾਸਿ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪਾਠ ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੌਣ ਲੱਗਿਆਂ ਕੀਰਤਨ ਸੋਹਿਲਾ ਦਾ ਪਾਠ, ਸਿੱਖ ਦੇ ਨਿਤਨੇਮ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਅਤੇ ਤੰਦਰੁਸਤ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਅਸੀਂ ਮਾਨਸਿਕ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਬਚੇ ਰਹੀਏ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਵੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਖਾਧ-ਖੁਰਾਕ ਨੂੰ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਖਣਾ ਹੈ? ਸਵੇਰੇ-ਸ਼ਾਮ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ, ਸਿਮਰਨ ਅਤੇ ਕੀਰਤਨ ਸੁਣਨਾ ਸਾਡੀ ਮਾਨਸਿਕ ਖੁਰਾਕ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਾਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰੀਰਕ ਖੁਰਾਕ ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਸੰਦੇਸ਼-ਉਪਦੇਸ਼ ਮਿਲਦੇ ਹਨ;

-ਬਾਬਾ ਹੋਰੁ ਖਾਣਾ ਖੁਸੀ ਖੁਆਰੁ ॥
ਜਿਤੁ ਖਾਧੈ ਤਨੁ ਪੀੜੀਐ ਮਨ ਮਹਿ ਚਲਹਿ ਵਿਕਾਰ ॥ਰਹਾਉ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 16)
-ਫਿਟੁ ਇਵੇਹਾ ਜੀਵਿਆ ਜਿਤੁ ਖਾਇ ਵਧਾਇਆ ਪੇਟੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 790)

ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਹਸਪਤਾਲ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਹਨ। ਮੈਡੀਕਲ ਰਿਸਰਚ ਅਤੇ ਟਰੇਨਿੰਗ ਲਈ P.G.I. ਵਰਗੇ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਹਨ, ਤਾਂ ਕਿ ਰੋਗੀਆਂ ਦੇ ਵਧੀਆ ਢੰਗ ਨਾਲ ਇਲਾਜ ਹੋਣ। ਪਰੰਤੁ ਸਤਿਗੁਰ ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਵੱਲੋਂ ਬਖਸ਼ੇ ਹੋਏ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਬਿਮਾਰ ਹੀ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸਾਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਬਚੇ ਰਹੀਏ ਅਤੇ ਰੋਗ ਸਾਡੇ ਨੇੜੇ ਨਾ ਆਉਣ। ਜੇਕਰ ਫਿਰ ਵੀ ਕੋਈ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵਿਚ ਸ਼ਫਾਖਾਨਾ' ਦੀ ਇਕ ਪੁਰਾਣੀ/ਲੰਬੀ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਜੋਕੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਡਿਸਪੈਂਸਰੀ ਜਾਂ ਹਸਪਤਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਕੋਹੜ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਭਲੀਭਾਂਤ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਇਲਾਜ-ਪ੍ਰਬੰਧ, ਕਿਸ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਤਕ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਇਆ? ਤਰਨਤਾਰਨ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੋਹੜ ਆਸ਼ਰਮ ਬਹੁਤ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤਕ ਇਕ ਵੱਡੇ ਹਸਪਤਾਲ/ਮੈਡੀਕਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਬਾਗ਼ ਲਗਵਾਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਜੜ੍ਹੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ/ਦਵਾਈਆਂ ਦੇ ਪੌਦੇ ਵੀ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਤਿਹਾਸ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਾਕਮਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਦਵਾਈਆਂ/ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਉੱਥੋਂ ਮੰਗਵਾਉਣੀਆਂ ਪਈਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਉਦਾਹਰਨ ਮਾਤਰ ਹੈ; ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵਿਸਥਾਰ ਪੂਰਵਕ ਖੋਜ-ਕਾਰਜ ਲੋੜੀਂਦੇ ਹਨ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਵਿਚ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਦਾ ਵਿਲੱਖਣ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਸਿੱਖਿਆ, ਸਿਹਤ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਮਜ਼ਲੂਮਾਂ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਿਲ੍ਹਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਸੁਰੱਖਿਆ-ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਹੋਂਦ-ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ (ਪੁਲੀਸ/ਸੈਨਾ ਆਦਿ) ਦੀ ਲੋੜ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਕੋਈ ਵੀ ਇਸਤਰੀ ਜਾਂ ਮਜ਼ਲੂਮ, ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਵੇਖ ਕੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਜਗ੍ਹਾ ਜਾਣਦਾ ਹੋਇਆ ਆਪਣੀਆਂ ਮਾਨਸਿਕ-ਸਰੀਰਕ ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਭਾਵ ਨਾਲ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਨਿਮਾਣੇ-ਨਿਤਾਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਵੀ ਕੋਈ ਸਮੱਸਿਆ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੁਦਰਤੀ ਆਫਤ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਜਾਬਰ ਵੱਲੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸਤਾਇਆ ਜਾਣਾ ਤਾਂ ਉਹ ਓਟ-ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਲਈ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਪੱਤ ਬਚਾਉਣ ਅਤੇ ਮਜ਼ਲੂਮਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਲੋਹਮਈ ਦੁਰਗ (ਕਿਲ੍ਹਾ) ਹੈ। ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਆਪਣੀ ਸੁਰੱਖਿਆ (ਸਵੈ-ਰੱਖਿਆ) ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ/ਮਜ਼ਲੂਮਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਸ਼ਸਤਰ-ਵਿੱਦਿਆ/ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸਿਖਲਾਈ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਸੇਵਾ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਜਾਂ ਲਈ ਸਮਾਜ ਸੇਵਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਸਰਗਰਮ ਰੋਲ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਜਿਹੜੇ ਗੁਰ-ਅਸਥਾਨ ਨਵੇਂ ਨਗਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਏ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਸਾਰੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਮੌਜੂਦ ਸਨ; ਜਿਵੇਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ; ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ; ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ; ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ; ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਤਰਨਤਾਰਨ, ਕਰਤਾਰਪੁਰ (ਜਲੰਧਰ), ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦਪੁਰ; ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ; ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ, ਅਬਿਚਲ ਨਗਰ ਸ੍ਰੀ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ ਆਦਿ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਦੁਨਿਆਵੀ ਅਤੇ ਰੁਹਾਨੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਭਲਾਈ-ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਜੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਏ। ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਭਲਾਈ ਦੇ ਵੱਡੇ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਵਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਜੋ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਹੈ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਨਸ਼ਿਆਂ ਵਿਚ ਗ਼ਲਤਾਨ ਹਨ। ਅਗਵਾਈ ਅਤੇ ਭਲਾਈ ਹਿੱਤ ਸਾਰਥਕ ਅਤੇ ਕਾਰਗਰ ਸੇਵਾਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਜਦੋਂ ਜਦੋਂ ਲੋੜ ਪਈ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਕਿਸਾਨੀ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਖੁਦ ਖੇਤੀ ਕਰ ਕੇ ਸੁੱਚੀ ਕਿਰਤ ਲਈ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਮੇਂ ਜਦੋਂ ਕਾਲ ਪਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਪਾਣੀ ਦੀ ਆਈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਕਾਲ ਪੀੜਤ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਲੰਗਰ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਹਤ ਸੰਬੰਧੀ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਿਹਤ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਕਾਲ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਉਪਰੰਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲੋੜ ਦੇ ਪੱਕੇ ਹੱਲ ਲਈ ਮਾਝੇ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਖੂਹ, ਬਾਉਲੀਆਂ, ਸਰੋਵਰਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਵਾਇਆ। ਮਾਝੇ ਵਿਚ ਛੇਹਰਟਾ ਖੂਹ ਸਮੇਤ ਖੂਹਾਂ, ਸਰੋਵਰਾਂ ਆਦਿ ਜਲ-ਸਰੋਤਾਂ ਦਾ ਜੋ ਜਾਲ ਵਿਛਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਹ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਪੱਕੇ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਲਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਵੱਡੇ ਸੇਵਾਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ ਸੋਚ ਸੀ ਕਿ ਕਾਲ ਵਰਗੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਲਈ ਸਾਰਥਕ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਸਾਡੇ ‘ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ' ਵੱਲੋਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਪੱਕੇ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਲਈ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਸਰੋਵਰ, ਖੂਹ, ਬਾਉਲੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਅੱਜ ਤਕ ਨਿਰੰਤਰ ਕਾਇਮ ਹੈ।

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ‘ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ’ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਲੰਗਰ ਦੀ ਸੰਸਥਾ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਭਲਾਈ ਹਿੱਤ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਇਕ ਮਹਾਂ-ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਾਨੂੰ ਅੱਜ ਤਕ ਬਹੁਤੀ ਸਾਰ ਜਾਂ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਅੱਜ ਕਰੋਨਾ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿਚ ਵਸਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਲੰਗਰ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਕਿੰਨਾ ਮਹੱਤਵ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਰਸਾਈ ਗੈਰ-ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਤਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਾਨੂੰ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ‘ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ’ ਦੇ ਹਲੇਮੀ ਰਾਜ ਵਿਚ ਲੰਗਰ ਸੰਸਥਾ ਕਿੰਨੀ ਮਹਾਨ ਹੈ?

ਇਸੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਥਾਈ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਰਮਜ਼ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਸਰੋਵਰਾਂ, ਖੂਹਾਂ, ਬਾਉਲੀਆਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਇਕ ਪਾਸੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲੋੜ ਪੂਰਤੀ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸਾਧਨ ਬਣੀ, ਜਦਕਿ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਜਾਤਪਾਤ ਦੇ ਸਿਸਟਮ ਉੱਪਰ ਵੀ ਕਰਾਰੀ ਸੱਟ ਸਾਬਤ ਹੋਈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੀਵੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਾਂਝੇ ਖੂਹਾਂ, ਛੱਪੜਾਂ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਭਰਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਪਰੰਤੂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸਰੋਵਰਾਂ, ਖੂਹਾਂ 'ਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਤੋਂ ਆ ਕੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਪਾਣੀ ਵਰਤ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਸਾਹਸਤਹੀਣ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੂਹਾਨੀ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਬਖਸ਼ਣ ਲਈ ਇਹ ਜਲ ਸੋਮੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਮਈ ਸਰੋਤ ਸਿੱਧ ਹੋਏ। ਕਹਿਣ ਦਾ ਭਾਵ ਕਿ ਜੀਵਨ ਦੇ ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਪਹਿਲੂ ਹਨ, ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਬਾਰੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਸੇਧ ਬਖਸ਼ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ, ਸਰਬੱਤ ਦੀ ਭਲਾਈ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਾਸਤੇ ਅਭਿਆਸ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਉਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਹਨ।

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਰ ਪਹਿਲੂ ਲਈ ਦਿਸ਼ਾ ਸੇਧ ਦੇਣੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਮਲ ਵਿਚ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਹਰ ਸਿੱਖ ਨੇ ਆਪ ਉਦਾਹਰਨ ਬਣਨਾ ਹੈ। ਵਡੇਰਿਆਂ/ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਖੁਦ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ, ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਦਾ ਇਕ ਵਿਹਾਰਕ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਝਾੜੂ-ਪੋਚਾ, ਬਰਤਨਾਂ ਦੀ ਸਾਫ-ਸਫਾਈ, ਲੰਗਰ ਬਣਾਉਣ-ਵਰਤਾਉਣ ਆਦਿ ਦੀ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰੀ ਸੇਵਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ, ਭਾਵ ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਦੀ ਵਿਹਾਰਕ ਸਿੱਖਿਆ ਦ੍ਰਿੜੁ ਕਰਵਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਧਰਮਸਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਵਿੱਤਰ ਬਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਵੀ ਦ੍ਰਿੜ ਕਰਵਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਇਹ ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਹੀ ਧਰਮਸਾਲ ਹੈ ਜੋ ਧਰਮ ਕਮਾਉਣ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਬਖਸ਼ੀ ਹੋਈ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਸੂਝਬੂਝ ਗੁਰੂ ਦੇ ਦੁਆਰੇ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ:

-ਗੁਰੂ ਦੁਆਰੈ ਹੋਇ ਸੋਝੀ ਪਾਇਸੀ ॥
ਏਤੁ ਦੁਆਰੈ ਧੋਇ ਹਛਾ ਹੋਇਸੀ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ,730)

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ : ਸੰਭਾਵਤ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਹੁਣ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਇਕ ਖਾਸ ਦਾਇਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਸੇਵਾ-ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਲਈ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਸ ਮੰਤਵ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਧਰਮਸਾਲ ਸਮਝ ਕੇ ਪੂਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ (ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ) ਤਹਿਤ ਕਾਰਜ ਉਲੀਕਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਕਰੋਨਾ ਕਾਲ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਜੋ ਰੋਲ ਨਜ਼ਰ ਆਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਰੋਲ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਮਾਤਰ ਹੈ ਕਿ ਲੰਗਰ ਸਮੇਤ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਅਮੀਰ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦਾ ਅਸੀਂ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਕਾਰੀ ਅਭਿਆਸ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਅਭਿਆਸ ਤਾਂ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇਗਾ ਜੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਸੰਭਾਵਤ ਕਰਮ-ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਦਾਇਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਾਵਾਂਗੇ, ਵਿਗਸਾਵਾਂਗੇ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਇਕ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮਝਾਂਗੇ। ਪੂਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਜੋ ਪ੍ਰਭਾਵਕਾਰੀ ਦਿਸ਼ਾ-ਸੇਧ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਮਲੀ (practical) ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਅਕਾਦਮਿਕ ਪੱਧਰ ਉਤੇ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਾਂਗੇ।

ਅਕਾਦਮਿਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਪੱਛਮ ਦੇ ਅਰਥ-ਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਨੇ ਸਿਧਾਂਤ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਰਤ ਕੀ ਹੈ? ਪੂੰਜੀ ਕੀ ਹੈ? ਅਸੀਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਾਮਾਹਰਾਂ/ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ (theories) ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਜਿਹੜੇ ਸਿਧਾਂਤ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਦਿੱਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਕਾਦਮਿਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨਾ ਅਜੇ ਦਰਕਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਕੰਮ ਅਜੇ ਲੰਬਿਤ (pending) ਹੈ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਥੋੜ੍ਹੇ-ਬਹੁਤ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਯਤਨ ਹੋਏ ਹਨ, ਜੋ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਹਨ। Politcal Science ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਹਨ ਕਿ ਰਾਜ, ਰਾਜਾ, ਪਰਜਾ, ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਨਿਆਂਕਾਰ ਕਿਹੋ ਜਿਹੇ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ? ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸੁਭਾਇਮਾਨ ਹਨ। ਸਾਡੀਆਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿਚ ਰਾਜਨੀਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰ (Politcal Science), ਅਰਥ-ਸ਼ਾਸਤਰ (Economics), ਵਿਗਿਆਨ (Science), ਪ੍ਰਬੰਧ (Management), ਮੈਡੀਕਲ, ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਭਾਗ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਇਹ ਵਿਭਾਗ ਜਦੋਂ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਰੱਖਣਗੇ ਤਾਂ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਗਰ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਇਕ ਪਹਿਲੂ ਨੂੰ ਅੱਜ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਜਾਣਿਆ ਤੇ ਮਾਣਿਆ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਬਾਕੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਸੰਵਾਰਨ/ਸੁਧਾਰਨ ਦੇ ਅਮਲ-ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਜਦੋਂ ਸਵੈ (self) ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਦੇ ਸਰਬਪੱਖੀ ਵਿਕਾਸ/ਵਿਗਾਸ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਜੋ ਸਰਵਜਨਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਸਿਹਤ, ਸਿੱਖਿਆ, ਉਦਯੋਗ, ਵਪਾਰ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ, ਰਾਜਨੀਤੀ, ਨਿਆਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮਹਿਕਮੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਅਨਮੋਲ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ-ਸੇਧਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੇਧਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਸਮਝ ਕੇ ਵਿਹਾਰਕ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਅਪਣਾਉਣਾ ਹੈ, ਅਭਿਆਸ ਵਿਚ ਲਿਆਉਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖ ਵਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਸੰਚਾਲਿਤ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨਾ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ੁਮਾਰ ਹੈ।

ਸੋ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਉਪਰੋਕਤ ਰੂਹਾਨੀ ਸੇਧਾਂ ਦੇ ਅਮਲ-ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਸਿਖਲਾਈ ਕੇਂਦਰ ਹਨ। ਹਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਸਮੂਹਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ/ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ-ਬਿੰਦੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕੇਂਦਰ, ਭਾਵ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਾਵਨ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਅਗਲੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਲੀਕੀਏ ! ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਤਾਲਮੇਲ ਕਿਵੇਂ ਹੋਏ? ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਸਰਬਸਾਂਝੀ ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ਉਤੇ ਕਾਇਮ ਹੋਵੇ। ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ਉਤੇ ਸਾਰੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਇਕ ਆਦਰਸ਼ਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੋਵੇ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਕਿ ਸਭ ਦਾ ਮਿਸ਼ਨ ਇਕ ਹੋਵੇ, ਦਿਸ਼ਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਇਹ ਬੇਹੱਦ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ (ਜਿਵੇਂ ਗ੍ਰੰਥੀ, ਰਾਗੀ, ਢਾਡੀ, ਕਵੀਸ਼ਰ, ਕਥਾਵਾਚਕ, ਪ੍ਰਚਾਰਕ, ਧਾਰਮਿਕ ਅਧਿਆਪਕ ਆਦਿ) ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦਾ ਵੀ ਢੁਕਵਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬੰਦੋਬਸਤ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ। ਸਿਖਲਾਈ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹਰ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ/ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਇਹ ਸਮਝੇ ਕਿ ਸਾਡੇ ਉੱਪਰ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਗੱਲ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਦਿਸ਼ਾ-ਸੇਧਾਂ; ਭਾਵ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ-ਪ੍ਰਸਾਰ-ਸੰਚਾਰ ਕਰਨਾ ਕੇਵਲ ਗ੍ਰੰਥੀ, ਰਾਗੀ, ਢਾਡੀ, ਕਵੀਸ਼ਰ, ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀ ਹੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਾ ਸਮਝੀ ਜਾਵੇ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਹਰ ਸਿੱਖ, ਹਰ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਅਤੇ ਹਰ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਬਣੇ। ਸਾਰ-ਤੱਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮਿਸ਼ਨ ਹੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮਿਸ਼ਨ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਿਸ਼ਨ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਕਿੱਥੇ ਤਕ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣਾ ਹੈ? ਇਹ ਸਾਡੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਓ! ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਮੋਕਲਾ ਕਰੀਏ, ਸਵੈ ਅੰਦਰ ਝਾਤ ਮਾਰੀਏ, ਸਰਬੱਤ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਤ ਹੋਈਏ; ਸੀਮਤ ਦਾਇਰੇ ਵਿਚ ਨਾ ਰਹੀਏ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਢਾਂਚਿਆਂ ਦੀ ਪਰਖ-ਪੜਚੋਲ ਕਰੀਏ! ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕੇਵਲ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਤ ਹੋਣਾ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਪੂਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਤ ਹੋਣਾ, ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਅਹਿਮ ਲੋੜ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਸਾਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿਚ ਲੈਣਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਠੀਕ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਹੁਣ ਸਾਨੂੰ ਪੂਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿਚ ਚਲੇ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਏ। ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਢਾਂਚਿਆਂ ਨੂੰ ਅਮਲਮੁਖੀ ਬਣਾਉਣਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਸਿਧਾਂਤਕ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਅਮਲੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਪਨਾਉਣ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਭਿਆਸਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲਣਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਸਾਡਾ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਫਰਜ਼ ਬਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਚਾਣੀਏ, ਸਮਝੀਏ ਅਤੇ ਜਾਣੀਏ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਾਡਾ ਆਪਣਾ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਕਲਿਆਣ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇਗਾ? ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਤੋਂ ਹੋਣੀ ਹੈ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਬਣਾ ਲਈਏ; ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਸਿੱਖਿਆ, ਦਿਸ਼ਾ-ਸੇਧ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਢਾਲ ਲਈਏ ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਜੀਵਨ, ਦੀਵੇ ਨਾਲ ਦੀਵਾ ਜਗਾਉਂਦੇ ਹੋਇਆਂ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧੀਆ ਢੰਗ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਸੰਦੇਸ਼ਾਂ/ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸੰਚਾਰ-ਪ੍ਰਸਾਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਬਖਸ਼ੀ ਹੋਈ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਵਿਗਸਣਾ ਅਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਵਿਗਸਾਉਣਾ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਿਤ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਸੁਰ ਬਣਾ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧੀਏ ! ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਅੱਗੇ ਅਰਦਾਸ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਸੁਮੱਤ ਬਖਸ਼ੇ ਕਿ ਸਾਡੀਆਂ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਗੁਰੂ ਬਖਸ਼ੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਅਗਰਸਰ ਹੋ ਕੇ ਪੰਥ ਅਤੇ ਸਰਬੱਤ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ !